Ǵylym jáne din

Din men ǵylym arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa da jeńil-jelpi qaraýǵa, bolmasa qaıshylyqtardy ymyraǵa kelmeıtin kereǵar jaqtar dep túsinýge taǵy bolmaıdy. 2009 jyldyń 12 aqpanynda Eýropa ǵylymı qaýymdastyǵy Charlz Darvınniń týǵanyna 200 jyl tolýyn atap ótti. Darvınızm teorııa­sy áli de álemdi abyrjytýda. Musylmandar onymen ymyraǵa kelmeı, joqqa shyǵarsa, basqalar jartylaı moıyndaıdy, úshinshiler ony tolyq qabyldaıdy. Pikir-talas áli jalǵasýda. Katolıkter ortasynda din men ǵylym arasyndaǵy adamnyń paıda bolýy týraly aıtys birte-birte mámilege keletin sııaqty. Búgin birqatar hrıstıandyq shirkeýler Ch.Darvınniń evolıýsııalyq ilimine qarsy emes, adamdardyń bıologııalyq, fızıologııalyq jaǵynan janýarlarmen ortaq uqsastyqtary barlyǵy aıtys týdyrmaıdy, al onyń janynyń ıesi Qudaı degenge toqtaıdy. Adamnyń táni men jany sııaqty el halqynyń bolmysyna etene jaqyn, sińisken dindi memleketten túgel ajyratýǵa bolmaıdy. Osylaı adamzat eki bılikke bas ıedi, dinge jáne zaıyrly memleketke degen qaǵıda qalyptasyp keledi. Ateısterdiń jóni bólek. Memleket adamdardyń tánin bılese, iship-jeýin, turmystyq jaǵdaıyn, densaýlyǵyn rettese, Jaratýshy o dúnıede de, bul dúnıede de adamnyń janyn bıleıdi. Qazaq oıshyldary «jan dúnıege qonaq eken, dúnıe degen sholaq eken» dep talaı aıtqan. Din adamdar Alla aldynda birdeı dese, memleket adamdar zań aldynda birdeı deıdi. Memleket óz adamdaryna eldiń azamaty retinde qarasa, din adamdarǵa Allanyń súıiktisi retinde qaraıdy. Osy tusta zaıyrly qoǵamda din men memleket, bılik pen dinı salt-sana úılesip jatyr. Ǵylymı jáne dinı kózqarastar qarym-qatynasy ásirese, hrıstıan dininde kúrdeli. 2012 jyly Reseıdiń Ulttyq ıadrolyq zertteý ortalyǵynda (MIFI) teologııa kafedrasy ashylyp, ony Volokolam mıtropolıti Ilarıon basqardy. Ǵylymı keńestegi sózinde ol kafedra din men jaratylystaný bilimi arasynda pikir almasýǵa múmkindik týǵyzdy, al osyndaı pikir almasý jaratylystaný bilimine de, dindi qoldaýshylarǵa da kerek. Birqatar fızıkter bul jańalyqty óreskel qylyq, din men ǵylym adamdar hareketiniń múlde bóten salalary, dedi. Bul paryqsyzdyq, konstıtýsııaǵa da qaıshy jáne biz tóleıtin salyq esesinen istelip otyr degen qarsylyq pikirler aıtyldy. Basqalary mundaı kafedranyń ashylýy saıası konıýnktýra, memlekettiń dinge betburysyn qoldap, aǵymǵa beıimdelý, dedi. MIFI stýdent­teri­niń aıtýynsha, eger ǵylymı ortalyqta teologııa kafedrasy ashylsa, onda dinı semınarııada jaratylystaný ǵylymdary tereń oqytylýy kerek dep esepteıdi. Eýropa memleketteri barlyq dinı toptar men yntymaqtasýǵa yqylasty, biraq barlyǵyna birdeı beıimdi emes, dinderge úlken tańdaý, talǵampazdyq tanytady. Qoǵamnyń irgeli tarıhı qundylyqtary, mádenıeti men úılesetin dinı birlestiktermen jarasymdy qarym-qatynas ornatý basty maqsatqa aınalsa, basqalarǵa tek tózimdilik qana tanytady, keıde qysym da jasaıdy. Reseı fızıkteri din týraly pikir talastyryp jatqan tusta, 2012 jyly qazannyń 25-imen 28-i aralyǵynda Reıdelberg ýnıversıtetinde ár jyl saıyn uıymdastyrylatyn din men ǵylymnyń ózara baılanysyna arnalǵan konferensııa ótti. Eshqandaı daý, talas bolǵan joq. Reseıdegi aıtystyń sebebin talaı jyldar boıy ǵylym men dinniń qarama-qarsylyǵy týraly ıdeologııanyń yzǵarynan dep túsinip kelgen edi dindi qoldaıtyn ǵalymdar. Dástúrli dindi ustanbaǵan ǵylymnyń qudiretin sezindirýshi Eınshteın aıtqan: «Men Qudaıdyń  álemdi qalaı jaratqanyn bilgim keledi. Onyń qudiretin uǵynǵym keledi. Qalǵanynyń bári usaq-túıek». Ol tabıǵat qubylystaryna aralasatyn, adamdar taǵdyryn bıleıtin úreı men úmittiń kózi bolatyn Qudaıdy moıyndamaıdy.Álemdi kelistirip, úılestirgen Jaratýshy barlyǵyna senedi. Injildiń Qudaı barlyǵyn ólshemmen, sanamen, salmaqpen úılestirip jasady degenine qarsy emes. Din men ǵylymnyń ózara qatynasy búgin ǵylymdy da, dástúrli dinderdi de qyzyqtyryp otyr. Ǵylymnyń sońǵy jańalyqtaryn jaratylystaný, gýmanıtarlyq jáne qoǵamdyq ǵylymdar turǵysynan da oı eleginen ótkizýge búgin Qazaqstannyń ǵylym-bilim qaýymdastyǵy da múddeli. Amangeldi AITALY, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor AQTО́BE