Tarıh tamyrshysy

Egemendiktiń alǵashqy sátinen birtýar ǵalym Elbasynyń senimdi serikteriniń biri retinde táýelsizdigimizdiń nyǵaıýy men memleketimizdiń qalyptasýyna orasan zor eńbek sińirdi. Ataqty ǵalymnyń 85 jyldyq mereıtoıy bıyl erekshe atalyp ótilýde. Tarlan tarıhshynyń talaı qoltańbasy basylǵan el gazeti «Egemen Qazaqstan» osy mereıtoıǵa baılanysty ǵalymnyń esimi berilgen Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Serik О́mirbaevtyń maqalasyn jarııalaýdy jón kórdi.

«Erim dep emirenetin el bolmasa, elim dep eziletin er qaıdan bolsyn» degen sózdiń astarynan ult úshin basyn báıgege tikken tulǵalardyń erekshe bolmysy jaıly tanymdy ańǵarý qıyn emes. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy qar­sańynda Qazaqstan jylna­masynan atqarǵan isimen de, aza­mattyq belsendiligimen de oıyp turyp oryn alatyn maqtanyshtarymyz eske tú­setini zańdy. Mundaı birtýar tul­ǵa­lar egemendigimizdiń eleń-alań sha­ǵynda Elbasymyzdyń se­­nim­di, syralǵy serikteri re­­tin­de memleketimizdiń qa­lyp­­ta­sýyna ushan-teńiz eń­bek si­ńir­di. Solardyń biri Mem­­le­ket­tik syılyqtyń já­ne Qa­zaqstan Respýblıkasy Pre­­zı­dentiniń Beıbitshilik jáne ke­li­sim syılyǵynyń laý­­reaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, aka­demık Manash Qabashuly Qo­zybaev desek, qatelese qoı­mas­pyz.

Bıyl 85 jyldyq me­reıtoıy onyń esimi be­­ril­­gen Soltústik Qazaqstan mem­­lekettik ýnıversıtetinde ha­­lyq­aralyq konferensııa aıa­sy­n­da atap ótiledi. Tarıhshy ǵa­lymdarymyz Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ujymymen birlesip «Ulttyq tarıh ta­- m­yr­shy­sy» atty ǵylymı jınaq ázir­lep shyǵardy. Oǵan ǵu­la­ma ǵalymnyń buǵan deıin ja­rııa­lanbaǵan maqalalarymen qosa «Qozybaev oqýlary» dás­túr­­li is-sharalarynyń tarıhı shejiresi toptastyrylǵan. Eli-­ miz óz jolyn tańdap, damý jolyna túsken kezde Manash aǵamyz Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmalaryn jan-tánimen oryndap, jas memleketimizdiń ornyǵýyna belsene aralasty. Bilikti tarıhshy retinde jańa ómirdegi tarıhı shyn­dyqqa negizdelgen resmı qujattardy daıyndaýǵa, keńes kezeńinde búrkemelengen aqtańdaqtardy ashýǵa, tamyry tereń ulttyq ta­rıhty qaıta jańǵyrtýǵa qal­­­tqysyz qyzmet etti.

El ta­rıhyn­da óshpes iz qal­dyr­ǵan bi­re­­geı tulǵanyń esimin ulyq­­taý maqsatymen 2003 jy­ly Sol­tústik Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıtetine esimi berilip, eskertkish músin ornatyldy, murajaı ashyldy. Ýnıversıtet qabyrǵasynda bilikti akademıktiń qurmetine ǵalymdardyń bas qosýy, Otan tarıhynyń irgeli məseleleri boıynsha jınaqtalǵan oı-tujyrymdardyń, teorııalyq-ədistemelik negizderdiń talqy­la­nýy dástúrge aınalǵan. Qazaq hal­qy óziniń san ǵasyrlyq ta­rıhynda talaı oqıǵalardy ba­sy­­nan keshirdi. Qasym, Haq­na­zar, Təýke, Abylaı handar bılik qurǵan qazaq halqy joń­ǵar­larmen arpalysty. «Bólip al­ da, bıleı ber» saıasatyn júr­­gi­z­gen patsha úkimetiniń otar­­laý ezgisine qarsy turdy. Áperbaqan keńestik zulmat pen qa­siretti aınalyp óte almady. Ǵasyrlar boıy shekken qaıǵy-qasiretimiz totalıtarlyq sy­ńar­jaq saıasatqa negizdelip, tarıhymyz aıaýsyz burmalandy. Ony qaıta qaraý, ǵylymı negizdelgen teorııalyq-ədis­na­malyq turǵydan zerdeleý mə­se­lesi tek təýelsizdikten keıin ǵana qolǵa alyndy. Qatań qa­lyptasqan sanany birden óz­gertý ońaı emes. Degenmen, ót­peli kezeńde Otan tarıhyn zer­deleý baǵytynda salıqaly betburystardyń jasalýy M.Qozybaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty.

Ǵalymnyń shyǵar­mashylyǵyn saralap qarasaq, də­ýir erekshelikteri onyń eń­bek­terinen aıqyn seziledi. О́t­kir oı-tujyrymdar aıta bi­lýi­men daralanady. Onyń Z.Golıkovamen birlesip jazǵan «Zolotoı fond partıı (ız opy­ta kadrovoı polıtıkı KPSS)» monografııasy kezinde sola­qaı synǵa ushyrady. Eńbekte bas­shy partııa kadrlaryn tár­bıeleý, ornalastyrý másele­le­ri boıynsha aıtylǵan kem­shi­likterdi tilge tıek etken báz­bireýler joǵary oryndarǵa aryzdar joldady. Monografııa Qazaqstan Kompartııasynyń HIV sezinde synǵa ushyrap, ǵa­lymnyń basyna aýyr kúnder týdy. «Stýdent bolyp júrgen ke­zimde bizdiń ustazymyz, professor Ermuqan Bekmahanov Kenesary qozǵalysy konsepsııa­sy úshin jer aýdaryldy. 1972 jyly Z. Golıkova degen kisimen biri­gip monografııa shyǵardym. Biraq sol kitaptaǵy keıbir erkin oılarym úshin qýǵynǵa tústim. On jeti jyl eńbegim zaıa ketip, Qazaqstan KOKP janyndaǵy partııa ınstıtýtyndaǵy qyzmetimnen ke­tý­ge májbúr boldym», deıdi este­likteriniń birinde aǵamyz.

Ol óziniń sanaly ǵumyry­nyń 40 jylyn ǵylym jolyna arnady, tarıh ǵylymyn damytýǵa zor eńbek sińirdi. Bas­tapqyda ǵylymdaǵy iz­denis­terin ólketaný, Qazaq­s­tan­nyń Uly Otan soǵy­syn­da­ǵy jeńisine qosqan úle­sin zer­­de­leýden bas­tap, keıin ǵy­­ly­­mı zertteý aıasyn keńeı­tip, qazaq halqynyń shyǵý te­­gi, ór­kenıettegi orny, HH ǵa­­syr­­dyń qa­siretti taǵdyry tý­­ra­ly tutas ga­lereıa jasa­dy. Qazaq halqynyń tili, di­li, dini, mədenıetiniń ózekti mə­se­lelerine arnalǵan eńbekteri – bir tóbe. Ǵalym-qaıratker qo­­ǵam­tanýshylardyń aldyńǵy qa­­tarynda Otan tarıhyn əleý­mettik-ekonomıkalyq for­- ma­sııalar men órkenıettik talǵam men talap negizinde jańasha zer­de­leý, qazaq memlekettigi, qazaq-jońǵar soǵysy, Reseı ımperııasynyń otarshyldyq-basqynshylyq saıa­saty týraly júıe­li túr­de saralap, ǵylymı-teo­­­rııalyq tujyrymdama qa­lyp­­­tastyrdy. Otantaný ǵy­lym­yn jańa satyǵa kóterdi. Álemdik tarıhı úderister men órkenıettegi qazaq halqynyń ornyn anyqtaýǵa atsalysty. Bir sózben aıtqanda, Otan ta­rıhynyń tarıhnamasy men de­rek­tanýy – osynyń bəri ja­ńasha oılaý bıiginen taldandy. Onyń ǵylym salasyna qos­qan zor úlesin saıası qýǵyn-súr­gin­niń qurbandaryn anyqtaý jəne olardy aqtaý jolyndaǵy aza­mat­tyq belsendiliginen bó­lip qaraýǵa bolmaıdy.

Alash qoz­ǵalysyn ult-azattyq qoz­ǵalysynyń quramdas bó­li­gi retinde qarastyryp, ul­t- ­tyq-demokratııalyq ba­ǵy­tyn birizdilendirdi. Bir este­li­gin­de: «1957 jyly men Chelıabi ob­lystyq arhıvinde istedim. Son­da Muhametjan Seralın men Ahmet Baıtur­sy­novtyń Qos­tanaı ólkesin ta­rıhı-etno­­­grafııalyq, ekonomı­ka­­lyq jaǵynan qazaq jeri eken­di­gin dá­lel­degen bir hatymen ta­ny­syp tań qaldym»,  deı ke­lip, Alash arystarynyń Otanyna adal qyzmet etken jan­keshti kúresine baǵa beredi. Ke­nesary Qasymov, Janqoja Nur­muhamedov, Əbdiǵappar Jan­bosynov bastaǵan ult-azat­tyq qozǵalystary men Alash­orda avtonomııasyna qa­tys­ty aýqymdy zertteýler júrgizdi. «Istorııa ı sovre­mennost», «Aqtańdaqtar aqıqaty», «Jaýǵa shaptym tý baılap», «Tarıh zerdesi» (2 tomdyq), «Problemy otechest­vennoı ıstorıı: metodologııa, ıstorıografııa, ı ıstochnıkı» (2 tomdyq), «Trýd vo ımıa pobedy» jəne taǵy da basqa eńbekterinde memleketimiz, təýelsizdigimiz jaıly keńinen tolǵanady. Ǵalym shyǵarmashylyǵyn­da­ǵy bir erekshelik ult­jan­dy­lyq pen ulttyq múdde jolynda qyzmet etýdegi azamattyq beı­nesi der edik. Memleket qu­rý­daǵy adamǵa qajetti eń ulyq qasıetter ulttyq múdde turǵysynan qarastyrylyp, «Ult elıtasy – qaıratker, ja­sam­paz, daýylpaz jan. Qaı­ratkerlik uly iste tanylady. Uly is halyq múddesinen týyndaıdy», degen paıymdarmen óriledi.

Ǵasyrlar toǵysynda Sh.Ýəlıhanov atyndaǵy Ta­rıh jəne etnologııa ınstıtý­tyn bas­qara júrip, ulttyq tarıh­namaǵa eki olja saldy. Biri – «Qazaqstan Respýblıkasynda ta­rıhı sanany qalyptastyrý tujyrymdamasyn», ekinshisi – bes tomnan turatyn «Qazaqstan ta­­rıhy» akademııalyq ba­sy­ly­mnyń alǵashqy úsh tomyn jaryqqa shyǵarýy. Bul eńbek­ter­de tarıh biliminiń negizgi basymdyqtary, tarıh bilimi men oqý-aǵartýdy reformalaý joldary dəıektelgen. Aldymyzda Otan tarıhyn zer­deleý, óskeleń urpaq boıyna «Məńgilik El» ulttyq ıdeıa­syn uıalatý sekildi mindetter tur. Bul oraıda, eline, jerine, hal­qyna adal qyzmet etken ar­­da­qty azamattardyń ómiri ar­qyly jarqyn belesterge um­tyl­d­yrýdyń mán-mańyzy zor. «Aınalaıyn Otanym, Esińe al, Manash balańdy», dep ǵalymnyń ózi tolǵanǵandaı, Otany aman turǵanda er esimi umytylmaıdy. M.Qozybaev atyndaǵy Sol­tústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti – óńirdegi jalǵyz memlekettik joǵary oqý orny bol­­ǵandyqtan, tarıh jáne ále­­ý­­­- ­mettik-gýmanıtarlyq pán­­­­­- der­ kafedrasy Qazaqstan ta­rı­hy jáne áleýmettik-gý­ma­­nı­tar­lyq pánder kafed­ra­­sy bolyp óz­ger­tildi.

Ka­fed­ra­nyń qyzmeti ar­qyly tarıh bilimin jandandyrý, kadr əleý­etimen qamtamasyz etý múm­kindikteri týyp otyr. «Manashtaný» dáris kýrsy engi­zilip, ǵalymnyń ǵumyry men qyzmeti, qundy eńbekteri, ultjandylyq, otanshyldyq biregeılik ustanymdary talmaı nasıhattalatyn bolady. «Akademık Manash Qozybaev» tós­belgisiniń belgilenýi de ar­daqty aǵamyzǵa degen qur­mettiń bir aıǵaǵy bolsa kerek. Kórnekti ǵalym, qoǵam qaıratkeri Manash Qozybaevtyń ómirlik qaǵıdasyna aınalǵan eldiń táýelsizdigi, ulttyń muraty máńgilik jasaı bereri kúmánsiz.

Serik О́MIRBAEV,

M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor  

PETROPAVL