Betpe-bet

El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı Astanada ótken úlken jıynǵa qatysýshylar bas shaharymyzdyń kórikti jerlerin armansyz araladyq. Ásirese, Halyqaralyq «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalys tóraǵasynyń orynbasary Sultan Kar­toev pen belgili jýrnalıst Raýshan Nuǵ­man­bekova úsheýmizdiń Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń kitaphanasynda bolǵanymyz esimde qaldy. Bárimizdiń kózimizge ottaı basylǵany – sondaǵy shyny sóreniń astynda turǵan «Tuńǵysh» dep atalatyn qazaq ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov týraly kitap edi. Muqabada sýreti basylǵan kelbetti de qaısar qandasymyz jóninde mundaı jınaqtyń baryn buryn bilmegen ekenbiz. Anyqtamasyn oqydyq, Keńes Odaǵynyń Batyry, Qazaqstannyń Halyq Qaharmany, qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri týraly ǵumyrnamalyq esse 2004 jyly 10 myń danamen Almatydaǵy «Qus joly» baspasynan jaryqqa shyǵypty. Kitap avtorynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde qyzmet isteıtinin sol jerde Raýshannan estip bildik. Sol saparda ultymyzdyń birtýar uly týraly osyndaı eńbektiń baryna qýanyp qaıttyq... Aıtaıyn degenim, batyr týraly joǵarydaǵy kitapty jazǵan jýrnalıstiń qorjynynda Toqtar Áýbákirov týraly keıin ómirge kelgen dúnıeleri bar ma eken? Bolsa basylymdaryńyzda jarııalasańyzdar. Oqyǵymyz keledi. Bolat SERIKBAEV, halyqaralyq «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysynyń senimdi ókil-dárigeri SEMEI Qara aıǵyrdyń oqys kisinegeni Toqtardyń uıqysyn shaıdaı ashty. Ornynan atyp turyp, jalma-jan «Kamaz-kýngtiń» terezesinen syrtqa úńildi. Jylqylar tebindeı jaıylyp júr. Saǵatyna qarady, tańǵy tórt. Túz taǵysynyń ádettegi shabýyly bastalar sát taıap qapty... Sezimtal janýar da tekten-tek kisinemese kerek. Betin tez jýyp, gazǵa shaı qoıdy. Terezeden taǵy da syrtqa úńildi, aı týypty. Jaqsylyqqa jorydy. Túndeletip taban tiregen boıda kúıme-kólikti jylqylar tań atqansha tebindep jaıy­lyp jatatyn adyrdyń yǵyna ákep aıaldaǵan. Qarshanany jerge túsirip, yqtasynǵa buryp qoıǵan. Saqadaı saı, tizginin tartsań, «dúr» etpekke ázir. …Qara aıǵyr ekinshi ret osqyrynyp «til» qatqanda, jalma-jan terezege umtyldy. Álgindeı emes, aınala alakóbeń tartypty. Saq janýar quıryq jalyn kókke shanshyp kóterip alǵan. Tanaýy deldıip úıirdi aınala búlkildeı jeliske salyp, jer tarpıdy. Tegin emes! Á deseń ata jónelýge daıyn. Baıqaıdy, úıir úrkip qalǵan syńaıly, janýarlar qulaqtaryn qaıshylap degbiri qashqan. Qara aıǵyr moınyn soza taǵy bir osqyryndy... Qos aýyz myltyqty qolyna ile-mile kúıme-kóliktiń esigin eppen ashyp, jerge sekirip tústi. Sekirip tústi de, zor dońǵalaqqa ıyq tirep, júrelep otyra qaldy. Tyń tyńdady. Qara aıǵyr moınymen meńzegen tusqa kóz júgirtti. Túnde tas qarańǵyda baıqaı qoımapty, jylqy