Halyq ıgiligi úshin qajetti úderis

Búginde elimizde «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekstremızmge jáne terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań kúshine enip, sol talaptarǵa saı jańasha jumystar júrgizilýde. Bul  «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańǵa da birqatar ózgerister engizýge sebep boldy. Osylaısha aımaqtardaǵy kóshi-qon jaǵdaıyn saralap, bilip otyrý úshin oblystyq máslıhattar kóshi-qon úderisin retteý erejesin bekitý quqyǵyn ıelendi. Bul jaǵdaıdy rettep otyrý barysy Úkimet bekitken erejeler negizinde daıyndalatyn bolady. Al endi tirkeýdiń negizgi má­nine kelsek, aldymen, ishki kóshi-qon úderisine monıtorıng júrgizý, aımaqty damytýdyń memlekettik jáne óńirlik baǵ­dar­lamalaryna saı halyq qonys­tanǵan ár mekenjaılardyń damý áleýetin anyqtaý úshin onda turatyn azamattar sanynyń ese­bin alý jáne eń bastysy, osy negizder arqyly onda ju­mys orny, mektep, aýrýhana salý, ınje­nerlik-tehnıkalyq ınfra­qurylymdardy damytý júzege asyrylmaq. Azamattyń tirkeletin orny onyń zańdy mekenjaıy bolyp tabylady jáne osy arqyly salyq, áskerı jáne basqa da esepke alý túrleri júrgiziledi. Jalpy, ýaqytsha tirkeý máse­le­sin san-saqqa júgirtýdiń qajeti joq. Atalǵan shara úı saly­ǵyna da, kommýnaldyq tólem­derge de áser etpeıtindigi belgili. Tipti, páter jaldaýshyny ýaqytsha tirkeýge qoısa, ol menshik quqyǵyna talasa alady degen úreı de bar eken. Biraq ýaqytsha tirkeý arqyly ondaı áreketterdi jasaý múmkin emes. Sosyn ol jerde ýaqytsha tirkeýdiń naqty merzimi jazylady. Ýaqyt ótkende ol adamdy avtomatty túrde tirkeýden shyǵaryp tastaıdy. Al kommýnaldyq tólemderge keler bolsaq, ýaqytsha tirkeýdiń oǵan esh qatysy joq. Derekter bazalary eki bólek jáne bir-birimen baılanyspaǵan. Mysaly, Qazaqstan Respýblıkasy azamattaryn qujattandyrý bazasy bar. Tirkeýden keıin bar­lyq derekter jeke tulǵalar málimet­teriniń memlekettik bazasyna túsedi. Oǵan barlyq memlekettik organdar kire alady. Ony kúndelikti jumys úshin paıdalanady. Basqa maqsattar úshin paıdalanýǵa ruqsat joq. Kommýnaldyq qyzmettermen aınalysatyn kompanııalar oǵan kire almaıtyny aıdan anyq. Sol sııaqty úıdiń qujattary daıyn bolmasa, jumys orny, ıa bolmasa týystardyń mekenjaıy bo­ıynsha ýaqytsha tirkeýge turýǵa bolatyny zańǵa sáıkes keledi. Sonymen qatar, tirkeý ke­zinde Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryndaǵy (HQO) tirkeý­di resimdeý prosedýrasy 15-20 mınýttan aspaıtyn bolyp otyr. Munyń bári atalǵan zańnyń talapqa saı oryndalýy úshin qajetti sharalar bolyp tabylady. О́ıtkeni, ol talaptar oryndalmasa, zańsyz jalǵa berýshi azamattar 10 AEK nemese 22 960 teńge mólsherinde jáne tirkelmegen turǵyndar 7 AEK nemese 15 883 teńge mólsherindegi aıyppul túrinde ákimshilik jaýapkershilikke tartylatynyn esten shyǵarmaǵan jón. Sonymen qatar, azamattar birinshi zań buzýshylyq kezin­de eskertý alady, tek qaıta­lama bu­zý­shylyq kórsetse, kórse­til­gen aıyppuldy tóleýge tartylmaq. Al endi azamattardy meken­jaı boıynsha júrgizilip jat­qan tirkeý barysy álemdik stan­darttarǵa saı keledi. Onyń ústine, Qazaqstanda mekenjaı jáne ýaqytsha turǵylyqty jeri boıynsha esepke alý o basta-aq zańmen qaralǵan. Bul búgin ǵana aıtylyp otyrǵan jaı emes. Máselen, bul oraıda, Qazaq­stan Res­pýblıkasyndaǵy pasport júıesi týraly ereje men Halyq­ty tirkeý men qujat berý erejesi jáne Ishki kóshi-qondy tirkeý ere­jesin aıtýǵa bolady. Bul zań­dar­dyń burynnan qabyldanýy da beker emes. Tirkeý barysy qashanda baqylaýda ustalýy qajet. Máselen, ótken jyly júr­gizilgen jedel-izdestirý sharalary barysynda tirkelmeı páter jaldap turýshylardyń qylmystary ashyldy. Olar kóbine bótenniń múlkin urlaý­men aınalysqan. Sóıtip, páter jaldap turyp 830 qylmys jasaǵan 497 adam ustaldy. Mysaly Aqmola oblysynyń 54 jastaǵy turǵ­y­ny Astana qalasynda turǵan. Ol ótken jyldyń 5 qarashasy men 7 jeltoqsany aralyǵynda 6 márte urlyq jasap úlgeripti. Sol sekildi, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń 37 jastaǵy turǵyny Astana qalasynda 20 qyrkúıekten 25 qarashaǵa deıin ýaqytsha páter jaldap turyp, bes ret urlyq jasaǵan. Jalpy, 2016 jyly tirkeýsiz turǵany jáne jaramsyz jeke kýálikpen júrgeni úshin ákimshilik jaýapkershilikke 22 myń quqyq buzýshy tartylǵan. Joǵaryda aıtylǵandardy eskere kelgende, azamattyń tir­kelgen jeri onyń salyq, áskerı jáne basqa da esep túrlerin júrgizetin zańdy mekenjaıy bolyp tabylady. Turǵylyqty nemese ýaqytsha mekenjaı bo­ıynsha tirkeý týraly zań talabyna engizilgen ózgerister azamattardyń múddesin barynsha tıimdi qorǵaýǵa, sondaı-aq ishki kóshi-qondy baqylaýdy jaqsartýǵa múmkindik beredi. Al IIM aqparattyq júıesindegi tirkeý týraly málimet 15 memle­kettik organ qol jetkize alatyn «Jeke tulǵa» (ákimshisi – ÁM) Memlekettik málimetter baza­syna túsedi. Munda azamat­tyń turǵylyqty jeri boıyn­sha qajetti aqparattar bolady. Elek­trondy bazadaǵy bul má­limet­ter azamatty memleket­tik qyzmet túrlerin alýda nebir qa­ǵaz­dardy jınaýdan qutqarady. Máselen, atalǵan málimetter áskerı esep úshin Qorǵanys mınıstrliginiń bólimshelerinde paıdalanylady. Saılaý komıssııalary da osy arqyly saılaý­shylar tizimin jasaı alady. Densaýlyq saqtaý júıesinde, áleýmettik ótemaqylardy alýda, azamattyq aktilerdi tirkeý­de, jyljymaıtyn múlikterdi tirkeýde, salyq jáne basqa tólem­derdi tóleýde, t.b jaǵdaı­larda asa qajet. Adamnyń tirkelgendigi týraly málimetter memlekettik organdar men uıymdardyń basqa da salalarynda paıdalanylatyny anyq. Demek, budan shyǵatyn qory­tyndy, adamdardy ýaqytsha tur­ǵylyqty jeri boıynsha tirkeý halyqtyń óz ıgiligi úshin qajetti úderis bolyp tabylady. Gúlvıra DО́NENBAEVA, Astana qalasy IID Kóshi-qon polısııasy basqarmasynyń bastyǵy