Matematıkaǵa qyzyǵýshylyqty arttyrý joly

«Oqytý baǵdarlamalaryn synı oılaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytýǵa baǵyttaý qajet» Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynan

Búginde balalardyń daryn­dylyǵyna múddelilik óte jo­ǵary, óıtkeni, qoǵamǵa biregeı, shy­ǵarmashyl tulǵalar qajet. Ja­ńalyq ashýǵa, bolmystyń eń syrly qupııalaryn uǵy­nýǵa qush­tarlyq mektep ta­bal­­dy­ryǵynan bastaý alady. Sol se­bep­ti, ǵy­lym­nyń jáne teh­nı­­kanyń túr­li sa­la­syna qy­zy­ǵýshylyq tany­ta­tyndardyń bar­ly­ǵyn mektepten bastap anyqtaý, olardyń jos­parlary men armandaryn jú­zege asyrýǵa kómektesý, oqý­shylarǵa ǵylymdaǵy izdenis jolyn kórsetý, ózderiniń qabi­letterin ómirde tolyǵyraq asha bilýge kómektesý mańyzdy. «Daryndylyq» termıni neni bil­di­­redi? Daryndy adamdar týraly kóbinese olarda «ushqyn» bar dep jatady, alaıda, osy ushqynnan jalyn laýlap janý úshin edáýir kúsh salý qajet. Dástúrli oqytý barysynda oqý­shy­lardyń jeke erekshelikterine beıim­delýge múmkindik bolmaıdy, sondyqtan daryndy oqýshy nazardan tys qalyp qoıady. Oqýshynyń qyzyǵýshylyǵy, tanympazdyq qajettiligi, ásirese, jo­ǵary sy­nyp­tar­da birte-birte basyla beredi, sebebi, daryndy bala tanymdyq da­mýynyń deńgeıi boıynsha óziniń qur­das­tarynan alda bolady. Daryndy oqý­shynyń jumys isteý qarqyny basqa oqýshylarmen salystyrǵanda óte shapshań. Eń aldymen,  synyptaǵy oqýshy­lardyń jeke erekshelikterin zerdelep alý mańyzdy. Sodan soń úsh baǵytta jumys isteý kerek. Birinshisi, balalarmen  ártúrli deńgeıde jumys isteý. Ártúrli deń­geı­lik tapsyrmalar qoldaný (úıretý jáne baqylaý). Oqýshynyń ózin jáne óziniń synyptastaryn baǵalaı alýy, «3», «4» jáne «5» baǵalaryna sáı­kes neni bilýi qajet ekendigin tú­sinýi kerek. I deńgeı – oqýlyqta maz­mun­dalǵan nemese muǵalim kórsetip bergen rette oqýshylardyń bilimderin jańǵyrtýǵa beriletin tapsyrmalar («3» baǵa). II deńgeı – qaıtalanatyn oqytý jaǵdaıynda bilimin jáne daǵdylaryn úlgi boıynsha qoldanýǵa arnalǵan tapsyrmalar  («4» baǵa). III deńgeı – jańa oqý jaǵdaıynda bilimin jáne daǵdylaryn qoldanýǵa arnalǵan shyǵarmashylyq tapsyrmalar («5» baǵa). Ártúrli deńgeılik tapsyr­malardy tek sabaqta ǵana emes, úı tapsyrmasy túrinde qoldaný qajet. Ekinshisi, óz betimen jumys isteý­ge úıretý. Oqýlyqpen, qosymsha áde­bıet­pen óz betimen bilimin jetil­dirýge úıretý, zertteý jumysyn ótkizý. Úshinshisi, zertteý jumysyna úı­retý. Zertteý elementteri bar tap­syr­­malar, damytýshy tapsyrmalar qol­daný. On­daı tapsyrmalardy sy­nyptyń bar­lyq oqýshylaryna qo­sym­sha tap­syr­ma retinde usynýǵa bo­lady, alaıda, daryndy balalar úshin bul tapsyrmalar mindetti bolýy tıis  (ondaı tapsyrmalardy oryn­daý «5» balmen baǵalanady, eger oqýshy qate jibergen bolsa baǵa qoıylmaıdy.) Oqýshylarǵa júıeli túrde  shyǵar­mashylyq jumystar usynyp otyrý: esep, mán qurý, sózjumbaq, rebýs, anagramma. Bul baǵytta jobalardy jasaqtaý kóp múmkindik beredi.  Joba­nyń taqyrybyn tańdaý zertteýge qa­ty­sýshylarǵa paıdaly bolýy qa­jet. Taqyryby qatysýshylarǵa qyzyq­ty bolǵany jón. Onyń túsinikti jáne de máselesi balalardyń jas erekshe­likterine sáıkes bolýy qajet – ynta men múmkindiktiń baılanysýy (qajetti quraldar men materıaldardyń bolýyn eskerý qajet). Bala ózin tabysty sezinýi úshin alǵa qoıǵan maqsatqa jetkizetin joldardy tabýyna kómektesken durys. Oqýshylardy alǵan aqparattaryn taldaýǵa úı­retý, mańyzdysyn aıy­ryp alyp, qo­sal­qysyn alyp tastaý. Nátıjeni usyný. Bul elektrondy pre­zentasııa nemese qujat, maket, kitap­shalar tú­rinde bolýy múmkin.  Alaıda, eń bas­tysy – qorǵaý. Qorǵaý – zertteý ju­mysynyń táji. Bul kópshilikti qa­jet etedi. Kópshilik aldynda qor­ǵaý alǵan aqparatty mazmundaýǵa úı­­re­tedi, ózge pikirlerdi biledi, óz kóz­­qara­syn dáleldeýge úıretedi. Bas­tap­qy kezeńderde jobany qorǵaý sy­­nypta ótkiziledi. Eń qyzyqty já­ne eń jaqsy jumystar mektep kon­fe­rensııalaryna jiberiledi. Zertteý ju­mysy oqýǵa yntalandyrady, oǵan shyǵarmashylyq sıpat beredi já­ne osy­laısha oqýshylardy óziniń ta­nym­­dyq qy­zmetin uıymdastyrýǵa, shy­ǵar­ma­shy­lyq múmkindikterin damy­týǵa  yn­ta­landyrady. Daryndy balalarmen jumys júr­gizýde sabaq ústinde jáne sabaqtan tys ýaqytta jeke jumysqa mańyz be­riledi. Oqýshylar sabaq ústinde óz be­timen tapsyrma oryndap jatqan kezde jekelegen oqýshylarmen ju­mys júrgizýge bolady. Alaıda, bul jetkiliksiz. Oqýshylardy olımpıadaǵa maqsatty daıyndaý úshin qosymsha sabaqtarda, fakýltatıvterde, úıir­melerde nemese qosymsha ádebıetter boıynsha óz betinshe oqý úshin olımpıada tapsyrmalarynyń ártúrli úlgilerin berýge bolady. Olar: logıkalyq esep­ter, matematıkalyq  rebýstar, ın­va­rıanttar, Dırıhle prınsıpi, geometrııalyq  esepter, arıfmetıkalyq esepter, mátindi esepter, sońynan shy­­ǵa­rylatyn, quıýǵa arnalǵan, ólsheý­ge arnalǵan, qozǵalysqa, utymdy jaǵ­daılar eskeriledi. Oqýshylarmen, onyń ishinde daryndy balalarmen jeke jumystar júrgizýge sabaq ústinde jáne sabaqtan tys ýaqytta aqparattyq tehnologııalar qoldaný qosymsha múm­kindikter beredi. CD-dıskilerde daıyn, sonymen qatar, muǵalimniń ózi nemese oqýshylar daıyndaǵan resýrstar qoldaný, oqýshylarǵa ońtaıly qar­qynmen jumys isteýge, kúrdeliligi ár­túr­li deńgeıdegi, onyń ishinde, damy­týshy jáne zertteý tapsyrmalaryn oryndaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, baqylaý óz ýaqytynda júrgizilip turady. Oqýshylardyń matematıkalyq daıyndyǵyn kóterýge  ǵalamtordy paı­dalaný asa kóp múmkindikter týǵyzady. Daryndy balalarmen jumys tıimdi bolýy úshin myqty oqýshylarmen jumys júrgizýge qosymsha saǵattar  bólý qa­jet. Barlyq muǵalimder sııaqty men de daryndy oqýshylardy anyqtap, olar­dyń qabiletterin damytý boıyn­sha jumystar júrgizemin. Daryn­dy balalardyń portretimen óz oqý­shy­larymdy salystyryp, qaısy bolmasyn barlyq balalardyń negizinen bir salada qabileti bar ekenin kóremin. Shalva Amonashvılı aıtqandaı, «Ár balada – kún bar, tek oǵan jaryq berýge múm­kindik berińder». Qazirgi zamanaýı jáne dástúrli oqytý tehnologııalaryn qol­dana otyryp, sabaq ústinde jáne sabaqtan tys ýaqytta bul balalarmen matematıkalyq baǵytta jumys júr­gi­zemin. Oqytý úderisi sabaqta jaı­ly jaǵdaı jáne jaqsy jumys mık­roklımatynan qurylady. Negizgi ta­qyryptardy oqý barysynda balalarǵa esepterdi túrli joldarmen shyǵarý, erekshe esepter shyǵarý tapsyrylady. Ońtaıly tásilderin tańdap alyp osy esepterdiń sheshilýin taldaımyz. Muǵalimniń basty maqsatynyń biri – balalardy oılaýǵa úıretý. Sol sebepti, oqýshylardyń zertteý qyzmeti pán boıynsha synyptan tys jumystyń eń sátti túrleriniń birinen sanalady. Matematıkadan zertteý qyzmetin uıym­dastyrý barysynda biz aqparattyq tehnologııalar qoldanamyz. Meniń oıymsha, mektepte zertteý qyzmetin uıymdastyrý barysynda muǵalimniń sheshýine týra keletin eń kúrdeli másele – zertteý úshin  qyzyqty taqyryptar tabý. Oqýshynyń ózi zertteıtin taqyrypty tańdap, taýyp alýy muǵalimge arman. Kez kelgen balanyń damýy, onyń ishinde daryndy balanyń damýy da, tek mektep jumysymen anyqtalmaıdy jáne anyqtalmaýy tıis. Buǵan otbasy da múddeli bolǵany abzal. Synypta ata-analarmen birigip jumys isteýge  baǵyttalǵan is-sharalar júıesi qalyp­tasqan. Ata-analar bizdiń gımnazııa ómi­rine tanymdyq, shyǵarmashylyq já­ne sporttyq is-sharalar arqyly qa­tysady. Tájirıbe kórsetkendeı, daryndy balalardy oqytýda prob­lemalar jáne iske asyrylmaǵan múmkindikter bar. Daryndy balalarmen kóp jyldardan beri jumys isteı kele, balalar talantynyń dáni qunarly topyraqqa túskeni óte mańyzdy dep esepteımin. Bul rette oqýshy múmkindiginiń damýyna jaǵdaı jasaı alatyn aqyldy, zeıindi ustazdyń róli joǵary bolmaq. Gúlfaırýz BISENǴALIEVA, Atyraý oblystyq daryndy balalarǵa arnalǵan ınternattyq mekemesi bar ulttyq gımnazııa muǵalimi Sýretti túsirgen Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»