Uly kósh osylaı bastalǵan edi

«Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol – Táýelsiz Qazaqstan».

 N.Á.Nazarbaev

Táýelsizdik – qarǵa tamyrly qazaqtyń ortaq qýanyshy. Alaqaı sezim el shetindegi baýyrlarymyzdyń ǵasyrlar boıǵy arman tilegin qanattandyryp qana qoımaı, Qazaqstan atty memlekettiń zańdy azamaty bolý, qasıetti Otanǵa qyzmet etý, bala-shaǵalarynyń eńseli bolashaǵyn qamtamasyz etý múbárágin alǵa tartqany belgili. Halqymyzdyń «Kisi elinde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» deıtin támsiliniń taǵylymy tereńde jatqanyn osynaý Uly kósh aıqara dáleldedi. Ony alǵashqy lekte Atbasar óńirine qonys tepken qadirmendi ardager ustaz, el syılysy Qaz Bákeıulynyń: «О́leń tósegime oralǵanyma 25 jyl bolsa da saǵynyshym basylar emes», degen sózinen ańǵarýǵa bolady. Jýyrda aǵyl-tegil áńgime qurdyq. Muny oqyrmandarymyzǵa óz maqamynda jetkizýdi jón sanadyq. Qazirgi tańda qazaqtardyń úshten biri ózderiniń tarıhı Otanynan tysqa­ry jerde tútin tútetýde. Qarakóz baýyr­la­ry­myzdyń basym bóligi ejelgi ósip-óngen topyraǵynda turyp jatyr, biraq, bul óńirler basqa memleketterdiń quzy­ryna baǵynatyndyqtan, amalsyz shetel­dik atanýǵa májbúr. Shet júrgen qandas­ta­rymyzdyń sanasyn sarǵaıtqan saǵ­y­nyshtyń aty – Atajurt! Qazaqstan táýelsizdik ala salysymen-aq taǵdyrdyń jazýymen jan-jaqqa tarydaı shashyraǵan qandastarymyzdy baýyrǵa tarta bastady. Elbasy Nursultan Nazarbaev 1991 jyldyń 31 jeltoqsanynda alystaǵy aǵaıyndarǵa sóz arnady. «Qymbatty otandastar! Ejelgi atamekeninen jyraqtap qalǵan Sizderdi keshegi kúnge deıin ata-baba jerine qaıtyp kele alamyz ba degen suraqtyń alańdatyp kelgenin men jaqsy bilemin. «Týǵan jerdiń tútini de ystyq» deıdi halqymyz. Qandas baýyrlarymyzdy baıyrǵy ata qonysyna tartý maqsatynda adam pravosy týraly Elaralyq erejelerdi basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Úkimeti «Basqa re­s­pýblıkadan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaqstanda qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» arnaıy qaýly qabyldady. Sondyqtan atamekenge kelem deýshi aǵaıyndarǵa jol ashyq. Ata-baba arýaǵy aldaryńyzdan jarylqasyn!» delingen bolatyn onda. Qazaq eli basshysynyń shettegi baýyr­larǵa Úndeýimen tanysqannan keıin Moń­ǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynan meni­men birge mamandyǵy mal dárigeri Dáýlet Ǵashyquly, kezinde Máskeýden bilim alǵan Dáýit Qabykeıuly úsheýmiz úlkenderden bata alyp, Eńbek shartyn jasasý jáne qonys tańdaý maqsatynda Mońǵolııanyń shekarasy «Qyzyl úı», Reseıdiń shekarasy «Tashantty» asyp, táýelsiz Qazaqstannyń Qaraǵandy oblysynyń Ulytaý, Qarqaraly aýdandaryn, Aqmola oblysynyń aýdandaryn aralap, osy oblystyń Atbasar aýdanynyń Shuńqyrkól eldi mekenine keletin bolyp sheshim qabyldadyq. Keńshar-zaýyt dırektory Qaırolla О́teýov bizdi jyly qabyldap, sol joly 25 januıaǵa shart jasasyp qaıtqan bolatynbyz. Mońǵolııa elindegi Baıan-О́lgeıdegi aýylymyzǵa kelsek, tarıhı Otanǵa kóshýge taǵy da 15 otbasy tilek bildiripti. Ol týraly Qaırolla Aıtmaǵanbetulymen telefonmen sóıleskenimizde, ol azamat Eńbek shartynan tys kelem deýshilerge de esigimiz ashyq, kele berińder dep baýyrmaldyq nıetin bildirdi. Sonymen, Shuńqyrkól aýylyna 40 januıadaǵy 256 adam kóship keldik. Júkterin ákelýge oblys, aýdan basshylary Mońǵolııaǵa «KamAZ» mashınalaryn jibertse, adamdardy alyp ushaqtar «Astana» áýejaıyna ákeldi. Áýejaıǵa tolǵaǵy qysyp áreń jetken jeńgemiz Molybaıqyzy Qanat aman-esen sol kezdegi Selınogradta bosanyp, balasynyń atyn – Aqorda dep qoısa, kelinimiz Jyrymbaıqyzy Kúlán da arys­taı ul bala týyp, atyn keńshar dırektory, bizdi arnaıy ushaqtan kútip alyp, aýylyna bastap alyp kelgen Qaırolla О́teýovtiń qurmetine – Qaırolla dep qoıǵan edi. Dál sol kúni Atbasar qalasynda eń alǵashqy Allanyń úıi – meshittiń ashylý saltanatyna da qatysý atajurtqa taban tiregen bizder úshin qýanyshty da ımandy sharýa bolǵanyn eshqashanda umytpaımyz. Qaırolla baýyrymnyń myna sózderi esimnen ketpeıdi: «Alyp ushaq ishin tartyp, azynap alyp, mama qazdaı mamyrlaǵan boıda qalyń kútýshilerdi kóldeneńdeı toqtady. Kilem jabylǵan saty ushaq esiginiń aýyzyna qoıylǵanda halyq siltideı tyna qaldy. Kók júzin tilip «Elim-aı» áni qalyqtady. Ushaqtan túse salǵan boıda jerdi súıgen qandastarymyzdy kórgende bárimiz de egildik». Keńshar basshylyǵy ár otbasyna bir jylqy, bir sıyr, bes qoıdan berip, bárin úı-jaımen qamtamasyz etti. Sonymen qatar, olar otyn-sýmen, gazben, ydys-aıaq, basqa da turmystyq zattarmen jabdyq­tal­dy. Kóship kelgen aǵaıyndardyń ishinde Mońǵolııanyń «Eńbek Eri» joǵary ataǵynyń ıegeri, abyz qarııa, ımam Sarbas Nuǵymanuly, ozat júrgizýshi Júnis, sańlaq malshy ataǵy bar Sherııazdan Nuǵymanuly, Saǵynǵan Qaraqatuly, Ýatqan Sarbasuly, Murathan, Yǵylym Qasanbaıuly, Júnishan Qabdyrahpanuly, taǵy basqalary bolǵan edi. Alystan kelgen aǵaıyndar eńbekti adal da tııanaqty atqardy. Mal sharýa­shylyǵyndaǵylar shyǵynǵa jol berme­di, alynǵan tólderdi saqtap, ósirýde tabandylyq kórsetip, maldárigerlik-zootehnıkalyq talaptardy buljytpaı oryndady. Olar jumysqa berilgendik pen jaýapkershiliktiń ozyq úlgilerin kórsetti. Týystarymdy elge bastap ákelgen men muǵalim mamandyǵym bola tura, eki jyldaı keńshardyń asyl tuqymdy qoshqarlaryn zootehnıkalyq talaptarǵa sáıkes baǵyp, olardyń kúıleriniń árdaıym jaqsy bolýyna úles qostym. Máskeýde joǵary televıdenıe-baılanys oqýyn támamdaǵan Dáýit Qabykeıuly da aýylda baılanysshy qyzmetin atqaryp, jerlesteriniń qurmetine bólendi. Olardyń eren eńbek­teri atalýsyz qalǵan joq, ár ýaqyt­tarda basshylyq pen qoǵamdyq uıymdar tarapynan erekshelenip, marapattalyp otyrdy. Qandastarymyz elge kelgennen keıin olardyń balalarynyń jaǵdaıy oılastyrylyp oryssha bilim beretin jergilikti orta mektepte qazaqsha synyptar ashyldy. Onda atajurtqa kelgen pedagogtik mamandyǵy bar ustazdar tabysty eńbek jasady. Atajurtqa kelgen jyly dúnıege kelgen Qaırolla Ýatqanuly, Aqorda Júnishanqyzy, Monstan Qazuly jáne taǵy basqalary da búgingi kúni 24-25 jasqa jetti. Táýelsizdigimizdiń 25 jyl­dyq mereıtoıynyń qurdasy atanýda. Zaman­nyń aǵymyna saı qandastarymyzdyń balalary tıisti bilim alyp, kóbi elordamyz Astana qalasynda turady. Meniń ulym Elimbek «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Amerıkada bilim alyp, veterınarııa salasy boıynsha ǵylymı eńbek qorǵady. Maldárigerlik ǵylymynyń kandıdaty ataǵyna ıe boldy. Qazirgi kezde Astanadaǵy joǵary oqý mekemesinde oqytýshylyq qyzmette júr. Alystan jurtyn ańsap kelgen aǵaıyndardyń urpaqtary óz Otanynda bilimmen sýsyndap, halqyna sapaly qyzmet kórsetip jatqanyna táýbe qylamyz. Jalpy, statıstıkalyq málimetter boıynsha 1991 jyldan bastap 2016 jyldyń 1 qazanyna deıin alys-jaqyn shetelderden 263 913 otbasy nemese 981 743 qazaq kóship kelgen eken. Bul jalpy halqymyzdyń 5,5 paıyzyn quraıdy. Elimizde 1991 jyldyń 18 qarashasyn­da «Azamattyq qujattandyrý týraly» №711 qaýlysy jáne «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańynan keıingi ýaqyttarda Alataý men Saryarqany betke alǵan Qazaq kóshi tolastaǵan emes. Elbasy bul jetistikti «Biz 1 mıllıon aǵaıyndy elge qaıtardyq» dep únemi maqtanyshpen aıtyp keledi. Qazir sol qandastarymyz ósip-ónip, urpaǵymen 1,5 mıllıonnan asyp ketti. Táýelsizdik alǵanǵa deıin Qazaqstanda qazaqtardyń sany 40 paıyzǵa jeter-jetpes bolsa, qazir 70 paıyzdy quraıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaev 2015 jylǵy 15 jeltoqsanda jýrnalısterge bergen suhbatynda: «Ol saıasat ózger­meıdi. Bizge qaıtyp kelemin degen aǵaıynǵa – qazaqtarǵa esik ashyq. Ár ýaqytta kelip, ózderi ornalassyn. Jaǵdaıyn jasaımyz», dep shegelep turyp aıtty. Bul tujyrym kóshimizdiń kólikti bolatynyn bildiredi. Jazyp alǵan Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan» Aqmola oblysy, Atbasar aýdany

Derek pen dáıek

1991 jyldan bastap 2016 jylǵy 1 qazanǵa deıin 981 743 qandasymyz elimizge kelip, oralman mártebesin aldy. Bul jalpy halqymyzdyń 5,5 paıyzyn quraıdy. Olardyń 61,5 paıyzy – О́zbekstannan, 11,6 paıyzy – Qytaı Halyq Respýblıkasynan, 12 paıyzy – Mońǵolııadan, 7,3 paıyzy – Túrikmenstannan, 3,9 paıyzy – Reseıden, 3,7 – paıyzy ózge elderden kelgender. *** 2016 jylǵy 9 aıda elimizge 23 971 etnostyq qazaq (11 488 otbasy) qonys aýdardy. *** Úkimettiń osy jylǵy 18 aqpandaǵy №82 qaýlysymen 2016 jylǵa 1259 otbasyna oralmandardyń óńirlik kvotasy bekitilgen. Úkimet aıqyndaǵan óńirlik kvotasyna engizilgen oralmandar men qonys aýdarýshylarǵa kóshýge sýbsıdııa jáne soǵan baılanysty shyǵystarǵa ótemaqylar otaǵasyna elý aılyq eseptik kórsetkish, otbasynyń árbir múshesine 35 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde beriledi. Atalǵan otbasylaryn qabyldap alýǵa qajetti qarjy kózi «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde qarastyrylǵan.