Maraldynyń mańyzyn bilemiz be?

Biz jýyrda ǵana Maraldy kóline baryp qaıttyq. Onda oıly-qyrly, shańdaq jolmen kóligimiz de áreń jetti. Áıtse de, kóz qyzyqtyrar kóldiń jaǵasynda júrip, qalanyń ý-shýynan az da bolsa sergip qalǵandaımyz. Jergilikti zertteýshiler bul kóldi saqtaýymyz kerek dese, ákimdiktegiler bizge týrızmdi damytý kerek, bul jerden kóldiń tuzymen emdeıtin kýrort salamyz dep joba-jospar jasap jatyr. Úshinshi bireýler kól túbindegi «artemııa salına» atalatyn shaıan qurttaryn aýlaıtyn kórinedi... Jergilikti jurttyń aıtýynsha, kól ja­ǵa­syna kelip demalýshylar jaz boıy bir úzilmeıdi eken. Ásirese, senbi jáne jeksenbi kúnderi keletin jurt kóp. Sondyqtan ba, oblys ákimi Bolat Baqaýov bıyl Maraldy kóliniń jaǵasynda demalys aımaǵyn ashyp, ınfraqurylymdy damytýdy qolǵa alý úshin naqty is-qı­mylǵa kóshý qajet dep, óńirdegi týrızm basqarmasyna, aýdan ákimdigine tap­syrma bergen-di. Sodan olar kól jaǵa­syndaǵy tereńdigi 100 metr jerdi tamyz aıyn­da jedel túrde burǵylap, demalýshylar úshin tushy sý shyǵardy. Bıýdjetten tys qarajatqa kólge aparatyn jol salypty. Biz júrip ótken shaqyr-shuqyr joldy aıtady. Bir-eki dárethana jasapty. Bizdińshe, ázirge ınfraqurylymnyń qarapaıym bir túri osy ǵana. Aýdandyq «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bólimi» «Innovation Centre Project» JShS-men Maraldy – Jylybulaq aýyly avtomobıl jolyn 4,5 mıllıon teńgege kúrdeli jóndeý jumystaryna qu­jat­tar ázirleýge kelisimshart jasapty. Endi uzyndyǵy 3 shaqyrymdy quraıtyn 10 kV joǵary volttik jeli tartýǵa 8,4 mıllıon qarajat qajet. Endi bul jumystar shynymen jyl saıyn jalǵasyn taýyp, ákim aıtqandaı, demalys aımaǵy qurylyp, Maraldy kýrorty salynyp jatsa, tipti keremet-aq edi. Biraq medısına jáne týrızm bas­qar­masynyń mamandary Maraldy kóli­niń sýy, tuzdy balshyǵynyń bakte­rıo­logııalyq quramynyń osy kúnge deıin zerttelmegendigin aıtady. Kóldiń jaǵalaýy halyqtyń ózi jasap alǵan demalys, tuz balshyqpen emdelý ornyna aınalǵan. Biz shomylyp kórdik te, sý keship júrip, jaǵalaýǵa shyqqanda denemizge, aıaǵymyzǵa jabysqan appaq tuz kádimgideı qyzdyryp, kúıdirip jiberdi. Osydan-aq, paıdasy bar-joǵyn ózińiz de baǵamdaı berińiz. Sýdan shyqqan soń, taza sýmen shaıynbasańyz bolmaıdy eken. Oblystyq Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary bas­qar­masynyń habarynsha, óńir aýmaǵynda ornalasqan 340 sý qoımasynyń basym bóligi ıgerilmegen jáne eshbiri zańdy tulǵaǵa bekitilmegen. Tipti oblystaǵy kólderdiń, onyń ishinde Maraldy da bar, tuzdy nemese tushy ekenin aıqyndaıtyn qujattary da joq. Ár kóldiń sıpattamasy, sýynyń bıologııalyq quramy týraly qujattar daıyn­dalmaǵan. Bul týrızm ortalyǵyn ashýshylar áýeli kóldiń jaıyn, mańaıyn zerttep, jergilikti jaǵdaımen tanysyp alyp, iske kirisken durys degendi eskertedi. Kelýshi­ler arnaıy jáshikter joq bolǵasyn, qo­qystaryn jaǵalaýǵa tastap kete beredi. Áıteýir, kól jaǵasynan týrızm ortalyǵyn jasaımyz, demalys ornyna aınalady degen jyl saıynǵy aıtylar bir sóz ǵana bar. Osy máseleniń túbine jetip, úńilip kórgen týrızm jaıyn biletin mamandar joq sııaqty. Maraldy kólinde, joǵaryda aıtylǵan­daı, artemiasalina shaıandary bar. Jylt-jylt etip, kózdiń qurtyna aınalyp tur. Kól sýyna ǵajaıyp bir qyzǵylt tús beredi. Sýdaǵy tuz quramyn arttyratyn, kól túbinen shy­ǵatyn bul qyzyl qurttar – qyp-qyzyl baılyq. Qara bazarda úlken suranysqa ıe. Byltyr Sharbaqty kólindegi qurttarǵa talasqan aýyl turǵyndary men kúzetshiler arasyndaǵy bolǵan atys jaıly gazetimizde jazǵanbyz. Maraldy kólinde de sondaı jaǵdaı: jumyssyz júrgen aýyl turǵyndary baǵaly qurtty terip alyp, Qytaı jaqqa jiberetin kórinedi. Kólderdiń tynyshtyǵyn ketirip júrgen aqshaly myqtylar ózderi zańsyz jolmen aqsha tapqanmen qoımaı, qarapaıym jurtty da osy iske jaldap, jumsap otyr. Endeshe, biz nege Maraldyda, Shar­baqtyda zaýyt ashyp, qurttardy jýyp-shaıyp tazalap, keptirip, qaptarǵa orap, shıkizattan paıdaly ónimdi ózimiz nege jasamaımyz? Qazir artemııa salına shaıandary bar Maraldy kólin oblystaǵy «Orman jáne janýarlardy qorǵaý jónindegi» memlekettik mekemesi ýaqytsha óz qaramaǵyna alsa kerek. Artemııa qurty janýarlar, balyq­tar, úıdegi taýyqtar, egistik úshin taptyrmas azyq ári tyńaıtqysh eken. Biraq aýylda óz sharýashylyqtarymyzda paıdalana almaı otyrmyz. Ǵylymı tilmen aıtsaq, artemııa – tuzdy sýdyń omyrtqasyz, shaıan tárizdi jándigi. Ashy sýlarda ǵana ómir súretin jándikter mıkroorganızmdermen jáne baldyrlarmen qorektenedi. Artemııanyń sý jıegine shyǵarylǵan jumyrtqasy óte jo­ǵary baǵalanady. Mekeme dırektory Ajdar Júsipovtiń aıtýynsha, Maraldy – erekshe qorǵalatyn ekologııalyq kól. Osy jyldyń sońyna qaraı «Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstaryn paıdalaný» basqarmasy konkýrs ótkizip, kóldiń ıesi anyqtalady. Kólde artemııa salına shaıandaryn aýlaýǵa tyıym salynypty. Biraq jergilikti turǵyndar olardy zańsyz aýlaýmen aınalysyp júrgen kórinedi. Oblysta kólderdegi qurttardyń quryp ketpeýine baılanysty ekologııalyq keńes otyrysy da ótti. Joǵarydaǵy basshy qurt­tardy aýlap júrgenderdiń dál qasyna kelse de, jaýapkershilikke tartýǵa quqymyz joq degendi aıtty. Onda jergilikti quqyq qor­ǵaý oryndarynyń jumysy salǵyrt degen sóz. Osyndaı olqylyqtyń saldarynan byltyr bul aradan zańsyz jolmen 150 tonna qurt áke­tilipti. Byltyr oblysqa artemııa salınany aý­laý úshin 807 tonna kvota bólinipti. Osy­dan bıýdjetke 68,4 mıllıon teńge salyq túsken. «Pavlodargıdrogeologııa» JShS ókil­deriniń aıtýynsha, bıyl jaz aıynda týrızm damytamyz dep Maraldy kóliniń jaǵasynan 100 mıllıon teńgedeı qarajat ketirip, tushy sý shyǵarǵan. Uńǵymadan táýligine 250 tekshe metr sý aǵady eken. Biz kórgenimizdeı, qazir kúni-túni bosqa tegin aǵyp jatyr. Sý aǵyp jatqan qurylyǵynyń arnaıy shúmegi bolsa, jaýyp qoıýǵa bolar edi. Árıne, týrızm ortalyǵy, demalys aımaǵy ashylyp jatsa, aýyldaǵylardyń qurt, baqa-shaıan aýlap nesi bar, Qudaıǵa táý­be aýylǵa jumys tabylar edi. Infra­qurylymdy jasap, demalys úılerin turǵyzyp, jan-jaqty jaǵdaı jasamaı, kýrort turǵyzamyn deý, árıne artyq. Aýdan ákimdigi tarapynan da jana­shyrlyq qajet. – О́mir boıy osy jerde, osy kóldiń jaǵasynda tursaq ta, kólderde qymbat qurt-shaıandar bar ekenin bilgen joqpyz. Balalyq shaqtan beri jaǵasynda oınap, sýyna túsip, demalyp qaıtatynbyz. «Qasıetti kól ishin, mańaıyn bylǵamańdar, kóldiń ıesi bar, kúz aıynda kólden shyǵady, ıesi qaǵady. Bul jerde eskilikti molalary bar batyrlardyń, – dep úlkender bizdi saqtandyratyn. Kól jaǵasynda tipti, artyq sóz aıtýǵa qor­qatynbyz, – deıdi aýyl turǵandary. Aıtpaqshy, «eskilikti molalar» de­mekshi, Kólbulaqta, Jylybulaqta turatyn jergilikti halyq Maraldy kóliniń ma­ńyn­daǵy Baıjyryqtaǵy zırattarda el-jurtqa syıly, belgili sultandar jerlengen deıdi. Biz de bul jerlerge baryp-qaıttyq. Jergilikti ólke­tanýshy Dáýren Aıashınov reseılik mu­raǵattar qorynan bul adamdardyń sonaý bir ǵasyrlarda ómir súrgen, el aýzynda osy kúnge deıin esimderi júrgen Qanǵoja, Bopy, Arynǵazy sultandar ekenin de anyqtapty. Sońǵy jyldary kólge kelip, demalýshylar qaptaı bastady. Aqsaqaldar talaı jyldardan beri aýyl-el janyna baryp, duǵasyn qaıyratyn kóne-qorym, zırattardyń ty­nyshtyǵy buzyla ma dep te alańdaıdy. Qazir tipti kól sýy tolqyp kóbeıgen saıyn, jaǵalaýdaǵy kóne qorymdardyń irgesine deıin jetýde. Byltyr oblys ortalyǵyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýttyń arheo­logııalyq-etnologııalyq zertteýler orta­lyǵy qorymdardy sý basyp qalýdan alyp qaldy. О́ıtkeni, aýyl turǵyndary kól sýynyń molaıýyna oraı, kóne zırattardy sý basyp, jerlengen adamdardyń súıekteri jer betine shyǵyp qalǵanyn kórip, jan-jaqqa habarlaǵan-dy. Tipti kóne qorymdardan shashy­lyp tómen túsken súıekterdi aýyl moldasy bar, aqsaqaldar bolyp, qaıta jer­ledi. Tolqyn sýy soqqan jar opyrylyp, qulaı bastaǵan. – Maraldy kóli, jaǵalaýy, Maraldy jeri – palentologııalyq, arheologııalyq es­kertkishterge baı. Zertteýler júrgizilýde. Ony qalaıda saqtap qalýymyz qajet, – deıdi professor Qaıyrbaı Bazarbekov. Iá, óńirimizdegi týrızmdi damytý sharalaryna oraı qazir Maraldy kóliniń jaǵasy da tynymsyz. Bul – «O, Maraldym, Maraldym» degen án týǵan jer. Estaı men Qorlannyń ǵashyq­tyq hıkaıasy da osy qasıetti kól jaǵasyn­da bastalǵan desedi. О́tkenniń barlyq syryn búkken kóldiń búgininen buryn ótkenine kóbirek zer salǵan durys dep oılaımyz. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» Pavlodar oblysy, Sharbaqty aýdany