Nesipbek Dáýtaıuly: Kóksegenim – kórkem shyndyqtyń jańa órisi

Qap-qarańǵy kóshe. Eshqandaı jaryǵy joq. Adam júrýge qorqady. Ár qaltarysta qolyna qanjar ustap, bir qaraqshy tyǵylyp turǵan sııaqty. Osynaý túnek basqan kóshege qarasańyz, oıyńyzǵa tek qorqynyshty jáıtter oralady. Mine, adamnyń sanasy da týra osyndaı... Adam balasynyń qatpar-qatpar mıynda nebir sumdyq jatyr. Nebir jaryq túspegen, túnek basqan túkpirlerinde janyń shoshıtyn qupııalar jatýy múmkin. Sol tuńǵıyq tereńge bilim, ádebıet, kitap qana mol jaryq túsire alady. Mine, bizdiń jazýshy Nesipbek Dáýtaıulymen azdy-kemdi áńgimemiz osy tóńirekte órbidi. Aldymen Ǵ.Mustafınniń 100 jyldyǵyna baılanysty úzdik áńgimelerge arnalǵan ádebı báıgeniń bas jeńimpazy, Ulttyq kitaphana ótkizgen «Eń úzdik roman» baıqaýynda «Qudiret pen qasiret» romany júldege ıe bolǵan, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń, halyqaralyq «Daraboz» ádebı báıgesiniń bas jeńimpazy Nesipbek Dáýtaıulynan balalyq shaǵy týraly suradyq. – Nesipbek aǵa, ádebıet álemine degen qyzyǵý­shyly­ǵy­ńyz bala kezińiz­den bastal­ǵany anyq. Degenmen de, jas júrektiń qalamǵa qol sozýy­na, tal­pynýyna bir jáıtter sebep bop jatady ǵoı. Osy týra­ly áńgime bolǵan­da esi­ńiz­ge ótken kúnderden ne túse­di? Kóz aldy­ńyz­ǵa qandaı kóri­nis­ter keledi? Bala kezi­ńiz­­de ne armandadyńyz, ne qııal­dadyńyz? – Soǵystan keıingi urpaq taı úıretip, taqpaq aıtyp óstik qoı. Ekinshi klasta oqyp júrgen kezim. Fermadamyz. Qaqaǵan qystyń kezinde brıgadır Rahymbaı degen aǵamyzdyń attan jyǵylyp, aıaǵy syndy. Sodan qaıdan ekenin kim bilsin, eki qorjyn bas qalyń-qalyń kitaptar al­dyr­ǵan. Kesh batyp, mal jaıǵap bolǵan soń, brıgadırdiń shaqyrýy­men baqtashylar sonyń úıine jınalady. Kúndiz-túni aıaǵy sereıip jatqan adamǵa sirá, ermek kerek. Qara qazanda soǵymnyń eti (fermada soǵym soıýǵa jaǵdaıy bar tek osy úı) qaınap jatady. Ondyq shamnyń jaryǵymen «Batyrlar jyryna» jabysyp men otyramyn. Al, oqy. Et piskenshe, ony jep bolyp, toq basylǵansha. Moıyn talady, kózge uıqy tyǵylady. Kóktem shyqqansha kórgen kúnim osy boldy. Alaıda, ol kitapqa qu­mar­­lyqty oıatty. On tórt ja­sym­­nan qoı baǵyp kettim ǵoı. Áýel­de qoıshynyń kómekshisi, odan jasym on jetige tolǵanda, bir otar qoıdy jeke alyp, bes jyl boıy Ańyraqaı dalasy, Qordaı asýyndaǵy Oı jaılaý, Kindiktas, Qaqpatas, Úıtas, Otar dalasy, aıta berseń attary kóp, biri taý, biri jaılaý, biri kókteý, biri kúzeý degendeı jer­ler­de qoı sońynda júrdik. Avto­klýb keledi, 2 kitaptan artyq ber­meıtin. Malshylardyń úıinen kitap-jýrnal urlap áketý bar, «Juldyz» jýrnaly qoıyn-qonyshymnan túspeıtin. О́risimiz bir malshylar: «Áı, osy sen oqısyń da jatasyń, bizge de aıtyp berseńshi qyzyǵyn», – deıdi ǵoı. Aıtam, qyza-qyza kelgende, odan ári úzdiktire tú­se­ıin dep janymnan qosyp jibe­retin de edim. Búgingi kúnime sol sebep boldy dep aıtý qıyn. Bala kezimde tezirek óssem, ákesiz qalyp, jadaý kúı keshken úı-ishimizdi aǵaıyn-týǵan eleıtinge, qatardan qalmaýǵa jetkizýdi kóksedim. Segizinshi klastan keıin qoı baǵyp ketkenim de sondyqtan. – Qashanda adam men ýaqyt arba­syp jatady. Siz ózińizdi altyn ýaqy­ty­ńyzdy tıimdi paıdalanǵan jazýshymyn dep aıta alasyz ba? – Altyn ýaqytty jazýshy­lyqqa keń-molynan paıdalaný qaıdan bolsyn. Taǵdyrdyń táleıi degen bar. Ákeden 5 jasym­da qaldym. Jetim-jesir­diń kóretin quqaıy jetip arty­la­dy. Odan ári qatarlarym ıns­tı­tý­tta oqyp, Almatyda al­shań basyp júrgende, meniń kúnim taý men tastyń arasyn­da, qoı sońynda ótti. Es túze­lip, eńse kótere bastaǵanda jigit­tik­tiń perilik, seriligi bar. Ádebıe­tińizge jasym 30-ǵa taıaǵanda keldim. Ras, jıyrmaǵa jete qoı­maǵan kezimde shyǵar, óleń uı­qastary ıekteı bastaǵan. Sýyryp salatynmyn. Sol-aq eken qoıly aýylda, kóp uzamaı aýylda aqyn bala atanǵanymdy aıt. Tipti, aıtysqa da qatystym. Marqum Tynyshbaı Rahımov ekeýmiz oblystyq aıtysqa birge shyqqanbyz. Onymyz kópke barmady. Endi óleń jazaıyn. «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetinde «Sát sapar» degen aıdarmen toptama­larym ja­ryq kórdi. Odan Saǵı Jıen­baevtyń bastamasymen «Balaýsa» degen jas aqyndardyń jına­ǵyna endik. Keıinirek sol jınaqqa birge engen jazýshy Raqymjan Otarbaev aıtady: «Aǵa, bizdi Qudaı saqtaǵan eken» – dep. «Neden?» deımin ǵoı. «Buryn da qaptap jatqan, qazir de órip júrgen óleńshiniń biri bolyp ketetin edik qoı...» Ras. Biz aqyn emes, óleń qu­ras­tyra alatyn ǵana qabileti­miz­diń barlyǵyn sezdik. Jan tebirenisin týdyratyn qudiret­ti poezııanyń quıryqty juldyzdaı quby­lyp týatyn qasıetinsiz san kóbeıtetin san­dal­baı «aqyn­dyqty» der kezinde jaıyna qaldyryppyz. Altyn ýaqy­tymyzdy rásýa etpegen tusymyz osy shyǵar. – Jazýshylardyń barlyǵy derlik keıipkerlerin óz ómir­lerinen alady ǵoı, áıteýir, óz tóńireginen tabady... Sizdiń shyǵarmalaryńyzda da solaı ma? – Keıipkerdi ómirden alý nemese shyǵarmańa keıipker izdeýdi kórkem shyǵarmada basty maqsat tutý eskirgen úrdis. Osy turǵyda «Kórkem shyǵarmanyń bas keıipkeri – kórkem shyndyq» degen bir maqalam bar. Ádebıet portaly arqyly keńinen tarap, ájepteýir rezonans týdyr­ǵan. Taıaýda túrik ádebıetshileri­niń aýdar­ǵanyn estidim. Amangeldi Keńshilikuly degen myqty synshymyz telefon shalady: «Aǵa, osy maqalany taıaýda jazdyńyz ba?» dep. Maqala erterekte jazylǵan edi. On-bes jyl buryn shyǵar. Meniń aıtqanym – ózindik ustanymym. Jazýshy – jaratylystyń bar qubylystary, jan dúnıeniń kózge kórine bermeıtin, jaryq sáýlesi men jabyńqy kúıi, ala­quıyn aǵystary, salǵan jer­den samǵap shyǵa keletin eren qııaly men quıylyp tura­tyn qısyndary beınesiniń port­retin sózben salatyn sýretker. Kórkem shyndyqqa osylaı jaqyndaıtyn úrdiste bolatyn adamdar (keıipkerler) tabıǵı órisimen ne ósip shyǵady, ne óship tynady. Basqasha aıtqanda, óz shyǵarmamda naqty bireýdi pro­totıp etip alǵan emespin. О́zim týǵan Kenen aýylynda kitaptarymdy birinen biri alyp oqıtyndardyń: «Ary aqtara­myz, beri aqtaramyz, aýylda­ǵy­larǵa uqsaıtyn eshkimdi tap­pa­dyq» deıtinderi sondyqtan. Ras, ómirdegi eleń etkizetin detaldar nemese jeke adamdardyń bolmy­syndaǵy eleýli minez, áreketteri bolady, biraq olar shyǵarmanyń órisimen óńdelip ketedi. – Qalaı oılaısyz, qazir­gi oqyrman adamnyń kóńil-kúı, sezimin ásirelep sýret­teý­den góri oqıǵanyń tez órbip, sát saıyn ózgeris bolyp otyr­ǵanyn qalaıtyn sııaqty... Oqıǵanyń tez órbip, sát saıyn ózgeris bolyp otyratyn úrdisi shetel áde­bıetinde etek alǵaly qashan. Maǵan kelip túsip jatatyn jas jazýshylardyń shyǵarmalarynan solarǵa qat­­ty elikteýdi baıqaımyn. Du­rys ta shyǵar. Biraq, emeksı berý, elik­teı berý opa ber­meı­di. Áde­­bıet­­tegi izdenis, eks­perı­­ment – ózin­­dik qoltańba, ózgeshe má­ner. Ekin­­shiden, áde­bıet jan-dú­nıe­­niń túrli quby­lys­tarynyń qupııasyn, áleýmettik sebepterin kórkem zertteýdi endigi jerde aına­lyp óte berse, mońǵol mal­shy­synyń ómiri týraly túsirilgen bir kınoda aǵasy malshy inisine sońǵy jyldary qalanyń kez kelgen dúkeninde satyla bere­tin ataýy anaıylaý qajetti bir zatty alyp berip, kelesi kez­des­kende: «Qalaı eken?» – dep sura­ǵanda, ananyń: «Kerzi etik­ti shul­ǵaýsyz kıgen sııaqty eken» – dep bergen jaýaby­nyń keri kelmesin de. Shyndyqty aıtý kerek. Táýelsizdiktiń 25 jylyn­da ómirdiń barlyq salasy bo­ıyn­sha ózgeristermen órlep óstik desek, ádebıette proza man­dı almady. Keıbireýler ony Jazý­shylar Odaǵynan nemese onyń aımaq­taryndaǵy fılıal­darynan kór­gisi keledi. Sonda nemene, Odaq pen fılıal­dar bireýge talant­ty shyǵar­­malar jazyp berýi kerek pe?.. Túp­tep kelgende, árkim ózi­ne-ózi Odaq, fılıal. Shyn aqyn, jazýshynyń seneri – tek ózi. Prozamyz mandı almady degen­de, talantty shyǵarma­lar­dyń azdyǵyn, onyń ornyna oıy­na kelgendi ońdy-soldy kitap qylyp jazatyndardyń qara­daı qaptap bara jatqanyn, osy­laı bola berse, ádebıetimiz haltýr­shık­terdiń qol­jaýlyǵyna aına­lyp keteri ábden múmkin ekenin eske salyp otyrmyn. Bú­gin­gi ádebıetimiz menińshe, kórkem zertteýdiń jańa óristeri­ne zárý. Omalyp otyrǵan ornyń­nan oqys turǵyzyp jibere ala­tyndaı... – Qazirgi prozaǵa qaraǵan­da poezııa­nyń oty laýlap, jalyn­dap jatqa­nyn qalaı túsinýge bolady? Jalpy, búgingi jas­tar­dyń shyǵar­ma­laryn oqyp turasyz ba? – О́leń – qazaqtyń tabıǵaty ǵoı. «Aýyldyń alty aýyzy» degen bekerge aıtylmaǵan. Kenen atam­nyń «...qara sózden óleń ońaı» dep júrgeni de sol. Bizdiń búgingi jastarymyz uıqasqa máz óleń-sóleńniń emes, mártebeli poezııanyń pármenin túsinedi. Oqyp turamyn, ol az deseńiz, «Jambyl» jýrnalyna elimiz­diń tórt qubylasynan talantty jas aqyn­dardy úzbeı jarııalap júrmin. Jalpy, talantty bolyp týǵan­­darǵa keregi – tanym. Pýsh­­kın zamanynyń bir aqyny Del­vıg jas ádebıetshiler úshin klýb ashqan. Oǵan jas aqyn­dar­men birge, ortanyń ozyq oıly adam­dary da qatysyp otyr­ǵan. Áýeldegi óleńderi syn­ǵa ushy­rap júrgen jas Pýshkın de osy jerden tálim alady. Sol tálim-tanymnyń arqasynda týa ta­lantty A.Pýshkın kemeń­ger aqyn­ǵa aınaldy, dep ja­zyp qal­dyr­ǵan onyń óz zamandas­tary. Jas aqyndarǵa, aralarynda óner ıeleri de bar, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy ortalyq kitaphana janynan «Qaıran jastyq» klýbyn ashyp bergem. Tanymdyq taǵylym alsyn dep. – Siz bir suhbatyńyzda ádebıettiń áýselesi áserinde degendi aıtyp edińiz?.. – Biz ádebıettegi jańa úrdis­ter jaıly kóp aıtamyz. Nebir «ızm»-der» bar. Buryny­raqta mıftik tásilderge kóbirek kóńil bólinse, endi magııa­lyq, mıstıkalyq realızmder qol­danysqa endi. Munyń bar­lyǵy kórkemdik shyndyqtyń ushar bıigine qaraı umtylys, sonyń qýatymen qoǵamǵa, adamǵa áser etý. Gabrıel Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyǵy» sııaqty. Taǵy bir áser etýdiń joly – ómir shyndyǵynyń sheber tuspaly. Gogoldyń «Revızoryn» qara. Sondaǵy orys qoǵamynyń ábden azǵyndaǵanyn bir keıipkeriniń «O, Qudaı, bizge tekserýshiniń keregi ne!» degen jalǵyz aýyz sózimen-aq kórsetip beredi. Sybaı­lastyqqa, paraqorlyqqa keńir­deginen batqan qala bıligin­degi­ler obal-saýap, uıat pen táý­bany umytqan edi. Olarǵa tek­serý­shi túgili, Qudaıdan da qorqý­dyń keregi bolmaı qalǵan. F. Dostoevskııdiń «Qylmys pen jaza» romanynyń sumdyq bir áseri Raskolnıkovtyń bolmysy ar­qy­ly álemde tuńǵysh ret fa­shızm qubylysyn eske salǵany. Osy shyǵarmalar jazylǵan sátinen beri qansha urpaqqa áser etip keledi. Shyǵar­manyń áserin oılamasań, jazýdyń keregi ne? Árqaısymyzda ár qıly kóz­qaras týdy­ratyn, alaıda kúlli álem jappaı oqyp jatqan japon­dyq Mýrakamı kezekti bir suhba­tynda: «Jazǵandaryńdy óziń ólgennen soń 30 jyldan keıin qaıta basyp shyǵarsa, klassık sol» – depti. Al endi kóziń tiride jazǵandaryńdy oqıtyn jan tabylmasa ne bolǵany. Al, jalpy, qolyma qalam al­ǵan­nan kóksegenim – kórkem shyn­dyq­tyń jańa órisi. Soǵan ja­qyn­d­aı aldym ba, joq pa, ony bilmeı­min. Áńgimelesken Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan» Jambyl oblysy