Islam konferensııasy uıymy. Ol qandaı uıym?

Qazirgi kezde Islam Konferensııasy Uıymynyń ózindik mártebesi bar negizgi úsh ınstıtýty – maman­dan­dy­rylǵan, sýbsıdııalyq jáne affılıırlengen ınstıtýt­ta­ry jumys isteıdi. Sonyń biri – Uıymnyń mamandan­dyrylǵan ınstıtýty. Bul qurylymnyń quramyna Islam damý banki, Bilim, ǵylym jáne mádenıet jónindegi ıslam uıymy, Halyqaralyq ıslam jańalyqtar agenttigi, sondaı-aq Islam memleketterine teleradıo habar­la­ryn taratý uıymy kiredi. 2. MAMANDANDYRYLǴAN INSTITÝT QURYLYMDARYNYŃ QYZMETI Islam damý banki (IDB) Islam Konferensııasy Uıymynyń (IKU) halyqaralyq qarjy ıns­tıtýty bolyp tabylady. Bank Uı­ymǵa múshe memleketter Qar­jy mınıstrleriniń 1973 jylǵy 18 jeltoqsanda Jıdda qala­sy­n­da ótken konferensııasynda qa­byldanǵan deklarasııaǵa sáıkes qurylǵan. Al qyzmetin 1975 jyl­dyń 20 qarashasynda resmı túrde bastady. Qarjy uıymy­nyń negizgi maqsaty – bankke qa­tysýshy memleketterdiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damýyna yqpal ete otyryp, olardyń ara­synda tıimdi yntymaqtastyq pen nıettestikti nyǵaıtý jáne qarjylyq-banktik jaǵynan kó­ter­meleý. Banktiń júzege asyratyn qyz­met aıasy aýqymdy. Ol IKU-ǵa qatysýshy memleketterdiń iri jobalaryna, naqty aıtqanda, qarjylyq kelisimder boıynsha áleýmettik-ekonomıkalyq sek­tor­lardaǵy jobalardy ınvestı­sııa­laýǵa qatysady, jeke jáne memlekettik sektorlarǵa qatysty baǵdarlamalardy nesıeleýdi jú­zege asyrady. Sondaı-aq, Bank halyqaralyq qarjy ınstıtýt­ta­rymen, qarjy uıymdarymen ty­ǵyz yntymaqtastyq jasaýdy óziniń basym baǵyttarynyń biri dep biledi. Bul qarjy uıymy buryndary óz resýrstarynyń ba­sym bóligin ekonomıkanyń mem­le­kettik sektoryn damytýǵa baǵyttap kelgen edi. Jahandyq úderister men Uıymǵa múshe el­derdiń jeke sektordy damytýǵa bet burýy IDB-nyń da qar­jylyq-banktik saıasatyn ózger­týi­ne májbúr etti. Osyǵan baı­lanysty bank búginde qatysýshy elderge qarjylyq qoldaý kór­setýdiń qysqa merzimdi strate­gııa­syn ázirleýdi qolǵa alýda. Strategııada memleketterge kór­se­tiletin qoldaý-kómektiń deń­geıi men jalpy sıpaty jáne damýdyń negizgi basymdyqtary naqtylanatyn bolady. Islam damý bankiniń eseptesý birligi – ıslam dınary. Al banktiń aksıonerlik kapıtaly 30 mıllıard dınardy, ıaǵnı 42 mıllıard AQSh dollaryn qu­raı­dy. Shtab-páteri Saýd Arabı­ıa­synyń Jıdda qalasynda orna­lasqan. Sondaı-aq banktiń Rabat (Marokko), Kýala-Lýmpýr (Malaızııa) jáne Almaty qalala­rynda óńirlik ofısteri de ju­mys isteıdi. Almatydaǵy ofısi 1997 jyly tamyzda ashylǵan. Ol osy óńirdegi Uıymǵa múshe eldermen qatar, TMD-da, Qy­taıda, Mońǵo­lııada jáne Shyǵys Eýropa aı­maǵynda turatyn mu­sylman qo­ǵamdastyǵyna qyzmet kórsetedi. Qazirgi kezde IDB-ǵa Gaıana memleketin qospaǵanda 56 el mú­she. Bul eldi múshelikke alý jó­ninde qazirge sheshim qabyldan­ǵan joq. Banktiń prezıdenti saý­dııalyq doktor Ahmad Muhammed Alı. IDB aksııalarynyń negizgi ustaýshylary Saýd Arabııasy Koroldigi, Kýveıt, Lıvııa, Túr­kııa jáne Birikken Arab Ámir­likteri bolyp tabylady. Al Bank­tiń joǵary basshy organy – basqarý keńesi. Keńes otyrysy jyl saıyn múshe memleket­terdiń birinde júıeli ótkizilip turady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Islam damý bankimen yntymaq­tastyǵy oıdaǵydaı dep aıtýy­myzǵa bolady. Ol Qazaqstannyń 1995 jyly Islam Konfe­ren­sııa­sy Uıymyna múshelikke kirýinen bastaý alady. О́ıtkeni, Uıym­nyń jarǵysyna sáıkes IKU-ǵa múshe bolyp qabyldanǵan el de bankke qatysýshy bolýy tıis. Bizdiń elimiz ben IDB arasyn­daǵy yntymaqtastyqqa, joǵary­da atap ótkenimizdeı, banktiń úsh óńirlik ókildiginiń biriniń Al­matyda ashylýy erekshe mártebe berdi. Sonymen qatar, 2003 jyl­dyń 2-3 qyrkúıeginde Alma­tyda 55 memleketten 600-ge jý­yq delegattyń qatysýymen IDB basqarý keńesiniń 28-shi otyry­synyń ótkizilýi yntymaqtas­tyqty jańa satyǵa kóterdi. Osyndaı qatynastardyń ná­tı­jesinde birqatar mańyzdy jobalar da júzege asyryldy. My­saly, elimizde Islam damý banki zaımynyń kómegimen Almaty – Gúlshat avtokólik jolynyń qu­rylysy salynyp, Astana – Qaraǵandy avtojolynyń ýchaskesi qaıta jóndeýden ótkizildi. Syz­ganov atyndaǵy hırýrgııa­lyq ortalyqty jabdyqtaýǵa qar­jy bóldi, Qaraǵandy obly­sy­nyń aýyldyq eldi mekenderin sýmen qamtamasyz etý jobasyn jáne Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń jańa ǵımara­ty­nyń qurylysyn qarjylan­dyr­dy. Bank sondaı-aq, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi fızıka-teh­nıkalyq ınstıtýtynyń ǵylymı-eksperımentaldyq bazasyn teh­nı­kalyq jaǵynan jaqsartýǵa, Býrabaı – Kókshetaý – Petropavl avtojolyn jaqsartýǵa, elimizdegi poshta baılanysyn ja­ńar­týǵa kómekter kórsetti. So­ny­men birge, Qazaqstan IDB-nyń qurylymdyq bólimshesiniń mú­she­si bolyp tabylady. Bú­gin­de elimiz IBD aıasynda ózge de ıslam qarjy uıymdarymen ynt­y­­maqtastyq ornatýdy qolǵa alýda. Uıymnyń maman­dandy­ryl­ǵan ınstıtýtynyń quramyndaǵy qurylymnyń ekinshisi – Bilim, ǵylym jáne mádenıet másele­leri jónindegi ıslam uıymy. Bul qurylym 1982 jylǵy 3 ma­myrda IKU-nyń maman­dan­dy­rylǵan mekemesi retinde quryl­ǵan. Onyń shtab-páteri Marok­ko­nyń Rabat qalasynda ornalas­qan. Basty maqsaty – Uıymǵa qatysýshy memleketter arasyn­da bilim men ǵylym, mádenıet pen kommýnıkasııa salala­ryn­daǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý jáne damytý bolyp tabylady. Qurylym osylardy negizge ala otyryp, adam resýrstaryn da­my­tý, ǵylymı-zertteýler júr­gi­zý, birlesken mádenı baǵdarla­ma­lardy júzege asyrý jumysta­rymen aınalysady. Sondaı-aq, bul qurylym IKU-ǵa múshe elder arasynda dinaralyq únqa­tysý qyzmetin keńeıtýdi óziniń basym baǵyttarynyń biri retinde qarastyryp keledi. Bilim, ǵylym jáne mádenıet jónindegi uıymnyń jetekshi or­gandary – Bas konferensııadan, Atqarýshy keńesten jáne Bas dırektorattan turady. Atqarý­shy keńeske osy qurylymǵa qa­tysýshy memleketterdiń barly­ǵy múshe bolyp tabylady. Olar­dyń qatary qazirge – 48. Al uıymnyń Bas dırektory doktor Ábdel Azız ben Osman at-Tý­eıdjrı. Jumys tili – arab, aǵ­ylshyn jáne fransýz tilderi. 2003 jyldyń qańtarynda Teh­ran­da uıymnyń óńirlik ofısi ashyldy. Oǵan Qazaqstanmen qa­tar, 13 memleket kiredi. Uıym 1984 jyldan bastap IýNESKO-men belsendi yntymaqtastyqta jumys istep keledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim, ǵylym jáne mádenıet jó­nindegi uıymǵa kiretindigi 1996 jyldyń jeltoqsanynda Dja­kar­­tada ótken Syrtqy ister mı­nıstrleriniń ıslam konferen­sııa­synda resmı jarııalanǵan edi. Sodan beri bizdiń elimiz bul qurylymnyń barlyq iri is-sha­ra­laryna turaqty qatysyp keledi. Aradaǵy baılanys óz deńgeıinde dep aıtýymyzǵa bolady. Mysa­ly, atalǵan uıym Qazaqstannyń Ulttyq kitaphanasyndaǵy sırek qoljazbalardy qaıta qalpyna keltirýge kómek kórsetti. R.Sú­leımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń «Qazaqstanda ıs­lamnyń damýy men taralýy jó­nindegi ǵylymı zertteýlerdi áz­irleý jáne jarııalaý» jobasy­nyń jáne Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń «Qa­zaqstanda musylmandyq ar­hı­tek­týrany úırený» jobasynyń júzege asyrylýyna qarjylaı qoldaý kórsetti. 2003 jyldyń 6-8 qyrkúı­e­ginde Trıpolıde (Lıvııa) Bilim, ǵylym jáne mádenıet jónindegi uıymǵa múshe memleketter Jo­ǵary bilim mınıstrleriniń ekinshi konferensııasy ótken edi. Jıyn qorytyndysynda oǵan qatysýshylar óndiristik úderis­terde joǵary bilim men ǵylymı zertteý salalaryn ıntegrasııa­laýǵa, ǵylymı bilim beretin mekemeler men ónerkásip sektor­lary arasyndaǵy baılanysty qamtamasyz etýge, ǵylymı teh­nologııalardy engizýde jastar men áıelderdiń rólin kóterme­leýge qatysty birlesken kommıýnıke qabyldady. Sondaı-aq, osy konferensııada ǵylymı-zertteý­lerdi qoldaý ortalyǵy qurylyp, ıslam elderinde ǵylym men teh­nologııalardy damytý strategııa­syn júzege asyrý jónindegi kon­sýltasııalyq keńestiń jańa qu­ramy saılandy. Onyń quramyna Azııa óńirinen Qazaqstan kirdi. Islam Konferensııasy Uı­y­myn­daǵy mamandandyrylǵan ıns­tıtýttyń quramyna kiretin úshinshi qurylym – Jıdda qa­lasynda ornalasqan Halyq­ara­lyq ıslam jańalyqtar agenttigi (IINA). Agenttik 1972 jyly Uı­ymǵa múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrleriniń 3-shi kon­ferensııasynda qabyldanǵan qa­rarǵa sáıkes qurylǵan. Onyń tilshileri álemniń kóptegen elderinde jumys isteıdi, sondaı-aq agenttik búginde óz tilshileriniń qataryn kóbeıte túsýdi maqsat etip otyr. Agenttik IKU-ǵa qa­tysýshy elderdiń múddelerine ortaq jańalyqtar men repor­taj­dardy arab, aǵylshyn jáne fransýz tilderinde kúndelikti jarııalap otyrady. Bul aqparat quralynyń kitap shyǵarýǵa da múmkindigi bar. Máselen, budan birneshe jyl buryn agenttik Bosnııa men Gersegovına jáne Somalı elderi týraly kitaptar shyǵarǵan. Negizinen IINA óz jańalyq­tary men aqparattaryn Katar ja­ńalyqtar agenttigi arqyly arab, aǵylshyn jáne portýgal tilderinde arab álemimen qatar, Azııa, Amerıka jáne Eýropanyń 700 eldi mekenine taratyp keledi. Sonymen birge, agenttik ja­ńalyqtar bıýlletenin múshe memleketterge elektrondy poshta boı­ynsha kún saıyn jiberip oty­rady. Bulardan bólek IINA Panafrıka jańalyqtar agentti­giniń qyzmetin (RANA) paıdalaný arqyly ózderiniń jańalyqtar bıýlletenimen Afrıkadaǵy elderdi de qamtamasyz etedi. Qazirgi kezde agenttikte bu­qaralyq aqparat quraldarynda jeke sektordy damytýǵa baı­la­nysty reformalar qolǵa aly­nyp jatyr. Ondaǵy maqsat – agenttikti IKU-ǵa qatysýshy el­derdiń tájirıbeler almasatyn ortalyǵyna aınaldyrý, múshe mem­leketterdiń áleýmettik-eko­no­mıkalyq jáne mádenı ómirin naqty kórsetý, jyl saıyn mu­sylman álemindegi erekshe ma­ńyz­dy oqıǵalar men kórnekti tulǵalar týraly kitaptar shy­ǵa­rý, memleketter arasynda aqpa­rat­tar almasýǵa yqpal etý. Mamandandyrylǵan ınstı­týt­tyń tórtinshi qurylymy – Islam elderine teleradıo habar­laryn taratý uıymy (ISBO). Bul uıym 1975 jyldan beri jumys istep keledi. Onyń qyzmeti – álem jurtshylyǵyn ıslam órke­nıetiniń qundylyqtarymen ta­nys­tyrý, ıslam muralarynyń ma­ńyzyn nasıhattaý, sheteldikterdi arab tiline úıretý, radıo jáne teledıdar baǵdarlam­ala­rymen almasý, sondaı-aq ıslam mádenıetin nasıhattaý. Al ISBO-nyń shtab-páteri Jıdda qala­synda ornalasqan. Álısultan QULANBAI.