Tájirıbe de, bedel de jetedi

Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń turaqty emes músheligine saı­lanyp, ókilettiginiń bastalýy asa qıyn kezeńmen tuspa-tus kelip otyr. О́ıtkeni, búginde halyqaralyq jaǵdaı óziniń aýqymdy ózgeristerimen erekshelenip barady. Mysaly, BUU-nyń Bas hatshylyǵyna jańa adam keldi, AQSh-tyń Aq úıiniń kilti respýblıkashyl Donald Tramptyń qolyna kóshti. Sondaı-aq, Eýropalyq odaq «Brekzıt» máselesine alańdap otyr, uzaq jyldardan keıin AQSh pen Kýba arasyndaǵy qatynas qaıta ornyqty, Sırııada jaǵdaı jaqsara tústi. Al osy oń oqıǵalardan sál burynyraq Iranǵa salynǵan sanksııalar alynǵan bolatyn. Saıası arenada bulardan basqa da kóptegen jaılar kórinis berdi. Osyndaı qıyn kezeń endi jańa múmkindikterge jol ashatyn bolady. Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańyn­da elimizdiń qol jetkizgen tabystary keńinen talqylandy. Onyń ishinde, ási­rese, elimizdiń syrtqy saıasattaǵy tań­ǵalarlyq jetistikteri barynsha atap ótildi. Eger eske túsiretin bolsaq, Qazaq­stan Uıymdaǵy dıplomatııalyq qyzmetin Nıý-Iorktegi saýda ókildigin elshilik úıine aınaldyrýdan bastaǵan edi. Qazaqstan sodan bergi aralyqta álemdik deńgeıdegi iri bastamalardy júzege asyrý arqyly halyqaralyq qoǵamdastyqtyń eń belsendi múshesi retinde tanyldy. Sondaı-aq, bizdiń elimizdiń 2013 jyly Sankt-Peterbýrgte jáne 2016 jyly Hanchjoýda ótken «úlken jıyrmalyq» sammıtine shaqyrylýy Qazaqstannyń, onyń basshysy N.Á.Nazarbaevtyń halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń zor ekenin kórsetedi. Elbasymyzdyń Lıssabonnan Vladıvostokqa deıin biryńǵaı qaýipsizdik keńistigin qurý tujyrymdamasy qazirgi zamanǵy saraptaý jáne zertteý konteksine engizildi. Al Memleket basshysynyń «Qazaqstan joly», «Syndarly on jyl», taǵy basqa da kitaptary men maqalalary óziniń mańyzdylyǵymen erekshelendi. Bizder tarıhta ne bolyp jatqanyn kórip otyrmyz. Qazaqstanda álemdik deńgeıde máni zor ister bolyp jatyr. Mysaly, 2013 jyly Almatyda eki raýndtan turǵan Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn retteý jónindegi alty jaqty kelissóz oıdaǵydaı ótti. Qazirgi kezde álemdik qoǵamdastyq Astanada josparlanǵan Sırııaǵa qatysty kelissóz máselesin talqylaýda. Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń osyndaı máselelerge barynsha nazar aýdarýy bizdiń elimizdiń EQYU men IYU-ǵa tóraǵalyqty tabys­ty ótkizýden bastalǵan úlken joldyń BUU Qaýipsizdik Keńesine múshelikke alyp kelgeniniń naqty kórinisi jáne jalǵasy degenimiz jón. Qaýipsizdik Keńesine múshelik barysynda elimizdiń kóteretin máseleleri jetkilikti. Olar barlyǵyna ashyq, Elbasymyzdyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi BUU-nyń resmı qujaty atandy. Onda Qazaqstan damyǵan álemdegi qatynastardy úılestirý úshin jappaı qarýlanýdan bas tartyp, qarýsyzdaný qaǵıdatyn ilgeri jyljytý qajettigin málimdedi. BUU-nyń qyrkúıekte ótken merekelik sammıti aıasynda elimiz arnaıy turaqty damý qoryn qurýdy usyndy. Atalǵan qordyń esepshotyna áskerı bıýdjettiń 1 paıyzyn aýdarý máselesi aıtylǵan. Keıbir elderdiń osy salaǵa qarastyrǵan bıýdjeti rekordtyq kórsetkishke jetip, ol 1,7 trıllıon dollardy quraǵan. Stokgolm ınstıtýtynyń esepteýinshe, esepshotqa aýdarylatyn 1 paıyz qarajat damýshy elder bastan keshirip otyrǵan ashtyqtyń aldyn alýǵa jáne kedeıshilik pen saýatsyzdyqty joıýǵa kádimgideı kómek bolady eken. BUU-nyń resmı qujaty demekshi, Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń osy Uıym Qaýipsizdik Keńesine arnaǵan jaqyndaǵy Saıası úndeýi de BUU-nyń resmı qujaty retinde tirkelgenin aıta ketken jón. Elbasy óziniń Úndeýinde myna máselege basa nazar aýdardy. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesine saılanǵan alǵashqy ortaazııalyq memleket bolyp tabylady. Biz óńirdiń tu­raq­tylyǵy men qaýipsizdigin qam­tama­syz etý, óńirlik syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerge tıimdi qarsy is-qımyl jasaý, yntymaqtastyqty nyǵaıtý jáne onyń ósip órkendeýine yqpal etý men ony damytý boıynsha óńirdegi barlyq memleketterdiń múddelerin ilgeriletý jóninde belsendi jumys is­teýge nıettimiz. Biz Ortalyq Azııada barlyq múddeli elderdiń múddelerin úılesimdi baılanys­tyrý negizinde beıbitshilik, qaýipsizdik, yntymaqtastyq jáne damý jónindegi óńir­lik aımaq úlgisin qurýǵa jáne ony sy­naq­tan ótkizýge bolatynyna senim­dimiz. Biz ózimizdiń Keńestegi tóraǵa­ly­ǵymyz kezinde Aýǵanstandaǵy jaǵ­daı jáne Ortalyq Azııadaǵy beıbit­shilik, qaýipsizdik pen damýdy nyǵaıtý shara­lary boıynsha aýqymdy, teńdestiril­gen, mazmundy jáne nátıjeli talqy­laý uıymdastyrýǵa, sondaı-aq, qory­tyn­dysy boıynsha arnaıy qujat qabyl­daýǵa bastamashylyq jasaýǵa nıettimiz. Biz Aýǵanstannyń beıbit ómirge jedel oralýy úshin bul eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna jan-jaqty járdem kórsetý, beıbitshilik pen qaýip­sizdik qaterine qarsy turýdy jáne eldiń áleýetin nyǵaıtýdy jaqtaımyz. Biz Aý­ǵanstan/Talıban jónindegi 1988 Ko­mı­te­tiniń tóraǵasy retinde maqsat­ty jumys atqarýǵa daıynbyz, dedi Qazaq­stan basshysy. Osy aıtylǵandardan Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde eki jyl boıy asa bel­sendi jumys isteý nıetinde ekeni anyq ańǵarylady. Qazaqstan, sonymen birge, kún tár­ti­bine Elbasynyń BUU Bas Assam­bleıasynyń 70-shi sessııasynda usy­nyl­ǵan BUU aıasynda Jahandyq antıter­rorlyq koalısııa qurý úshin negizi bolýy múmkin Halyqaralyq antıterrorlyq operasııa­lar júrgizý barysynda Astana Áreket kodeksin daıyndaý týraly usynysty BUU-ǵa jáne BUU Qaýipsizdik Keńesiniń múshe memleketterine jasaýdy engizýdi josparlap otyr. Buǵan qosa, terrorızmge qarsy sharalardy júıeleý, zorlyq-zombylyq ekstremızmine qatysty qabyldanǵan qararlardy oryndaýǵa mindetteý, terrorlyq uıymdardyń biryńǵaı tizimin bekitý máseleleri bar. Búginde biz jańa sıpattaǵy sapaly jańa ýaqyttyń shebinde turmyz. Egemendiktiń shırek ǵasyryn basyp ótken memleketimiz endi jan-jaqty tolysqan el retindegi kezeńin bastady jáne biz halyqaralyq isterdi basqarý úderisine qosyldyq. Bir jaǵynan, bul – qurmet, ekinshi jaǵynan, ol úlken kásibılikti, zor jaýapkershilikti talap etedi. Uıymnyń Qaýipsizdik Keńesine múshelik, bul – álemdegi geosaıası aýytqýshylyqty eńserý jáne óńirlerdi janjaldar torynan shyǵarýǵa berilgen múmkindik. Osylaısha, halyqaralyq qatynastarǵa túsip jatqan salmaqty jeńildetip, ony úılesimdi damý jolyna qaraı baǵyttaý basty másele bolyp tur. Qazirgi kezde álem ózine túsken kúshti jeńildetýdi qajet etip otyr. Hakerlik áreketter, sanksııalar men valıýtalyq alaıaqtyq, áskerı janjaldar men mıgrasııa problemalary, adam ólimine soqtyratyn qaıǵyly jaǵdaılar. Dálirek aıtqanda, álemdik bıoalań jaǵymsyz «tolqyndarǵa» tolyp tur. Al Qazaqstan óziniń baı tájirıbesi arqyly osy jaǵymsyz «tolqyndardy» jaǵymdy arnaǵa qaraı burý úshin nazar aýdartýǵa múmkindigi bar. Sebebi, bizdiń halqymyzda toleranttylyq, kelisim jáne basqa qasıetter mol. Bir ǵana mysal, elimizde etnostar mereke retinde atap ótetin Alǵys kúni belgilendi. Qazaqstannyń belgili sebepterge baılanysty bir-birine salqyn qaraǵan memleketterdi ymyraǵa keltirip, qaıta tatýlastyrý tájirıbesi de bar. Máselen, ótken jyly elimiz Reseı men Túrkııa arasynda týyndaǵan kelispeýshilikti ári qaraı órshitpeı, bitimge keltirdi. Muny álemniń tanymal saıasatkerleri men sarapshylary joǵary baǵalady. Osyndaı bitimgershilik mıssııasy 1991 jyly Almatyda qol qoıylǵan TMD-ny qurý týraly tarıhı deklarasııadan bastalady. Sondaı-aq, munyń qataryna Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty da qosar edik. Elbasymyzdyń álemdik deńgeıdegi bedeli ýaqyt ótken saıyn artyp keledi. Áleýmettik zertteý kórsetkendeı, 2014-2016 jyldary reseılikter arasyndaǵy Qazaqstan Prezıdentine degen senim, tıisinshe 38 paıyzdan 54 paıyzǵa deıin ósken. Sonymen qatar, reseılikterdiń 55 paıyzy Qazaqstandy ózderiniń senimdi ári ornyqty seriktesi jáne odaqtasy dep ataǵan. Bizdiń elimiz Jibek jolyn qaıta órkendetýge de kúsh-jiger, qarajat jumsap keledi. Osydan biraz ýaqyt buryn Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin Qytaı – Ulybrıtanııa tikeleı poıyzy iske qosyldy. Jalpy, elimizdiń joldary tıimdi yntymaqtastyq ornatýǵa múddeli elderdiń barlyǵyna ashyq. Zarema ShAÝKENOVA, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory