Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Mekemtas Myrzahmetulymen ózi qalam tartqan kórnekti tulǵalar jaıynda pikir almasyp, áńgime qaýzaǵan edik. Olardyń ult múddesine sińirgen eńbekteri, shyǵarmashylyqtary jáne zerttep-zerdeleý jumystary týraly ǵalym oılaryn óz sózimen bergendi jón kórdik.
Túrki tilin tiriltken tulǵalar
Júsip Balasaǵun men Qoja Ahmet Iаsaýı týraly sóıleý bir jaǵynan ońaı, jattandy sózderdi tizbekteı aıta berýge bolady. Ekinshi jaǵynan qıyn. Bizdiń zertteýshiler bir ózekti nársege kire almaı júr. Olar «Qutty bilik» týraly aıtqanda, memleket, saıasat, sharýashylyq, mámilegerlik óner, aqyndyq, sheshendik jáne basqalar týraly sóz etedi. Biraq kitapta eń ózekti rýhanı másele jatqanyn sezbeıdi. Bul qabattyń astaryn tereńinen ashpaı, shyǵarmanyń ıdeıalyq mazmunyn ǵylymı turǵydan taratyp bere almaımyz. «Qutty bilikti» zerttegende naǵyz zerdeleıtin máselemiz – «jáýanmárttik» iliminiń negizderin ashyp, taldaý. Sonda ǵana qalǵanyn tolyq tanı alamyz. Biz kitaptyń rýhanı ózegin tappaı, syrtyn aınalyp áýrelenýdemiz. Men bul rýhanı ózekke Abaıdyń qudireti arqyly tústim. Abaıdy zertteı júrip, jańa tanymǵa qadam bastym. Al Qoja Ahmet Iаsaýıdi halyq nege kókke kóterip, áýlıe tutady? О́ıtkeni, Iаsaýı din men qazaqtyń ulttyq dástúrin úılestire bildi. Ekinshiden, poezııany «Qutty bilikten» keıin túrki tilinde sóıletti. Ǵylym men poezııada ústemdik etken arab, parsy tilderinen birinshi ret bas tartqan «Qutty biliktiń» avtory bolsa, ekinshisi – Iаsaýı. Túrki tili óte saq, kıik sııaqty ustatpaıtyn, sony yryqqa kóndirip, kitap jazý – úlken qubylys. Túrki tilinde poezııany úshinshi jazǵan tulǵa – Álisher Naýaı. Osylardyń arqasynda poezııada, ǵylymda túrki tili qoldanyla bastady. Qazaqtardy Reseı bodandyqqa salǵanda, birden Túrkistandaǵy kesenesine tıisti. General Chernıaev keseneni jermen-jeksen etkisi keldi, zeńbirekpen eki tusyn buzyp ta úlgergen. Biraq jarty álem shýlap, áreń alyp qaldy. Keńes ókimetiniń sholaq belsendileri de dinmen aıaýsyz kúresti. Molda ataýlyny tutas qamap, kóbin jer aýdardy. Birazy atylyp ketti. Halyqtyń búkil rýhanı sanasyn Iаsaýı ilimi ustap kelgenin qarsy kúshter jaqsy biledi.«Tolyq adam ilimi» – biregeı rýhanı qubylys
Halyq áli Abaıdy tolyq tanyǵan joq. Keńes bıligi kezinde Abaı shyǵarmalarynan ateıst, materıalıst degen kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵaldy. Halyqtyń sanasyn sol uǵym áli de kólegeılep tur. Osyny biz birtindep, jańa dúnıetanym arqyly nasıhattap, durys jolǵa qoıýymyz kerek. Menińshe, Astanada Abaıdyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashpaı bolmaıdy, óıtkeni eski dúnıetanym túbirimen teristeldi. Dúnıege jańa dúnıetanym keldi. Endi bizder ateızm-materıalızm degen jalǵan uǵymdy umytyp, Uly sana jolyna bet burdyq. Baǵyt-baǵdarymyz ózgerdi. Abaı murasyn, uly sana tanymy turǵysynan bilip, nasıhattaýǵa kóshemiz. Abaı nege ómir boıy zarlap ótti? Pendelik kózben qaraǵanda, olaı etetin jóni joq edi ǵoı. Eshteńege muqtaj bolǵan emes, sonda nege zar ıledi? Ony qynjyltqan halqynyń qasireti, bodandyq taǵdyry. On segiz jyl bı, bolys bolǵan ol bıliktiń ishki qupııasyn, bizdi sorlatqan saıası ádisin tereń tanyp bilgen. Sodan keıin patshaǵa telegramma jiberip: «Mynaý saılaý eldi búldirip jatyr. Siz general-gýbernatorlarǵa buıryq berińiz, bolystardy taǵaıyndap qoısyn», degen oıyn jetkizdi. Patsha olaı istemeıdi, óıtkeni ol «sekseýil ádisin» qoldanyp otyr. Bul ádisti Batys Sibirdiń general-gýbernatory Speranskıı usynǵan. Ol patshaǵa jazǵan qyzmet hatynda: «Qazaqtyń dalasynda sekseýil degen aǵash ósedi eken, baltalasa jarylmaıdy, shege qaqsa kirmeıdi, biraq sekseýildi sekseýilge ursa byt-shyty shyǵady. Osy sekseýil ádisin qazaqqa qoldanaıyq» depti. Mine, Reseı ımperııasynyń bizge qoldanǵan basty saıasaty osyǵan negizdelgen. Ár bolysta 12 aýyl bolady, ol 12 aýyl ár túrli rýdan bolýy shart, sodan keıin 4 aýylnaı, 4 bı saılanady, taǵy da onbasy, elýbasy laýazymdaryn qosqanda, shamamen 270-teı qyzmet orny bolady. Qazaqtardy soǵan talastyrady. Ash ıtterge maıly súıekti laqtyryp jibergende bári birden bas salady emes pe?! Dál osy sekildi qazaqtar da qyzmet úshin ıtshe talasty, osydan kelip qazaqtyń minezi buzyldy. Muny kórip, sezgen Sultanmahmut Toraıǵyrov: Abaı tusy qazaqtyń buzylǵany, Qaralyqqa aınalyp qyzyl qany... Aq peıil baýyrmaldyq qalyp ketip, Jelbýaz «surqııa» bop qyzynǵany. Mas bolyp partııaǵa qyzyp alǵan, Dalanyń tabıǵatyn buzyp alǵan, Eldigine, jerine ám dinine Quryldy talaı tuzaq, talaı qaqpan, dep qamyǵa jyrlady. Mundaǵy tuzaq degeni – mıssıonerlik saıasat. Iаǵnı shoqyndyryp, orystandyrý boldy. Al qaqpan degeni – bizdi qasiretke uryndyrǵan sekseýil ádisi. Minez-qulqymyz túzeler emes, Abaı osyny kórdi. Qalaı elime járdem etemin dep, halqyna em úshin tolyq adam iliminiń negizin sala bastady, biraq aıaqtaı almaı ketti. Tek rýhanı ózegin júıeleýge ǵana úlgerdi. Áýezov bilse de aıta almady, sebebi bul ilim tikeleı dinmen baılanysty bolatyn. Abaıdyń tolyq adam iliminiń formýlasy úsh sózden ǵana turady: biri – aqyl, jaı aqyl emes, nurly aqyl. Sodan keıin, naqylııa, ǵaqlııa dálelderge súıenip, ádiletti alady. Úshinshisi – rahym. Osylardyń negizinde kitap jazǵanmyn. Alaıda, onyń uǵymy kúrdeli, oqýǵa aýyr bolyp ketti, biraq qoldanysta júr. Endi tili jeńil, uǵymy qarapaıym kitap jazýdy qolǵa aldym.«Sender qazaqqa kereksińder»
1961 jyly Muhtar Áýezov Tájikstannan Tashkent qalasyna kelgende, kútip alyp áńgimelesken edim. Muny uıymdastyrǵan sol kezdegi kafedra meńgerýshimiz Álmanbet Tóleýov bolatyn. Kezdesýde kandıdattyq dıssertasııa tóńireginde eki saǵattaı pikirlestik. Muqań: «Qandaı taqyryp alasyń?» dep surady. «Abaı jáne Shyǵys» taqyrybyn alaıyn», dedim. «Joq! Jolyń bolmaıdy, balam», dedi. Erteńgisin taǵy bas qostyq. «Ne boldy, taqyrypty oılandyń ba?» dedi. «Oılandym, sony alamyn», dedim. «Jetekshiń qandaı taqyryp usynyp edi?» «Abaı ádebı murasynyń zerttelý jaıy týraly, asa qıyn taqyryp eken», dep kúmiljidim. «Dál osy taqyrypty al!», dedi buıyra. «Oı, aǵa! Talas bolyp ketedi ǵoı». «Kishigirimderin syna da, aýqymdy dúnıelerdi synamaı jaza ber. Sonyń ózi jetip jatyr», dedi. Aqyry, sol taqyrypqa Áýezov pen jetekshim Qajym Jumalıev kúshtep kóndirdi. Aspırantýraǵa Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly arqyly túskenmin. Keıin kele qyzyqtym da, álgi taqyrypqa múlde kirip kettim. Al Shyǵysty báribir shyǵardym. «Abaı jáne Shyǵys» degen kitapty jazǵanyma búginde ózim tań qalamyn. Ýaqytynda Jaratýshynyń ózi jol kórsetken sııaqty. Doktorlyq dıssertasııamda «Muhtar Áýezov jáne Abaı problemalary» degen taqyryppen tórt máseleni zertteý nysanasyna alǵanmyn. Olar Abaıdyń ómirbaıany, ádebı ortasy, shyǵarmalarynyń tekstologııasy jáne Shyǵysqa qatysy Áýezov zertteýinde dep atalady. Sońǵysyna Áýezovti ádeıi qalqan etip aldym. Sonyń ózinde alǵashqy úsheýin akademıkter qoldady da, Shyǵysty alyp tasta dep otyryp aldy. Men kónbedim, segiz jyl boıy qorǵatpaı qoıdy. «Shyǵysty almaımyn, ol bolmasa qorǵamaı-aq qoıaıyn» dep tabandylyq tanyttym. Keıin, qaıta qurý kezinde M.Áýezovtiń qyzy Láıla, akademıkter Zákı Ahmetov jáne Serik Qırabaev úsheýi qoldap, solardyń arqasynda qorǵadym-aý. Qazirgi mektep oqýlyqtaryn qarasań, Abaıdyń shyǵysy týraly bir sóz joq. О́ıtkeni, 1949 jyly KOKP Ortalyq komıtetiniń kosmopolıtızm týraly arnaıy qaýlysy shyqty. Onda Shyǵys pen Batysqa bas ıgenderdi talqandaımyz delingen, osynyń saldarynan qanshama adam qýǵynǵa túsip, qurbandyqqa ushyrady. Áýezov te qýdalandy, ǵylym kandıdaty Qońyratbaevty Almatydan qýyp, qańǵytyp jiberdi. Jeti jyldyq mektepte sabaq berip júrgen jerinen keıin Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtynyń dırektory Ádil Ermekov shaqyryp, qyzmetke alady. Sonda júrip doktorlyǵyn qorǵady. Ol kezde men onynshy synypta oqyp júrgen bozbalamyn, qandaı qaýly shyǵyp jatqanyn qaıdan bileıin. Áýezovtiń: «Balam, jolyń bolmaıdy», degenine sol qujat sebep bolǵanyn keıin túsindim. Áýezovtiń kóp oıy ishinde ketti. «Biz ketemiz, sender qalýlaryń kerek, qazaqtyń ómirin, dástúrin qazaqqa jetkizetin bir adam qajet, sol seniń moınyńda», degen Baıtursynovtyń Muhtarǵa aıtqan sózin maǵan Qaıym aǵaı jetkizgen edi. Álimhan Ermekov pen Muhań: «Biz birge ketemiz», dep kónbegen ǵoı. «Joq! Aqymaq bolmańdar, biz bas tikkenbiz, sender qazaqqa kereksińder», degen Baıtursynov. Sondyqtan da Áýezovtiń joly qıyn boldy, ol Lenın syılyǵynyń laýreaty bolǵanda ǵana erkin tynystady. Oǵan deıin tórge otyrǵyzyp qoıyp, synap jatqanyn talaı kórdik. «Abaıdyń Batysynan Shyǵysy basym» degen pikiri úshin de qyspaqqa aldy.Bahadúr Baýyrjan. Aqtarylmaǵan arhıvter
Halyq bahadúri Baýyrjan Momyshuly týraly aıtylmaǵan áńgime áli kóp. Men batyrdyń sońǵy basylǵan otyz tomdyǵyna burynǵy qysqartýlardyń barlyǵyn qaıta kirgizdim. Ony basý da ońaı bolmady. Serik Úmbetovke Jambyl oblysynyń ákimi bolyp otyrǵan kezinde: «Baýkeńniń júz jyldyǵy jaqyndap keledi. Soǵan áreket etýimiz kerek. Men joba usynyp otyrmyn. Siz jıyrma bes mıllıon teńge bólińiz. Men otyz tom shyǵaramyn», dedim. «Kóke, ony qaıdan tabasyz? Biz oqıtyn bes-alty-aq kitap qoı», dedi. «Ol arhıvte jatyr». «Shyǵara alasyz ba?» «Shyǵaramyn». Kóp uzatpaı máseleni máslıhattyń aldyna qoıdy, depýtattar bekitip berdi. Sodan keıin 25 mıllıon teńge uıymdastyrýǵa, 25 mıllıon teńge basýǵa aldym da, bárin tastaı qylyp túgel oryndap berdim. Men endi Baýkeńniń júz tomdyǵyn jasap jatyrmyn. Qaıdan tabamyn? Onyń barlyq arhıvin sóıletý kerek. Máskeýde batyrdyń akademııada oqyǵan segiz myń bet leksııasy jatyr. О́zge de arhıvterin qosa eseptegende. Qazir qupııa dep bermeı otyr. Ekinshi – 1942 jyly Baýkeńniń dańqy qatty aspandady. Sol kezde Momyshulynyń ústinen «Dıvızııada ultshyl» degen aryz jazylǵan. Soǵys júrip jatyr. Máskeýdi ýysynda ustap otyrǵan Sherbakov basqaratyn saıası bıýronyń músheleri teksertý júrgizgen. Onysy shala bolyp, ekinshi tekserý júrgizedi. Qazaqstan ortalyq partııa komıtetiniń sol kezdegi hatshysy Ábdihalyqovqa bir aıdyń ishinde sarbazdardan bastap generaldarǵa deıin – barlyǵynyń Baýkeń týraly pikirin ákelý júkteledi. Nátıjesinde bahadúr aqtalyp shyǵady. Ony kóre almaǵan adamdar osylaı jasaǵan. Mine, bul da tórt myń bettik qujat, Reseı arhıvinde saqtaýly. Sonda on eki myń bet boldy ma? Úshinshi – B.Momyshulynyń Kýbaǵa jıyrma kúnge barǵan saparynda sóılegen sózderinen úlken bir tom shyǵady. Olar ıspan tilinde daıarlap otyr. Arnaıy ókilimizdi jibersek, beretinderin aıtqan. Biraq qupııa dep qaıtaryp jiberipti. Tórtinshi – qazir Baýkeń aralasqan áskerı adamdardyń arhıvterin qarap jatyrmyz. Kóp nárse tabylýda. Uzaq ýaqyt kerek eken. О́zimiz úsh-aq adambyz, jumys qaýyrt, alaıda bitiremiz. Besinshi – Baýkeńniń úıinde eki shabadan óz qolymen syzǵan karta jatyr. Ol eki júz jeti ret kirdi ǵoı maıdanǵa. Ár kirgen saıyn karta jasaıdy eken. Qalaı soǵysady, qaı tustan soqqy beredi, qorshaýǵa alý tásili – barlyǵy kartaǵa túsiriledi. Biz ony oqı almaımyz, biraq bastyramyz. Bul generaldarǵa, áskerı oqý oryndaryna kerek. Sonda Baýkeńniń murasy júzden asyp ketedi. Biz tek ıgere almaı jatyrmyz. Jazyp alǵan Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan»
