Táýelsizdik bizge bárinen de qymbat

Adamzattyń, memle­ket­ter­diń tutastaı damý ta­rıhyna úńiler bolsaq, azat­tyq úshin, bostandyq úshin, táýelsizdik úshin kúrestiń tolassyz júrgi­zi­le­tinin baıqaımyz. Tipti, táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin de ony saqtap qalý, baıandy etý, urpaqqa amanattaý – uly borysh. Mine, bizdiń Qazaq eliniń táýelsizdik alǵanyna bıyl jıyrma jyl tolady. Bul bir qaraǵanda tym azǵantaı merzim. Alaıda, osy jıyrma jylda Qazaqstan aıaǵynan qaz turyp qana qoımaı, álemdik órkenıette orny bar áleýetti memleket retinde qalyptasty. Ekonomıkasy damydy, áleýmettik jaǵdaıy nyǵaıyp, eldiń eńsesi kóterildi. Biz 1916 jylǵy ult-azat­tyq kóterilisin kózimizben kórgen joqpyz, oqýlyq­tar­dan ǵana oqydyq. Al, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterili­sin kózben kórip qana qoımaı, onyń bel ortasynda júrdik. Táýelsizdik jolyndaǵy ata-babamyz bastan keshken qıyn­dyqtardyń bolmysyn biz de sezindik. Qyzyl ımperııanyń ústemdik saıasaty shekten shy­ǵyp bara jatqan edi. Qazaqtyń jeri talaýǵa tústi, ıadrolyq sy­naqtar alańyna aınaldy, dili men dini qoldaýsyz, qam­qor­lyqsyz qaldy, ulttyq kadr­­larǵa kemsitýshilik kóz­qa­ras beleń aldy. Mine, osyndaı kezde elimizdiń jas qaıraty uran­dap alańǵa shyqty, teń­dikti talap etti, ádiletti izdedi, biraq, olardyń mańdaılary tasqa soǵyldy, qýǵyn-súr­gin­ge ushy­ra­dy. Sonda da ulttyq rý­hy­myz jasyǵan joq, qaıta qaı­rala tústi. Biz sol bir yzǵarly jeltoqsandaǵy qara­ly kún­der­diń janymyzǵa sa­lyp ketken jarasyn áli kúnge umyta almaımyz. Biz táýel­sizdiktiń tó­beden túspegenin, áldekim syıǵa tartpaǵanyn, tarıh kó­shindegi ata-baba­myz­dyń ar­man-ańsarynyń tolyq júzege asqanyn túsinetin ur­paqpyz. Jeltoqsandyqtardyń beıbit sherýge «Meniń Qazaq­stanym» ánin aıtyp shyq­qanyn, sol ándi aıtyp júrip qanǵa bók­ke­nin keler urpaq jadynda ustaýǵa tıis. Sol ánniń qazirgi Elurany­myzǵa aınalyp, Qazaq eliniń barlyq jeńisteriniń baıraǵy bolyp turǵany qandaı ǵanıbet. Jeltoqsanda alańǵa shyq­qan jastardyń «Qazaq elin qazaq basqarsyn!» degen basty talaptaryna totalıtarlyq júıe qulaq as­pady. Bul ult­­tyq namy­sy­myz­dy aıaqqa taptaýmen birdeı edi. Endi búgin ótkenge oı kó­zimen qa­rasaq, táýel­sizdi­gi­miz jarııalanardan tórt kún buryn, 1991 jyldyń 12 jeltoq­sa­nynda Qazaqstan Respýblıka­sy Prezıdentiniń «Qazaqstan­daǵy 1986 jylǵy 17-18 jel­toq­san­daǵy oqı­ǵa­larǵa qa­tys­qany úshin jaýap­ty­lyq­qa tartylǵan azamat­tar­dy aqtaý týraly» Jarlyǵy shyqqan bola­tyn. Bul Jar­lyq­tyń tek Jel­toqsan kó­teri­lisine qa­ty­sýshylar úshin ǵana emes, jalpy ulttyq rýhty saqtaý jolyn­daǵy ma­ńyzy erekshe. 