Donorlarǵa zárý zaman

«Jaman aıtpaı jaqsy joq». Qýanyshy men qaıǵysy aralas ómirde bári de múmkin. Kúni keshe kúlli halyq Jańa jyl merekesin toılap jatqan 1 qańtar kúngi Shahan kentindegi apat aıtyp keldi me?.. Qustyń sútinen basqanyń bári bar zamanda dári-dármek tabylar, qansyraǵan adamǵa jan berer suıyq tabylmaı jatatyn jaılardy buryn da talaı estip-kórgenbiz. Emdeý mekemelerin qanmen jáne onyń quramdas bólikterimen tolyqtaı qamtamasyz etý úshin elde myń adamǵa shaqqanda orta eseppen elý donordan bolýy kerek kórinedi.  Al bizdiń elimizde bul kúnderi myń qazaqstandyqqa 18 donordan ǵana keledi eken. Eshkimge kúshtep qan tapsyrta almaısyz. Statıstıkalyq derekterge súıensek, búginde elimizde 200 myńdaı turaqty donor bar. Al negizi, osydan jıyrma jyldaı buryn olardyń sany budan úsh ese kóp bolǵan. Al qanǵa degen suranys eshqashan azaıǵan emes. Aýrý-syrqaýlardy aıtpaǵanda, kólik te, sáıkesinshe árli-berli qozǵalys ta kóbeıgen zamanda jol apattarynyń ózi, shyny kerek, aýrýhanalardy toltyryp tur... Qan kerek bolǵanda adam taǵdyryn ár mınýt sheshetindeı qysyltaıań bolady. Sondyqtan, ásirese, iri eldi mekenderde bel­gili mólsherde qan qory bolýy mindetti. Naýqasqa der kezinde kómek kórsetý, oǵan kerekti qan quramyn sáıkestendirip taýyp berý úshin qan ortalyqtary kún­diz-túni jumys isteıdi.  Qan tapsyrýshylar men qan túrleri (toptary) neǵurlym mol bolsa, aýrýhanadaǵy adamnyń ómi­rin saqtap qalý múmkindigi de so­ǵurlym arta túsedi. Qan ortalyǵy qyz­met­ker­leri kún saıyn erı­tro­sı­tar­lyq qospa, qan plazmasyn, trombosıtter men basqa da quramdas zattar  daıarlaıdy. О́tken jyly elimizde barlyǵy 200 myńǵa jýyq adam qan tapsyrǵan. Sodan jasalǵan preparattarmen 75 myń syrqatqa kómek kór­setilipti. Qazirgi ýaqytta Qazaq­standa eki respýblıkalyq, 14 oblystyq jáne eki qalalyq qan ortalyqtary jumys istep tur. Qaraǵandy oblystyq qan ortalyǵy donorlardy irik­teý bóliminiń meńgerýshisi Oksana Chernyshovanyń aıtýynsha, byltyr óz erkimen qan tapsyrýǵa ­kelgen 16 600 adamnyń 2300-deıin medısına qyzmetkerleri onyń densaýlyǵyna nemese bas­qa da dáleldi sebeptermen qabyldamaı, keri qaı­tar­­ǵan. Donor bolý úshin ár tilek bildirýshiniń jasy 18-den asqan, densaýlyǵy jaramdy jáne qan ortalyǵy qaraıtyn oblysta tirkeýde bolýy shart. Ortalyqqa alǵash kelgen adamnyń málimetteri Biryńǵaı donor orta­lyǵynyń kompıýterlik bazasy arqyly tekseriledi. Sodan soń ony terapevt dáriger qarap, arnaıy zerthanalyq tekseristen ótedi. Iаǵnı, onyń qanyna klı­nı­kalyq, bıohımııalyq tal­daý jasalyp, juqpaly aýrýlar vırýsynyń joqtyǵyna kóz jet­kiziledi. Qandaı da bir juq­­paly syrqaty bar, áljýaz, ishim­­dik ishken, narkologııalyq dıs­pan­ser esebinde turǵan adamdar, ekiqabat nemese bala emizetin áıel­der donor bola almaıdy. Qaraǵandydaǵy Qan orta­lyǵy byltyrǵy jyly barlyǵy 7 mıllıon lıtrden astam donor qanyn daıarlaǵan. Bir qýanarlyǵy, óz qanyn aqyly negizde tapsyrǵandar barlyq donorlardyń 0,6 paıyzyn ǵana (85 adam) quraıdy eken. Byltyr 256 adam bir jyl ishinde úsh ret kelip qan tapsyrsa, 3 154 adam qan tapsyrýǵa ómirinde alǵash ret kelgen. Álbette, qan tapsyrýshy­lar­dyń kópshiligi qan qajet bol­ǵan jaqyn-týystary men árip­t­es­terine kómek úshin keledi. De­gen­men, buqaralyq aqparat qu­ral­darynan bolǵan apat týraly estip, tanymaıtyn adamǵa kómek úshin keletin jerlesterimiz de barshylyq eken. Aıta ketý kerek, donorlardy qaıtalap qan tapsyrýǵa yntalandyrý maqsatynda, bireý úshin qan tapsyrǵandarǵa 0,25 aılyq eseptik kórsetkish, aqyly negizde tapsyrǵandarǵa 2-8 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde tó­lem jasalady.  Qandy bir tapsyrǵannan keıin qaıtadan tek arada eki aı ótken soń ǵana tapsyrýǵa bolady. Aldyn ala medısınalyq tekseristen ótý qajet jáne qan tapsyrý kúnderi donor zańdy túrde jumystan bosatylady jáne jalaqysy saqtalady. Beriletin eki kún demalysty birden nemese eńbek demalysyna qosyp alýyna bolady. Tegin jáne turaqty qan tapsyratyn donorlar «Densaýlyq saqtaý icine qosqan úlesi úshin» tósbelgisimen jáne Alǵys hatpen marapattalady. Qaraǵandy oblysynyń qan ortalyǵy donor bolýǵa nasıhat jumystaryn turaqty júrgizedi. Túrli qoǵamdyq uıymdar men kásiporyndarda qaıyrymdylyq sharalaryn ótkizedi. Ásirese, qan toby sırek kezdesetin donorlarmen jumysqa kóp kóńil bólinedi. Ondaı qany bar jandar týraly málimetter aqparattar bazasyna engizilip, olarmen turaqty baılanys ornatýǵa den qoıylǵan. Qysqasy, kúndelikti tirshi­lik­te mán bere qoımaıtyn osy bir asa qajet qyzmettiń Qara­ǵandydaǵy jumysy qa­lyp­ty júrip jatyr. Sóz basynda aıtqanymyzdaı, ómir bolǵan soń, nebir jaǵdaı oryn alýy múmkin.  Sondyqtan, «Adamnyń kúni adammen» degen qaǵıdany eskerip, jamandyqtyń aldy-artyn tusaýǵa umtylaıyq, aǵaıyn. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY