«Temir tulparlar» da tozady, biraq olardyń tozý merzimi ártúrli. Eýropalyqtar, japondar sııaqty jıi aýystyryp turýǵa bolady, árıne. Ábden júrýge jaramaı shashylyp qalǵansha saldyrlatyp mine beretinder de bar. Ol ár eldiń avtokólik ónerkásibiniń damý deńgeıine qaraı ártúrli bolyp keledi.
Máselen, Eýropa elderinde kólikti miný merzimi 8 jyldan aspaýǵa tıis eken, biraq ıeleri birneshe jyldan keıin-aq «qorymǵa» jibergendi jón sanaıdy. AQSh-ta da sol shamada. Japonııada kólikti eki jyl saıyn «sıaken», ıaǵnı, tehnıkalyq tekserýden ótkizip turý kerek, sol úshin ıeleri avtosyn satyp qutylǵandy, ne bolmasa qaıta óńdeýge jibergendi jón sanaıdy. Sebebi, tehnıkalyq tekserýden ótkizý quny qymbat, «tulparyńa» qoıylatyn tehnıkalyq talaptar óte qıyn, talapqa saı emes kólikterdi jóndetý taǵy da qaltaǵa soǵady. Sol úshin «sıakonnan» jaltarǵan japondar kóligin satyp qutylǵandy, ne bolmasa qaıta óńdeıtin jerge tapsyra salǵandy artyq kóredi eken. Árıne, Eýropa men Japonııadan kelgen eski kólikterge degen suranys postkeńestik elderde óte joǵary. Sol úshin de olarda avtokóligin qalaı kádege jaratqysy kelse de tańdaý bar.
Kólikter qalaı qabyldanýda?
Elimizde ótken jyldyń 21 qarashasynan bastap kóne kólikterdi qabyldaıtyn qanatqaqty joba bastalǵany belgili. Bir jarym aıǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde jobanyń aıaq alysy, avtokólik ıeleriniń yqylas-yntasy jaman emes ekeni baıqaldy. Máselen, Shymkenttegi qabyldaý ortalyǵynda 661 avtokólik jınalsa, Qostanaıda 672 adam kóligin «qorymǵa» ótkizipti. Úshtikti Aqtóbe oblysy túıindeıdi, bul oblysta 412 mashına tapsyrylǵan. Energetıka mınıstrliginiń málimetine sensek, qabyldanǵan kólikterdiń ortasha «jasy» 25-30 jyl eken. Birinshi sanat, ıaǵnı qańqasy saý, esik, kapot, júksalǵyshtyń qaqpaǵy syndy negizgi bólikteri, korobka, radıator, akkýmýlıator, dóńgelek sııaqty iri bólshekteri saý kólikter 150 myń teńgege baǵalanǵan. Tek 2 kólik qana 2-sanatqa jatqyzylyp, 48 myń teńge tólenipti. 16 qańtardan bastap «О́KM Operatory» JShS tozyǵy jetken kólik quraldaryn ótkizýdi yntalandyrý baǵdarlamasyn tolyǵymen iske qospaq. Joba sol kúnge deıin ýaqytsha toqtap tur. Qalalar men ondaǵy qabyldaý oryndarynyń meken-jaıy, telefondary sııaqty tıisti aqparattar ǵalamtorǵa salynǵan. Biz Astanadaǵy ortalyqqa avtokólik ıesi retinde habarlasyp kórgen edik. Qazir barlyq ortalyqtarda kóne kólikterdi baǵalaý jáne qabyldaýdy jetildirý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. 16-sy kúni habarlasyńyz. Qajetti qujattar, mashınaǵa qoıylatyn talaptar kompanııanyń saıtynda, BAQ-tarda habarlanady, degen jaýap aldyq. Halyqqa yńǵaıly bolýy úshin, «О́KM Operatory» elektrondy kezek júıesin engizip, eski kólikterdi jınaıtyn beketterdiń kestesin de jasamaqshy kórinedi.Kóne kóligin qımaıtyndar da kezdesedi
Eski kólikterdi qabyldap alyp, qaıta kádege jaratýdyń tıimdi tustaryn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Degenmen, kóligin qımaǵan avtokólik ıelerine de túsinistikpen qaraǵan jón sııaqty. Olardyń da aıtary, dáıekteri bar. Mysaly, Asylbek esimdi jigit aǵasynyń 1994 jylǵy Audi 80 B 4 markaly kóligin minip júrgenine birneshe jyl bolypty. Áý basta 350 myń teńgege satyp alǵan eken. Eski bolsa da, tózimdi, adam tasýǵa da, júk artýǵa da jarap turǵan germanııalyq kólik sońǵy ýaqytta syr bere bastaǵan. Asylbek bizge: – О́tkizer edim, biraq tóleıtin aqshasy azdaý eken. Qazir 150 myń teńgege mashına satyp ala almaısyń, odan eki ese kóp aqshaǵa da jóni túzý kólik kelmeıdi. Kóligimdi ótkizip jibersem, sharýalarym toqtap qalaıyn dep tur, – dedi. – Audi eski bolsa da júrip tur. Shamaly aqsha jumsap bir jóndetip alsam, taǵy bir-eki jyl aıdaýǵa jaraıdy. Ásel esimdi boıjetken de eski kóligin ótkizýge qımaı júrgenderdiń biri. Volkswagen Golf IV markaly kóligi zaýyttan 1992 jyly shyqqan. Eski de bolsa qalanyń ishinde minýge jarap tur, benzındi de az «jeıdi». – Eski kólikterdi qabyldaıtyn jer týraly ǵalamtordan bildim. Habarlasyp, 150 myń teńge tóleıtinin bildim. Bul azdaý. Qazir avtobazarlarda Golf IV budan qymbat turady, – deıdi Ásel. Degenmen, eski kólikterdi qabyldaý oryndaryna ótkizý ýaqyt talabynan týyndap otyrǵan, mindetti túrde júzege asyrylýy kerek shara dep oılaımyz. Sebebi, elimizde tozyǵy jetken kólikter jyl sanap kóbeıip barady. Onyń ekologııaǵa zııanyn aıtpaǵanda, otandyq avtoónerkásip salasyn aıaqtan shalatyn faktorlardyń biri ekendigi belgili. Oǵan qosa, qozǵalys qaýipsizdigine, joldardy tez tozdyrýǵa da áser etedi. Resmı málimetterge súıensek, Qazaqstandaǵy barlyǵy 4,5 mıllıon jeńil avtokóliktiń jartysyna jýyǵy 20 jyldan astam ýaqyt minilgen eken. Endigi maqsat – osy eski kólikterdi azaıtý, olardy jańa kóliktermen almastyrý. Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan Mashına jasaýshylar odaǵynyń prezıdenti Meıram Pishembaevtyń sózine qaraǵanda, kólik júrgizýshilerdi jańa kólikke mingizýge múmkindik bar. Máselen, О́skemendegi avtokólik zaýytynda jylyna 120 myń avtomobıl shyǵarylady dep josparlanǵan. Zaýytta 6 myńǵa jýyq adam jumyspen qamtylatynyn, kásiporyn aýmaǵynda 400 gektarǵa jýyq aýdandy alyp jatatyn tehnopark bolatynyn eskersek, birneshe qoıandy bir oqpen atyp alýǵa múmkindik týady degen sóz. Birinshiden, halyqtyń eski kólikten túsip, jańa kólik alýǵa yqylasy artady. Ekinshiden, zaýyt janyndaǵy tehnoparkterde qajetti bólshekter shyǵarylady. Shetelden kólik qana emes, onyń bólshekterin, motor maıy, tejegish suıyqtyǵy, antıfrız syndy qajettilikterin ákelý úshin onyń bastapqy baǵasynan bólek, kedendik shyǵyndary da qymbattaǵanyn eskersek, avtoáýesqoılarǵa óz qumarlyqtaryn óz elimizde ótegen tıimdirek. Sonyń arqasynda elimizdiń avtoónerkásip salasy da alǵa jyljýy tıis.Eskirgen mashınanyń endigi kúıi
Qaıta kádege jaratý zaýytyna tapsyrylǵan kólikterge ne bolady? Aldymen ony ólsheıdi, radıasııalyq áseri tekseriledi. Sodan soń qaýipti degen maı, basqa da suıyqtyqtary aǵyzylyp, akkýmýlıatory alynyp, rezeńke zattary aǵytylyp tastalady. Kádege jaraýy múmkin, bútin degen bólshekteri de bólek alynady. Sosyn, shrederde usaqtalyp, metall kúıinde balqytý zaýytyna jiberiledi. Jalpy, 1 lıtr mashına maıynyń 200 tonnaǵa tarta topyraqty lastap, ol jerdi ondaǵan jyl boıy paıdalanýǵa jaramsyz etip tastaıtyny ǵylymda dáleldengen. Oǵan jyl saıyn jaramsyz bolyp qalatyn 90 myń tonnaǵa jýyq dóńgelek shınany qosyńyz. Osy sııaqty qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin zattar kóne kólikterdi kádege jaratatyn jerlerde jınalsa, qurylys maqsattaryna qoldanylsa, zııannyń ornyna paıda kórýge bolar edi. Jýyrda, Qaraǵandyda «Recycling Company» JShS qoldanystan shyqqan kólikterdi kádege jaratýmen shuǵyldanatyn zaýyt salynatyny belgili boldy. Zaýyttaǵy ıtalııalyq qondyrǵynyń kómegimen saǵatyna 20-25 kólikti, ár aýysym saıyn 150 jeńil kólikti úgitip, jyl saıyn 50 myń avtokólikti shıkizatqa aınaldyrýǵa bolady eken. Iаǵnı, kóliginen qutylǵysy keletinder bolsa, qol ushyn beretin zaýyttarǵa kende bolmaımyz. Al «О́KM Operatory» JShS-nyń tozyǵy jetken kólik quraldaryn yntalandyrý baǵdarlamasy birneshe kúnnen keıin, ıaǵnı 16 qańtardan bastap elimizdiń 17 qalasynda tolyǵymen iske qosylady. Qanatqaqty jobanyń aıasynda ár qalada júzdegen kólikterdiń tapsyrylǵanyn eskersek, «qartaıǵan» kólikterinen qutylýǵa asyǵatyndar qatary az bolmaıtyn syńaıly. Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»
