Tirkeý turaqty júrgizilýde

Halyq bilýi tıis máseleler de joq emes Jurtqa málim, 2016 jyldyń 22 jeltoqsanynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres máseleleri týraly keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıǵan bolatyn. Ol boıynsha, úı nemese páterdi jalǵa beretin adamdarǵa ondaǵy azamattardy tirkeý mindetteldi. Qazirgi ýaqytta azamattardy ýaqytsha turǵylyqty jeri boıynsha tirkeý jumystary qarqyndy júrgizilip jatyr. Búginde 157 778 azamat tirkelgen, olardyń 79 412-si turaqty, al 78 366-sy ýaqytsha turǵylyqty jeri boıynsha tirkelipti. Osy oraıda keıbir zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar da engizilýde. Sondyqtan qazirgi kezde tirkelýdiń esh qıyndyǵy joq. Eń bas­tysy, qajetti qujattardy tirkeý ornyna alyp barý kerek. Máselen, ol úshin úı ıesiniń kelisimi, úı ıesiniń jeke kýáligi, tirkelýshiniń jeke kýáligi jáne tirkelý úshin 227 teńge tólegeni týraly túbirtek qajet. Sonymen qatar, tirkeletin úı ıesiniń ózi nemese notarıýs kýálandyrǵan senimhat qajet. Elektrondy sıfrlyq qol bolǵan jaǵdaıda azamat elektrondy úkimet arqyly tirkelýine bolady jáne turaqty tirkelgen jerinen tirkeýden shyǵý qajet te emes. Keıbireýler ár tirkeýshige qansha sharshy metr turǵyn jer bolýy kerek dep suraıdy. Jalpy, belgilengen sanıtarlyq talaptar boıynsha, páterde ár tirkelýshiniń keminde 15 sharshy metr turǵyn jeri bolýy kerek. Ázirge bul norma Almatyda engizilgen. Bolashaqta eldiń barlyq aımaqtarynda osyndaı talaptar qabyldanatyn bolady. Tirkelgen ár adamǵa páterden qansha turǵyn jer berilýi kerektigi ár aımaqta ártúrli bolýy múmkin. Mysaly, Almatyda ǵana 60 sharshy metrlik eki bólmeli páterde tórt adamnan artyq tirkeýge alýǵa bolmaıdy. Al, jalpy, osy zań boıynsha, sharshy metr talabyna baılanysty esh shekteý qoıylmaǵan. Basqa qalaǵa uzaq ýaqytqa emdelýge nemese aýrýhanaǵa jatý úshin barǵan azamattar da sol jerde tirkelýi tıis. Al basqa qalada jumys isteıtin, biraq qonaqúıde turatyn adamdar qonaqúıde tirkelýine bolady. Al endi bul zań talaptary bu­zyl­ǵan jaǵdaıda, ıaǵnı ýaqytsha turyp jatqan jerinde bir aıdan asa ýaqyt tirkeýsiz turǵany úshin 7 AEK, ıaǵnı 16 myń teńge aıyppul salynady. Ekinshi tekserý kezinde zań buzýshylyq anyq­talsa, aıyppul 13 AEK, ıaǵnı 29 500 teńge bolady. Páter jaldaýshylardy tirkeýge qoımaǵan páter ıeleri bolsa, olar 10 AEK, ıaǵnı 22 600 teńge aıyppul tóleıdi. Olar jeke tulǵa emes, shaǵyn kásipkerler bolsa, aıyppul kólemi 15 AEK nemese 34 000 teńge, al iri kásipkerlik sýbektileri bolsa, 50 AEK kórsetkish, ıaǵnı 113 500 teńge. Alaıda, zań kúshine engenimen, aıyppuldar salý áli de kóptegen qujattardyń qabyldanýyn talap etedi. Sondyqtan ýaqytsha tirkeýsiz azamattardy anyqtaý isi 2017 jyldyń 1 aqpanynda bastalady. Osyny umytpaǵan jón. Ýaqytsha tirkeýsiz adamdardy anyqtaý isi buǵan deıin de júrgizilip keledi. Mysaly, ótken jyly 13 adam osy talapty oryndamaǵany úshin jaýapqa tartylǵan bolatyn. Aǵymdaǵy jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda «Mıgrant» is-sharasy aıasynda 1000-nan astam zań buzý deregi tirkelgen. «Mıgrant» sharasy 4 kúnge sozyldy. Osy ýaqyt aralyǵynda elimizdiń kóshi-qon tártibin buzǵan 973 derek anyqtaldy. Onyń ishinde 365-i shet el azamattary. 41 adam sot sheshimimen óz eline qaıtarylsa, 244 adamǵa quny eki mıllıonnan astam teńge aıyppul salyndy. Jalpy, tártip saqshylarynyń qyraǵylyǵynyń arqasynda 579 otandasymyz qujatsyz júrgeni jáne turaqty tirkeýge alynbaǵany úshin tártiptik jaýapqa tartylǵan. Jeke kýáligi joq 26 turǵyn ýaqytsha ustaý oqshaýlaǵyshyna qamaldy. Polısııa qyzmetkerleriniń kúshimen 40 adam sheteldik jumys kúshin tartýda zań talaptaryn óreskel buzǵan degen aıyppen ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Qazirgi ýaqytta elde tirkelmegen azamattardyń sany edáýir ekeni baıqalýda. Sarapshylardyń pikiri boıynsha, qalalardaǵy halyqtyń 20-50 paıyzy resmı statıstıkaǵa engizilmegen. Mundaı jaǵdaı azamattardyń áleýmettik qoldaýlarǵa, birinshi kezekte, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalaryndaǵy ıgilikterge qoljetimdiligin aıtarlyqtaı shekteıdi. Taǵy bir aıtar jaıt, turǵyn úılerdiń menshik ıeleri kóp jaǵdaıda ózderinen mekenjaılardy jalǵa alýshylardy tirkemeıdi. Bul olardyń salyqtardan jaltarýyna, sóıtip qoldanystaǵy zańnamanyń buzylýyna jol ashady. Osyǵan baılanysty, memleket engizgen sharalar negizdi ári oń sıpatqa ıe. О́ıtkeni, «jasyryn kóshi-qon» dep atalatyn másele sheshiledi jáne zańsyz paıda tabýshylardyń áreketterine tosqaýyl qoıylady. О́tken jyly Parlament Májilisinde tıisti jumys tobynyń joǵaryda atalǵan zańnyń ol kezdegi jobasyn talqylaý úshin birqatar otyrystar ótti. Oǵan belgili quqyq qorǵaýshylar, saıasatkerler, qoǵam qaıratkerleri qatysty. Olardyń keıbireýleriniń paıymdaýynsha, qabyldanyp jatqan jańa ózgerister týraly halyqty aqparattandyrý óz deńgeıinde júrgizilmegen. Adamdar ýa­qytsha tirkelmese, memlekettik qyz­met­terdi, medısınalyq qyzmet kórsetýlerdi, basqalaı áleýmettik ıgilik­terdi paıdalana al­maıdy. Endi mindetti túrde tirkelýi tıis. Al tirkeýsiz júrgen ýaqyty bir aıdan az bolsa, quqyq buzýshyǵa eskertý ja­sa­lady jáne tirkeýge turýǵa múmkin­dik beriledi. Sondaı-aq, mańyzdy jańalyqtyń biri – oblystyq máslıhattarǵa kóshi-qon úr­disterin retteý tártibin bekitý quqy­ǵy berilýi boldy. Bul sol jáne basqa óńir­degi jaǵdaıǵa baılanysty turǵylyqty me­kenjaı boıynsha jekelegen tirkelý erek­shelikterin bekitýge múmkindik bermek. Jalpy, ýaqytsha turǵylyqty jeri boıynsha tirkelý kezinde Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryndaǵy (HQO) tirkeýdi resimdeý ýaqyty 15-20 mı­nýttan aspaıtyn bolýy qajet. Son­daı-aq, ústimizdegi jyldan bastap zań­syz jalǵa berýshi azamattar 10 AEK ne­me­se 22 600 teńge mólsherinde jáne tirkel­megen turǵyndar 7 AEK nemese 15 883 teń­ge mólsherinde aıyppul túrinde ákim­shilik jaýapkershilikke tartylatyny málim­deldi. Sonymen qatar, azamattar birin­shi buzýshylyq kezinde eskertý alady, tek qaıtadan buzýshylyq kórsetse, belgi­lengen kólemde aıyppul tóleıtin bolady. Anar JOMARTOVA, Ishki ister mınıstrligi Kóshi-qon polısııasy departamentiniń aǵa ınspektory