2006 jyly 18 qyrkúıekte Al­maty qa­lasynda jeltoqsan­dyq­tar­ǵa, demokratııalyq ja­ńa­rý jo­lyn­daǵy kúresker jas­tarǵa arnalǵan «Táýel­sizdik tańy» atty eskertkishti ashý kezinde sóılegen sózinde Prezıdent bizdiń jasta­ry­myz­dyń sol qaharly jel­toq­sanda totalıtarlyq júı­eden taısalmaı óz narazy­lyqtaryn bildirgeni, «erliktiń ǵana emes, eldiktiń de nysha­ny», dep buǵan úlken saıası baǵa bergen edi. Bul tarıhı sát eldiktiń, birliktiń belgisi boldy. Elimiz egemendikke, táýel­siz­dikke qol jetkizgennen keıingi jıyrma jyl elimizdiń jas qaıratynyń talabynyń oń bolǵanyn dáleldep tur­ǵan­daı. Osy jıyrma jylda Ota­nymyzdyń qıyn ótkel, tar asýlardan qalaı aman ótkenine qa­zaqstandyqtar kýá, álem jurt­shylyǵy kýá. Qazirgi Qa­zaqstanda turatyn júzden astam etnostyń taǵdyryn qazaq taǵ­dyrynan bóle-jara qara­maı, bar­lyǵyn bir ananyń bala­syn­daı baýyrǵa tartý ná­tıjesinde elimiz ishki-syrtqy saıasatta úl­ken bedelge ıe boldy. Jas memleketimizde saıası turaqtylyq, ultara­lyq ke­lisim qalyptasyp, Qazaq hal­qynyń bereke, birligi art­ty. Ana tilimizge degen qur­met Ata Zańymyzdan bastaý aldy. Alash ardaqtysy Ahmet Baı­tursynovtyń: «Basqadan kem bol­mas úshin biz bilimdi, baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek, baı bo­lýǵa ká­sip kerek. Kúshti bo­lýǵa birlik kerek. Osy kerek­terdiń jolyn­da jumys isteý kerek», degen us­ta­nymy bú­ginde bizdiń jol­bas­shy­myzǵa aına­lyp otyr. Sonaý toq­sany­nshy jyl­­dar­da­ǵy kúı­rep qalǵan sha­rýa­­­shy­lyqtar, bosap qalǵan dúken só­releri, eldi jaı­laǵan joq­shy­lyq pen qym­bat­shylyq az ýa­qytta eńseri­lip, ha­lyqtyń tur­mysy ońal­­dy, eko­n­om­­ı­ka­daǵy órleý el­diń ál-aý­qa­tyn arttyrdy. Bul turǵydan al­ǵanda memlekettik men­shikte, mem­­lekettik ká­sip­oryn­darda, mem­le­kettik sha­­rýa­shy­lyq­tarda ǵana ju­mys istep úırengen halyq ja­ńa ju­mys­qa baýlyndy, ká­sip­ker­likpen aınalysýyna jaǵ­daı ja­sal­dy, «jekemenshik» de­gen uǵym qalyptas­ty­ryl­dy, adamdar­dyń ja­ńa­dan ómir súrýine qoldaý kór­se­tildi. Sol jyl­dardaǵy el ba­syna túsken qıyndyqtardy, kedergilerdi, tapshylyqtardy sanap taýy­sa almaısyz. Máse­len, táýel­siz­­diktiń alǵashqy jyldarynda «rýbl aı­ma­­ǵyn­daǵy» elder­diń qıyn qur­saý­da qalǵan tu­synda, ınf­lıasııa­nyń kún sanap sharyqtap ósýi kezinde Qa­zaqstan kóregendik­pen jol tap­ty. Sol tusta Reseı Qazaqstan óz aq­shasyn shyǵara qoıa­dy dep áste kút­pegen bolatyn. Táýel­sizdiktiń al­ǵash­qy jyl­daryn­­da, dálirek aıt­qan­da, 1993 jyl­dyń 12 qarasha­syn­da tól teńgemizdiń dúnıege ke­lý­i­niń ózi bizdi bolashaqqa bas­taıtyn ba­tyl qadam edi. Sondaı-aq, mem­le­ket­tik rámizderimizdiń be­kitilýi, shek­aramyzdyń aı­qyn­dalýy – osynyń bári táýel­siz memleket úshin asa qajet qun­dy­lyqtar bolatyn. «Táýelsizdik bizge ne berdi?» degen kezde, jer kólemi jaǵynan álemde 9-shy oryn alatyn Qa­zaq­stannyń álemdik qoǵamdas­tyq­tan óz ornyn oıyp turyp alǵanyn aıtar edim. Jańadan salynǵan elor­da­myz – Asta­namyz bar. Astana qalasynyń sa­lynýy respýblı­ka­myzdyń áleý­mettik, ekonomıka­lyq jáne saıası damýyna, ulttyq qaýip­sizdigi­mizdiń nyǵaıýyna úlken úle­sin qosty. Esildiń jaǵasyn­daǵy arý qala tarıhı mańyzdy oqı­ǵa­lar­dyń ordasyna aınaldy. Astanada HHI ǵasyrdaǵy EQYU-nyń tuń­ǵysh Sam­mıti ótti. Qysqy Azıada-2011 sport saıystary­nyń sal­ta­naty da Astananyń már­te­besin, qazaqstan­dy­q­tar­dyń rýhyn kóterdi. Táýelsizdik alǵanǵa deıin Qa­zaq­standa qazaqtardyń sany 40 pa­ıyz ǵana boldy. Iаǵnı, biz óz memleketimizde turyp, ósim ja­ǵynan az­shy­lyq jaǵdaıda qalyp keldik. Onyń ár­túrli sebepteri bolǵanyn bilemiz. Degenmen, táýelsiz memleket bol­ǵan­­nan keıin ondaǵy negizgi ult, mem­leket quraýshy ult san ja­ǵynan basym bolýǵa tıisti edi. Bul baǵytta da júrgizilgen oń­taıly kóshi-qon, demo­grafııalyq saıasat táýelsizdik jyl­dary qazaqtardyń sanyn 6,5 mıllıonnan 10,3 mıl­lıonǵ­a jetkizdi. 2010 jyldyń 1 qańtaryndaǵy má­limet bo­ıynsha, Qazaqstan­da­ǵy qazaqtar­dyń sany 63,6 paıyz bol­dy, ıaǵnı 20 jylǵa jýyq ýaqyt ishin­de qazaq hal­qy­nyń sany 3,8 mln. adamǵa kóbeıdi. Elimiz jastardyń bilim alýy­na da asa úlken kóńil bólip keledi. 1993 jyldan beri «Bola­shaq» ha­lyq­aralyq stıpendııasy berile bas­tady. 1994-2010 jyl­dar ara­ly­­ǵynda bul stıpen­dııa­ǵa ıe bo­lyp, alys jáne jaqyn shetelderde bilim alǵan jas­tar­dyń sany 7600-ge jetti. Táýel­sizdik jyl­da­rynda memleketimiz óziniń bo­la­shaq mamandaryn daıarlaýda osyn­daı belesterdi ba­ǵyndyra aldy. Qazaq mektep­teriniń sany kóbeıý­de. Memlekettik grant esebinen jy­lyna 33 myńnan asa jas bilim alýda. Al «Nazarbaev ýnı­ver­sı­tetiniń» esigin aıqara ashýy – elimizdegi jastardyń álem­dik deń­geıge saı bilim alýyna jasalǵan memlekettik qamqorlyq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­rynan bastap elimizde jumys­syz­dyqpen kúreske eleýli mán berildi. Sonyń arqasynda qazaq­standyqtar turmys-tirshiligi úshin jumys izdep shekara asyp ketken joq. Olardyń jumys isteýine ózi­mizde jaǵdaı jasaldy. «Bolashaq­tyń irgesin bir­ge qalaımyz» atty bıyl­ǵy Joldaýda Úkimetke 2020 jylǵa deıin ha­lyqty jumyspen qamtýdyń jańa baǵdarlamasyn jasaý tapsyryldy. Mine, bul baǵ­darlama da jaqynda qabyl­danyp, oǵan bıýdjetten qo­maq­ty qarjy bólindi. Endi óz-ózi­men shuǵyldanatyn, jumyssyz júr­­­gen, turmysy tómen halyqty qaıta oqytýǵa, jumysqa orna­la­sýyna járdemdesýge, aýyldaǵy ká­sipkerlikti qoldaýǵa, ekonomı­kalyq áleýeti tómen aımaqtar­dan ekono­mı­kasy damyǵan aı­maq­tarǵa kóshý­ge jaǵdaı jasaý úshin memleket taǵy da qarjy bólip otyr. Salystyrmaly túrde qara­saq, táýelsizdik jyldary da­mýy­myz óte bir úlken qarqyn­men júrgen eken. Mysaly, 1994 jylǵa ar­nalǵan Respýblıkalyq bıýdjette barlyq kirisimiz 39,2 mıllıard teńge, shy­ǵysymyz 47 mıllıard teńge bol­ǵan-dy. Al 2011 jylǵa ar­nalǵan respýb­lıkalyq bıýd­jet­tiń túsimi – 4,2 trıllıon teńge, shyǵysy 4,9 trıllıon teńge bo­lyp otyr. Iаǵnı, kirisimiz 107 ese ósken eken. Investorlardyń ekonomıka­myz­ǵa qarajat salýyna da qo­laı­ly jaǵdaı jasalyp keledi. Ta­bıǵı resýrstarymyzdan, shıkizattan, mu­naı sektorynan tú­se­tin túsimderdi ulttyq qorǵa jı­naý arqyly bola­shaqqa degen utym­dy umtylys ja­sal­dy. Ult­­tyq qorymyz da eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵ­daı­y­nyń tu­raq­ty damýy­na negiz boldy. Osy Ulttyq qordan 10 mlrd. dollar elimizdegi qarjy ry­no­gyn tu­raq­tandyrýǵa bólin­di. Bul sheshim álemdik qarjy daǵ­da­ry­synyń Qazaqstanǵa áse­rin baıaý­la­typ, ekonomı­kamyz­dy ty­ǵy­ryq­­qa tiremeı, qalypty damý jo­lyna bastady. 2010 jyldyń 1 qańtary­nan bastap 2010-2014 jyldar­ǵa ar­nal­ǵan memlekettik úde­meli ın­dýst­rııa­lyq-ınnova­sııa­­lyq damý baǵ­dar­lamasy jú­zege asyryla bas­ta­dy. Baǵ­dar­lamanyń negizgi maq­saty – ekonomıkany árta­raptan­dy­rý, qazaqstandyq qam­tý­dy ul­ǵaı­tý, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna qolaıly jol ashý, shıki­zat­tyq emes eks­porttyq áleýetti arttyrý, jo­ǵa­ry tehnologııalyq ón­di­riske kóshý. Indýstrııalan­dy­rý­­dyń alǵashqy jylynyń ózinde jalpy quny shamamen 800 mıllıard teńgege 152 óner­kásiptik ny­­san iske qosylyp, 24 myńnan astam turaqty jumys orny ashyl­ǵan. 2014 jylǵa deıin osy baǵ­dar­lama aıasynda quny 8,1 trıllıon teńge quraıtyn 294 ınves­tı­sııa­lyq jobalardy júzege asy­rý jos­parlanyp otyr. Bo­lashaqta da jal­ǵasyn tabatyn bul baǵdarla­madan halyqtyń kúteri kóp. Táýelsizdikke jetý joly qan­shalyqty aýyr bolsa, táýel­sizdik­pen tynystaýdyń baıandylyǵy da sonshalyqty jaýapty ekeni anyq. Jas ur­paq táýelsizdiktiń taǵy­lym­daryn tanyp, qasterlep, qur­met­tep otyrýy kerek. Táýel­sizdik bizge bárinen de qym­bat. Son­dyqtan da bárimiz elimiz úshin eń­bektenýimiz, halqy­myz úshin qyz­met isteýimiz kerek. Nurtaı SABILIаNOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» HDP Saıası keńesiniń bıýro múshesi.