jatqan adyrdyń kúnshyǵys búıirine ıreleńdegen kishkene jyra qosylady eken. Bar pále – qabaǵyn qara túnek japqan sol jaqta bolsa kerek. О́ıtkeni, qulaqtaryn kezek-kezek qaıshylaǵan kúlli úıirdiń nazary sol jaqta. Mergen qara jyraǵa bir, qara aıǵyrǵa bir kóz salyp, ár qımyldy múlt jibermeı baqylaı bastady. Janýar basyn jerge jetkize ıip, ile-shala dereý kóterip ala qoıdy, moınyn burdy, eki kózi – kúnshyǵys jaqta. Deldıgen tanaýynan urǵan ystyq dem shyńyltyrǵa qarylyp bý búrkıdi. Bári-bári ap-anyq kórinip tur. Bettiń ushyn shymshylaǵan saryshunaq aıazdyń zaharyn Toqtar sol sátte sezdi. Ashyq daladan yzǵarly jel eskektep edi, jyly kúımeden shyqqan onyń denesi titirkendi. Demin ishinen alyp, tyna qaldy. Qara jyranyń aýzynan kóleńke qozǵalǵandaı… Osy eki arada qara aıǵyr da jer tarpı atylyp, qas pen kózdiń arasynda dúrligip sheti setinep úlgergen úıirdiń arǵy basyna deıin tuıaǵyn serpe shaýyp, oıqastap ketti. Janýardyń bul qylyǵyn Toqtar «endi ne ǵyp otyrsyń buǵyp» degeni dep uqty. Urymtal sát, jyranyń qabaǵy qalyń tusyn kózdep qımyldamaı qata qaldy. Qarańkóleńkeden kúlge aýnaǵan aýyl ıti tárizdenip domalap keletin túz taǵysynyń sulbasyn anyq baıqady. Taıaq tastam  jer, shydamady... Shúrippeni basyp saldy. Qos aýyzdyń ashy daýsy túńligi túrilip úlgermegen japan dalany jańǵyrtyp jiberdi. «Qap, tym alystan nobaılap shúrippeni basqanym beker-aq boldy-aý. Jaqyndap barýym kerek edi…» О́kinishti oımen arpalysqan  boıy qarshanaǵa asyǵys ot berdi. Tań atqansha saryshunaq aıazdyń qursaýynda sulq túsip búrisip turǵanyna qaramastan sýdaı jańa kanadalyq «Skıdý-bombardır» eki ret bulqynyp baryp, japan dalany dúr silkindirip, «gúr» etti. Kúıme-kólikti ashyq-shashyq qaldyrmaı, esiginiń qulpyn eki burady da, qarshanaǵa qarǵyp mindi. Qara jyrany qýalaı órledi. Qabaqtaǵy qarańǵylyq seıilip, baýyryndaǵy qıyrshyq aq shaǵyl, eskek jel úrlegen qar tozańyna deıin ap-anyq kórine bastady. Motordy sóndirip, jyranyń tabanyna túsip, iz kesti. Bir qaraǵanda qatqan qyrbaq qarda ilik tabar belgi joq edi, úńile qarap, qorqaýdyń sirne qarǵa salǵan soıaýdaı tyrnaq izin baıqady. Torýyldap júrgen túz taǵysy jalǵyz bolsa, myna jaqtaǵy qyrbaq qardyń ústinde josyla saırap jatqan tyrnaqtyń izi nesi? Ne bolsa da jyranyń aýzy tuıyqtalar tusqa  sheıin joǵary órlep barýdy jón sanap, aıaǵy taıǵanaqtap erneýge qaıta shyǵyp, qarshanaǵa oraldy. Tań atty. Aınala appaq. Jylqylar shashyramaǵan qalpynda «Qalǵan is ózińe amanat, batyr» degendeı, qamsyz-qapersiz sol boıy jazyqqa bet túzepti. Shirkin, qara aıǵyr sulý-aq eken! Quıryq-jaly kúltelenip, sonadaı­dan erekshe túrlenip, úıirin qoryp shoqyraqtap qoıady. Túz taǵysynyń arlany shapsa da bul úıirden shashaý shyǵarmaıtyn tulpar toptan oqshaý, qulaǵyn qaıshylap, saq júr. Jyranyń eki aıryqqa bólingen jerinde Toqtar taǵy da kólikten túsip, soıdaqtaǵan izdiń qalaı qaraı josylǵanyn ajyratty. Tómenge kóz tigip edi, kúıme-kólik te, jylqylar da kóz ushynda qalypty. ...Jalt buryldy. Bákene ǵana shoq túbirtektiń túbinen jylystaı shyǵyp, quıryǵyn butyna qysqan qorqaý ıirimdi aınalyp jyp berdi. Manadan beri osynda jasyrynyp jatsa kerek.Syqpytyna qarasań, myna qorqaýyń jylqy torýyldamaǵan sekildi. Demek, qanshyq jalǵyz emes. Toqtar da jalma-jan  qımyldap, qarshanaǵa qarǵyp minip, qamshy basty. Sur qasqyr aldy-artyna qaramaı, jyra tabanyndaǵy jyqpyl-jyqpyldyń arasyn qýalaı bezip barady. Áljýazdaý ash qursaq túz taǵysymen aradaǵy alshaqtyq azaıa tústi. Myna shabyspen ol uzaqqa bara almas. Átteń, jyranyń ıirimderi qarshananyń shapshańdyǵyna tusaý salyp keledi. Jaǵalaýdaǵy ár qorysty orap, aınalyp shyǵamyn degenshe, bir-eki ret qasqyrdan kóz jazyp baryp, áreń tapty. Osy betimen jazyqqa shyqsa ǵoı, shirkin, kókesin kózine kórseter edi. Qýyp jetse, qorǵasyn shyǵyndamaı bilik temirdi bir-aq sermep, jelkesin úzip-aq tastar edi! Qashqynnyń aıaǵyna shalynyp shoqyraqtaǵany Toqtardy tań-tamasha etti... Myna qanshyq ne býaz, ne jaraqat alǵan! Jer apshysyn qýyrǵan qýǵynshy máresine qol sozym taıaǵanda taǵy da qalyń qorysqa tap keldi. Aınalyp óte bergeni sol, ilbı basqan qanshyqtyń bul joly sulbasyn ap-anyq kórdi. Tili salaqtap ketipti. Tejegishti basyp, kilt toqtady. Myltyǵyn kezenip, moınyn sozǵan kúıi jyranyń qýysyna bitken qorysty sholyp, boı tasalaǵan qanshyqtyń izin súzip qaraı bastady. Biraq, bulaı bolady dep kim oılaǵan?! …Taıynshadaı beıtanys kókjal saı tabanynan yrǵyǵan boıda jazyqqa atyrylyp bir-aq shyqty. Qýǵynshy jigit kútpegen kórinisten shoshyp, denesi dir etti. Myltyǵyn kezenip turǵany mundaı dem bermegen shyǵar?! Báse-báse... Sur qanshyq arlannyń apanyna muny arbap alyp kelgeni ǵoı! Dál ıeginiń astynan kerile qarǵyǵan túz taǵysynyń usqyny úreıli edi. Qýǵyn bastaldy. Qorystyń arasyna kirgen qanshyq jaıyna qaldy. Kókjal tyń. Kisiniń qulashy tolardaı jýan moınyn qýǵynshyǵa bir buryp aldy da: «Shamań kelse, qýyp jet», degendeı tórt aıaqqa erik berdi. Toqtardyń qany basyna tepti. Qanshyǵyn qutqarýdyń amalymen qýǵynshynyń aldynan «keýdesin oqqa tósep» shyqqan arlannyń aılasyna tańyrqap ta keledi. Aqbókenniń buǵanasy qatpaǵan laǵyn qorǵarda osylaı jorta shaýyp, aıla-sharǵy jasaıtyny jaıly anasy aıtqan talaı-talaı áńgimege bala kezden qulaǵy qanyq. Áıtse de, ol dalanyń qorqaýy atanǵan túz taǵysynan dál mundaı áreket kútpegen. «Jekpe-jekke shaqyrǵany ǵoı sonda meni?! Nar táýekel, kóreıik áýseleńdi túz taǵysy!» dedi ishteı Toqtar. Bul astyndaǵy qarshananyń jyldamdyǵyn arttyrǵan saıyn aldyna túsip alyp, kókjal da kósile shapty. Spıdometrge kóz qyryn salyp edi,  jyldamdyq 70 shaqyrymǵa jetipti. Esik pen tórdeı jerge sozylǵan kókjaldyń kújireıgen jotasy Toqtardyń óne-boıyn shymyrlatyp, aıaǵynyń ushyna deıin ystyq urdy. О́zin dál osy sátten bastap ata jaýymen betpe-bet kelgen jaýyngerdeı sezinip, bulshyq etteri jıyrylyp, denesi tas-túıindeı qatty. Úskirik jelden janary jasaýrady. Qansha jerden qyzbalansa da «atasy qorqaýdyń» árbir qımylymen aıla jasap bara jatqanyna tańdanbasqa Toqtardyń sharasy qalmady. Jetip-aq qalǵan... Kókjal budan ary qýatty tehnıkamen básekelese almasyn uǵynǵandaı, aıaq astynan jalt berip, sol qanatqa tartty. Quıǵytyp keletin qarshana kilt burylǵan sátte, ekpinimen aýdarylyp túse jazdady. «Apyraı, mynanyń qaskúnemin qaraı gór!» Aıdala. Kúnniń kózi munartyp kóri­nedi. Taıtalas-qýǵynnyń merzimi cozyla túser syńaıy bar. Arlanyńyz shynynda da ákki shyqty. Myna kókjıegi kórinbes saıyn dalada qulashyn jazyp qashyp, bereke tappasyn áldeqashan sezip-bilip qoıǵandaı... Keıde ońǵa, keıde solǵa jalt berip, tipti qýǵynshysyn mazaq etkendeı. Munshalyqty aılaker bolar ma? Shúrippeni shúıdeni kózdep basyp qalýǵa esh ońtaıy keler emes. Keıde qýǵynshyǵa qarap, moıyn buryp, qyryn berip aınala shabatynyn qaıtersiń. Baıqaıdy, qasqyrdyń qarshana mingen qarsylasyn qapyda qaldyrǵysy bar... Álginde ǵana Toqtardy shanasymen tutasa bitken shoq jýsannan kórinbeı jatqan uranyń aýzyna aparyp, aýdaryp kete jazdady. Toqtar endi saqtanaıyn dedi. Munyń aqyry jaqsylyqqa aparmasy anyq. Biraq, qyzý qýǵynnyń budan ary uzaqqa sozylmasyn eki jaq ta sezip qalǵan! Rýlge qos tizesin tiregen Toqtar myltyǵynyń aýyzyn qashqynnyń qulaq-shekesi osy bolar dep kózdedi. Shúrippe basyldy... Sýda júzgen balyqtaı bult-bult etip kele jatqan kókjaldyń manadan beri bir ılikpeı, kújireıgen jon arqasy qaıqań ete túsip, azý tisin aqsıtyp, moınyn bura «ars» etti. Aýnap túsken joq. Biraq, jonarqasyn janaı tesken ystyq qorǵasynnyń ýytyn sezer emes, bezip barady. Et qyzýymen quıǵytqan eken, kenet... Qansyrap álsiregen kókjal álgindeı birese ońǵa, birese solǵa jalt berýin qoıdy. Jer apshysyn qýyrǵan qarshana da tabandatyp jetip qaldy. Oq omyrtqadan tıgen bolýy kerek, bir jaǵy ókpesi óshti-aý, janarynan ot shashqan haıýan aryǵa tóze alar emespin degendeı shoqalaqtap baryp, bir kezde betin qýǵynshyǵa berip, kilt toqtap, shońqıǵan kúıi otyra qaldy. Qustaı ushyp kele jatqan kólikti tejep úlgergen Toqtar, qapelimde motordy sóndirip aldy. Qaıta ot aldyrýǵa qol bos emes. Kózdep turǵan boıy shúrippeni basty… «syrt». Qaıt bas­ty, «syrt». Shúrippe eki ret «syrt» etti, myltyq ot almady... Taıynshadaı kókjaldyń jasyndaı janary Toqtardyń óńmenine qadalyp, júregin sý etkizdi. Boıyn tez jıyp aldy. Betpe-bet keldi degen osy! Kúrekteı azý tisteri aqsıyp, jaly tikireıip, qan josa bolǵan jotasy isinip, aıbat shekkendeı jıyrylyp artqa shegine berdi. Qoryqqany ma!? Joq, qatelesipti… Bar qýatyn baýyryna jınaǵan túz taǵysy temir serippedeı jıyrylyp baryp, týra Toqtarǵa qaraı tip-tike atyldy! Qas-qaǵym sátte aıaǵyn tartyp úlgergeni sol, almas qylyshtaı kúrek tis qarshananyń saýyryna «qars» etip qadaldy. Zor denesimen kilt keıin shegingen qarýly jigit, eńkeıe bere myltyqtyń dúmbisimen qorqaýdyń shoıyn basynan qadap turyp qatty urdy. «Dúńk» etken dybys shyqty. Qos­aýyz ekige bólindi. Qarshanadan qarǵyp túsip, aınalyp soqqandaǵy kórgeni – kókjaldyń tomardaı basyn qan jaýypty. Toqtar dúmi túsip qalǵan myltyqtyń baýyn dereý aǵytyp, oıynshyqtaı jep-jeńil sholaq uńǵysyn ońtaılap ustap, qas jaýyna mysyq tabandap jaqyndaı tústi. Kókjaldyń da ońaıshylyqpen berilmek  oıy joq. Aýzyn aqsıta ashyp, esik pen tórdeı denesin súıreleı, jer baýyrlap aıbat shege yryldap artqa shegindi. Qantalaǵan ótkir kóz óńmennen ótip barady! Appaq qardyń ústi qan-josa,  qyp-qyzyl. Naǵyz jekpe-jek endi bastalmaq! Ne haıýan, ne adam alady. Qolyndaǵy sholtańdaǵan  myltyq uńǵysynyń qaýyrsyndaı salmaǵyna  Toqtardyń kóńili tolmaı-aq tur. Qarshananyń búıirindegi bilik temirge qol jetse káne!  Átteń! Jatqan boıynda keńirdeginen bas salyp, ezip tastar ma edi! Jo-joq, olaı etýge... tym orasan eken ári almastaı ótkir aqsıǵan tis tıgen jerin oryp túseri haq. Saqtyq kerek! Az-kem arbasty. Qorqaýdyń basyna tıgen aýyr soqqydan esin jımaı turǵanynda qımyldamasa, kesh qalady. Uńǵyny syǵymdaı qysyp bir taban jaqyndady. Ákki aıýan qarsylasynyń birinshi bolyp qol jumsaryn sezip-aq tur. Tisin aıbat shege saqyldatyp «ars» etti de aýyr tartqan denesin jıyrdy… Tanys kórinis!.. Shym-shytyryq oı ústinde Toq­tar­dyń esine bala kezde anasynyń: «Ata­laryń qasqyrdyń jany tumsyǵynda, betpe-bet kelgende soıyl tumsyqtan dóp tıdi eken, dopsha domalap túsedi, tımese – jem bolasyń...» dep aıtqan bir áńgimesi esine sap ete tústi. «Tumsyqtan, tumsyqtan!..» Shabýylǵa eki jaq ta tas túıin daıyn. «Sur kókjal, adamnan aılań aspas!» Toqtar qushyrlanǵan kúıi ońtaılana berdi. «Qazir atylady, qazir…» Ol oıyn jıyp úlgergenshe, sur kókjal da sur jebedeı tartyldy… Qulashyn jazyp daıyn turǵan Toqtar da kóz ilespes jyldamdyqpen qara tumsyqty kózdep turyp, sholaq myltyqtyń uńǵysyn bar pármenimen yshqyna sermedi. Bóriniń «qańq» etken daýsy shyqty. Ekpini qatty eken, Toqtar shalqalaı berip, kúrtik qarǵa shalynyp otyryp qaldy. Qas-qaǵym sátte tóbeden tóngendeı kóringen kókjaldyń alqymynan eki qolymen birdeı ala túsýge ázir edi. Qaq tumsyqtan qatty tıgen soqqydan esin jımaǵan tomardaı bas munyń sol aıaǵyn basa-masa sulap, sylq ete tústi. Lezde aıaǵyn tartyp alyp, atyp turmaqqa áreket jasaǵan, arlannyń aýzynan burq ete túsken aq kóbik aralas qyzyl qandy kórip, tapjylmady. Túz taǵysynyń kózi sharasynan shyǵardaı aqılanyp, aınalyp ketipti. Sala qulash sozylyp jatqan qorqaýdyń jyp-jyly denesi dir-dir etip jatty... Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan»