AQSh-tyń jańadan saılanǵan prezıdenti respýblıkashyl Donald Tramp áne-mine qyzmetke kirisedi. Qurama Shtattar tarıhynda kásipkerdiń prezıdent bolýy álemdik ekonomıkaǵa da, halyqaralyq saıasatqa da úlken ózgeris ákelýi ábden múmkin ekeni sarapshylar tarapynan aıtylýda.
Kásipker-prezıdenttiń daǵdarystan shyǵýda bir bilgeni bar
Saılaýaldy baǵdarlamasy «AQSh-tyń burynǵy ónerkásiptik qýatyn qaıtaramyn» dep bastalatyn Donald Tramp Qytaı men Ońtústik-Shyǵys Azııa elderindegi AQSh kompanııalarynyń zaýyttaryn elge kóshirýge ýáde etti. Prezıdenttiń pikirinshe, Apple kompanııasy bastaǵan Sılıkon ańǵaryndaǵy alpaýyt transulttyq korporasııalar shet elderde zaýyt ashý arqyly AQSh ekonomıkasyna túsýi tıis mıllıardtaǵan dollar qarajatty dalaǵa shashyp otyr. Bul turǵyda Donald Tramp AQSh-tyń syrtqy saýdadaǵy qalyptasqan baǵytyna ózgeris engizýge de daıyn. Máselen, Obamanyń kezinde AQSh bastamasymen bir júıege keltirilgen Trans-Tynyq muhıty saýda áriptestigi Tramptyń saılaýaldy baǵdarlamasynda ábden synalǵan. Japonııa, Sıngapýr, Jańa Zelandııa, Vetnam, Meksıka, Kanada sekildi iri memleketter kiretin uıymda Amerıka Qurama Shtattary esesin jiberip otyrǵan kórinedi. Ekinshiden, Qytaı ınvestısııasynyń kóbeıe túsýin Donald Tramp AQSh ekonomıkasyna jasalǵan qastandyq dep baǵalady. Jalpy, syrtqy saýdada «saıasatsyz ekonomıkany» jaqtaıtyn respýblıkashyl prezıdent bir sózinde bir eldiń bir elge ekonomıkalyq sanksııa salýy taza ekonomıkalyq turǵyda mánsiz ekenin alǵa tartty. Osy oraıda, Donald Tramptyń syrtqy saýda qatynastaryndaǵy tańdaýy – erkin saýda. Odan keıin saýda qatynastaryna saıasatty aralastyrmaýdyń bir kórinisi retinde ol saılaýaldy baǵdarlamasynda AQSh-tyń energetıkalyq kompanııalaryna erkindik beretinin aıtty. Endi 20 qańtardan bastap Tramp prezıdenttikke kiriskende energetıkalyq kompanııalar eldiń ońtústigindegi birqatar ken oryndaryn keńinen ıgere bastaıdy dep kútilýde. Osy tusta da Tramptyń Dúnıejúzilik saýda uıymymen múddesi ekige aıyrylady. Bıyldan bastap munaı baǵasyn kóterý úshin naryqta qoldan tapshylyq jasaý maqsatymen jyl basynan beri «qara altyn» óndirisin azaıtýǵa kelisken Munaı eksporttaýshy elder uıymy (OPEK) úshin bul jaqsy jańalyq bolmaıdy. О́ıtkeni, AQSh-tan shyǵatyn taqtatas munaıy naryqta kóbeıýi shıkizat baǵasynyń kóterilýine kedergi bolmaq. Dúnıejúzilik saýda uıymy málimetine súıensek, 2016 jyly halyqaralyq saýda báseńdegen kórinedi. 2012 jyly shegine jetken ekonomıkalyq jahandaný úrdisteri keıingi jyldary quldyraı bastaǵan. Oǵan sebep – daǵdarys kezinde ár eldiń óz ekonomıkasyn kúıttep, kompanııalardyń syrtta óndiris jasaýyn shekteıtin zańdardyń qabyldanyp, iri kompanııalardyń belgili bir úkimettik júıeniń degeninen shyǵa almaı qalýy. Keler jyldan bastap shıkizattyq daǵdarys aıaqtalyp, halyqaralyq saýda qaıta qarqyn alady dep kútken ekonomısterdiń kóńilin Tramptyń ekonomıkalyq reformalary sý sepkendeı basty. Qytaıdaǵy AQSh kompanııalarynyń zaýyttaryn kóshirtemin degen Tramp ótken aptada Toıota kompanııasy AQSh-ta zaýyt salmaıtyn bolsa, onyń ónimderiniń ımportyna baj salyǵyn kóbeıtetinin aıtsa, onyń aldynda ǵana Ford avtokonserniniń Meksıkadaǵy zaýyt qurylysyn toqtatyp, sol zaýytty AQSh ishine salýǵa májbúr etken edi. Osylaısha, Tramp laýazymyna resmı kirispeı jatyp ishki ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı yqpal ete bastaǵandaı.AQSh-Qytaı qatynasy
AQSh-Qytaı qatynasyna keler bolsaq, Tramp Obamamen salystyrǵanda AQSh ekonomıkasyn Qytaı ınvestısııasynsyz da alǵa súıreı alatynyna senimdi. Byltyr jyl sońynda prezıdenttik saılaýdaǵy jeńisimen quttyqtap qońyraý shalǵan Taıvan basshysy Saf Inveımen sóılesýi Qytaı-AQSh qatynasyna keri áser etýi múmkin. Másele Tramptyń Qytaı bıliginiń aldynan ótpeı, Taıvan basshylyǵymen tikeleı sóılesýinde. Taıvandy ózderine táýeldi bir aımaq sanaıtyn Qytaı Tramptyń álgi áreketin «biryńǵaı Qytaı» saıasatyna nuqsan keltirdi dep esepteıdi. AQSh-Qytaı qatynasyn ekonomıster men sarapshylar ózara táýeldi áriptestik retinde baǵalaıdy. Eki eldiń ekonomıkasy da bir-birinsiz ómir súre almaıtyny belgili. Danske bank sarapshylarynyń málimetine qaraǵanda, endigi kezekte Qytaı AQSh-qa jaýap retinde Taıvandaǵy yqpalyn kúsheıte túsýi yqtımal.Reseımen aradaǵy jaǵdaı áli de beımálim
Saılaýaldy baǵdarlamasynda Hılları Klınton Reseıge qatysty tustarda barynsha agressııaǵa berilse, Donald Tramp taza kásipker retinde ekijaqty paıdaly qatynas ornatatynyn málimdegen edi. Keshegi baspasóz máslıhatynda jýrnalısterdi eń kóp qyzyqtyrǵan taqyryp ta osy AQSh-Reseı qatynasy boldy. Saılaýaldy baǵdarlamasynda Obamanyń syrtqy saıasattaǵy ustanymdaryn ashyq synaǵan Donald Tramp demokrattar bıligi kezinde Aq úı qabyrǵasynda qabyldanǵan zańdardyń 70 paıyzyn ózgertemin dep otyr. Onyń deni halyqaralyq saıasat pen álemdik ekonomıkaǵa qatysty. Sonyń ishinde bir sózinde Tramp Reseıge qarsy salynǵan sanksııalardy jeńildetý kerektigin de aıtyp qaldy... Kúteıik, Tramptyń Aq úıge qojaıyn retinde kirýine kóp qalǵan joq. Baýyrjan MUQANOV, «Egemen Qazaqstan»
