Ulaǵat uıasy (suhbat)

Taıaýda «Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymynyń basqarma tóraıymy Kúlásh ShÁMShIDINOVAMEN kezdesip, atalǵan bilim ordasynyń búgingi tynys-tirshiligi men tyń jobalary týraly áńgimelesken edik. – Kúlásh Noǵataıqyzy, Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda bilim berý júıesiniń ózgerýi tıistigin aıta kelip, ultjandylyqty damytýǵa kóńil bólý qajettigin jetkizdi. Ál­bette, Nazarbaev Zııatkerlik mektep­teri oqýshylarynyń aǵylshyn tilin, jaratylystaný ilimin, IT tehnologııany meńgerýi qapysyz ekeninen habar­darmyz. Al oqýshylardy ult­jan­dylyqqa tárbıeleýde mektep­teri­ńizde qandaı jobalar júzege asyrylyp jatyr? – Jalpy, balalardyń tárbıesine mán berý kerektigi únemi aıtylyp keledi. Mektepterimizde ultjan­dy­lyq­ty damytý túrli jobalar men ul­t­tyq dúnıetanymdaǵy negizgi kom­po­nent­terdi oqytý prosesimen ushtastyrý arqyly júzege asyrylýda. Tárbıe oqý úderisimen birtutas jáne «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıasynyń qundy­lyqtary negizinde júzege asyrylady. Otanshyldyq – adamnyń týǵan eline, tiline, salt-dástúri men mádenıetine súıispenshiligi, onyń bolashaǵyna degen jaýapkershiligi. Árıne, bul mektep qabyrǵasynda qalyptasyp, úlken ómirde jalǵasyn tabatyn qasıet. Ultymyz úshin «Shańyraq» uǵymy óte mańyzdy. Oqýshylar arasynda hal­qy­myzdyń qamqorlyq, yntymaq­tas­tyq, aýyzbirlik, kómek qolyn sozý syndy qasterli uǵymdarymen oqýshylardyń ózin ózi tárbıeleýin «Shańyraq» qaýymdastyǵy negizinde uıym­das­tyrdyq. Maqsatymyz – qazaq­stan­dyqtardyń birtutas el ekenin kórsetý. Búginde 20 Nazarbaev Zııat­kerlik mektebinde 280 «Shańyraq» qaýym­dastyǵy bar. Qazaq tilinde oqı­tyn joǵary synyp jáne orys tilin­de oqıtyn tómengi synyp bala­lary bir «Shańyraqqa» birigedi. Birge sabaqqa daıyndalyp, mekteptegi shara­l­arǵa qatysady, jobalar jasap, til meńgeredi, baýyrmaldyq qarym-qatynasyn qalyptastyryp, áleý­met­tik belsendilikke, zertteý daǵdy­laryna úırenedi. Mektepishilik sharalarda, ıntellektýaldy saıystarda belsendilik tanytqan úzdik «Shańyraq» qaýymdastyǵynyń músheleri «Týǵan elge – taǵzym» ólketanýlyq-zertteý ekspedısııasyna qatysady. Atalǵan ekspedısııa barysynda jas órenderimiz Joshy han, Alasha han, Toqtamys jáne Edige batyrlar júrip ótken, Elbasy suhbat berip, aıryqsha atap ótken qasıetti Ulytaýda boldy. Saýran, Syǵanaq qalalarynda zertteý jumystaryn júrgizdi. «Taraz – ǵasyrlar kýási» marshrýty negizinde ǵasyrlar boıy saqtalǵan eskertkishter men qalashyqtardy zerttedi. Jalpy, oqýshylar 152 tarıhı, geografııalyq, ındýstrııalyq, mádenı nysandarmen tanysyp, taqyryptyq zertteýler júrgizdi, 15 nysanda dalalyq zertteý ju­mys­taryn jasady. Mine, osyndaı maz­muny tereń jobalar arqyly ult­jan­dylyqty oqýshylar boıynda qalyp­tastyrýǵa den qoıýdamyz. – Ultjandylyq degennen shyǵa­dy, «Qazaqty qazaq dese maqta­na­myn» dep ótken Mirjaqyp, Ahmet, Álıhandar qurǵan áıgili Alashorda úkimetine bıyl 100 jyl tolady. Elbasy aıtqandaı, zııat­­ker ultty qalyptastyrýda Alash zııalylarynyń bolmysymen, eńbegi­men tanysý da keleshek urpaqtyń oı-sanasyn ultqa bura túsetini daýsyz. Osy ispetti tarıhı datalar bilim baǵdarlamasyna engizile me? – 2012 jyldan beri «Týǵan elge – taǵzym» ekspedısııasynyń turaqty marshrýty Semeı shaharyna, onyń ishinde «Semeı – ulylardyń mekeni» ataýy­men Alash qozǵalysy jáne Alash­orda úkimeti qaıratkerleriniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýge arnalyp keledi. Oqýshylarymyz arhıvte otyryp, jobalar daıyndaıdy, qundy derekterdi paıdalanyp, esse jazady. Bıyl Semeı jáne Qaraǵandy qalalaryndaǵy ustazdarymyz «Alash» qozǵalysy jáne Alashorda úkimeti: Qazaq memlekettiligi tarıhyndaǵy orny» dep atalatyn 9-10-synyp oqý­shy­­lary­na arnalǵan elektıvti kýrs baǵ­dar­­lamasyn ázirledi. Maqsat – Alash zııa­lylarynyń qazaq halqynyń ómirin jańa sapaǵa kóterýdegi tyń ıdeıalary men baǵdarlamalaryn oqýshylarǵa jetkizý. Budan bólek, «Aqyldy beısenbi» atty ǵalymdarmen kezdesý aıasynda alashtanýshy ǵalym Mámbet Qoıgeldiniń dáristerin ótkizdik. Aǵymdaǵy jyly «Týǵan elge – taǵzym» ekspedısııasyn «Alash izimen» taqyryby aıasynda uıym­dastyrý kózdelgen. – Prezıdent bıylǵy Joldaýda Úkimetke úsh tildi oqýǵa kezeń-kezeńi­men kóshý máselesi boıynsha usynys­tar ázirleýdi tapsyrdy. Búginde halyq arasynda úshtildilik jóninde túsinbeýshilik bar ekeni belgili. Bul joba boıynsha ózderińiz jınaǵan baı tájirıbemen bólise alasyzdar ma? – Halqymyz «jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli ilim bil», dep baǵzy zamanda aıtqan. Sebebi Uly Jibek joly boıyndaǵy kerýendermen saýda-sattyq, san alýan mádenıet arqyly túrli halyqtardyń tilderi de tarap otyrǵandyǵy tarıhı málimetterden belgili. Sondyqtan bolar, úshtildilik eli­miz­diń bilim salasynda, memleket tarıhynda da jańa uǵym emes. Biz is júzinde pánderdi úsh tilde oqy­tý­dan buryn túrli zertteýler júrgiz­dik. Mysaly, aldymen qazaq tilin oqytý ádistemesin zerttegen lıngvıst ǵalymdar qatarynda Ahmet Baıtur­synuly, Júsipbek Aımaýytuly men Maǵjan Jumabaevtyń eńbekterin zerdeledik. Búginde atalǵan ǵalym­dar­dyń zertteýleri qazaq tilin oqytýdyń teo­rııa­lyq jáne ádistemelik negizi re­tin­de qoldanylady. Eń bastysy, biz­diń mektepterde qazaq, orys, aǵyl­shyn tilderinde bilim berý júıesi mem­leket­tik tilimizdi saqtap, damytýǵa, álem­dik qaýymdastyqqa orys jáne aǵyl­shyn tilderi arqyly kirigýge ba­ǵyt­talyp otyr. Jalpy, balalardy ózge tilde oqytý úshin olardyń til­di meń­gerý dárejesin jetildirý kerek. Son­dyq­tan birinshi, qazaq, orys, aǵyl­shyn tilderi jeke pán retinde oqyty­lady, sonymen qatar synyptan tys tárbıe jumysy júrgiziledi. Bir ǵana mysal, 2012 jyly Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııa­sy jáne Prezıdenttiń teleradıokesheni qazaq tarıhyna baılanysty 100 fılmdi oqý prosesine paıdalaný úshin bólisti. Atalǵan fılmderdi oqý­shylardyń tildik daǵdylaryn damy­týǵa keńinen qoldanamyz. Oqýshy­lar fılmderdi taqyrypqa saı mek­tep­tegi telestýdııada óńdep, tarıh sabaq­tarynda «Oqıǵa ornynan reportaj» daıyndaıdy. Bir reportajdy daıyndaý úshin oqýshy búkil fılmdi kórip, túıgen oıyn mátin túrinde qaǵazǵa túsirip, keıin 1-2 mınýttyq beınesıýjet ázirleıdi. Bul reportajdy úsh tilde túsiredi. Mine, osy arqyly balaǵa montaj jasaý, mátin jazý, óz oıyn jetkizý sekildi birneshe daǵ­dy­lardy meńgerýge múmkindik beri­le­di. Bizde «Zııatkerlik mektepter oqý­shy­laryna oqýǵa usynylatyn 100 kitap» jobasy bar, kitaptardyń sany anyq­talǵan, 60 shyǵarma – qazaq tilinde, 20-sy – orys, 20-sy aǵylshyn tilindegi týyn­dylar. Elbasy bıylǵy Joldaýynda bala­lardyń boıynda synı turǵydan oılaýdy qalyptastyrý qajettigin basa aıtty. Synı turǵydan oılaý izdenýden bastalmaı ma? Oqýshy izdenedi, mate­rıal jınaqtaıdy, taldaý jasap úırenedi. Zııatkerlik mektepterdiń ustazdary óz tájirıbesimen bólisý úshin onlaın platforma jasaqtady. Bul platforma forým jáne júıelik-ádistemelik keshen retinde qoldanylady. onymen qatar, mektepterdiń kitaphana qorlaryn atap ótýge bolady. Qor qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderindegi baspalardy qamtıdy. Oqý úderisinde negizinen túpnusqa materıaldar qoldanylady. – Úshtildilikke jalǵas máseleniń biri – qazaq tiliniń jaǵdaıy. Qazir bir­qatar pánder qazaq tilinde oqy­tylady. Eger oqýshy orys­tildi bolsa bul pánderdi ıgerý qansha­lyqty múmkin bolmaq? – Iá, óte oryndy suraq. Sebebi, bul másele qazaq tilin bilmeıtin balalardyń «Qazaqstan tarıhy», «Geografııa», «Qazirgi álemdegi Qazaqstan» syndy birqatar kúrdeli pánderdiń mazmu­nyn túsinýimen, jazbasha, qazaq tilinde aýyz­sha tildik daǵdylaryn damytýymen baılanysty. Sondyqtan birinshi­den, oqý­shynyń tildik deńgeıin belgili bir dárejege deıin kóteremiz. Qazaq, orys, aǵylshyn tilderin oqytqanda ortaq taqyryptar paıdalanamyz. Oqý úrdisinde ádebı mátindermen qatar, balaǵa kúndelikti ómirde kezdesetin tanys qubylystarǵa arnalǵan mátinder, gazet-jýrnaldar da paıdalanylady. Budan bólek, qazaq tili máselesi oqý prosesimen shektelmeıtinin, tárbıemen ushtasyp jatatynyn aıtqym keledi. Qazaq tilin damytý jáne mádenı murany saqtaýǵa úles qosýǵa baǵyttalǵan bir­neshe mazmuny tereń jobalar bar. Atap aıtqanda, 2014-2015 oqý jylynan bas­tap júzege asyryla bastaǵan «Qazaq ánderi», «Qazaq kúıleri» jobalary oqýshylar arasynda qazaq tiliniń tildik ortasyn jetildirý, ulttyq salt-dástúr men mýzyka arqyly patrıottyqty damytý, mádenı qundylyqtarymyzdy saqtaýǵa úlesterin qosýǵa daıyn bolýǵa tárbıleýdi kózdeıdi. Oqýshy ánniń, kúıdiń tarıhyn zertteý arqyly oqý baǵdarlamalarynda joq kóptegen maǵlumattarmen tanysady. Ulttyq mýzykamyz ben tereń tarıhymyzdyń negizinde tárbıelengen balalarymyzǵa úlken úmitpen qaraımyz. Sol sekildi «Aýyldaǵy eki apta» áleýmettik táji­rı­besi – ulttyq mádenıet pen salt-dás­túrlerdi tanyp, aýyldyń turmys-tir­shiligin bilýge baǵyttalǵan joba. Bastapqyda jobaǵa 7-8-synyptyń 556 oqýshysy qatyssa, búginde 4500-ge jetti. Úıirmelerdiń de mazmuny ulttyq tanymǵa qurylǵan. Mysaly, qysh­pen jumys úıirmesinde oqýshylar Otyrar­dan arnaıy alynǵan saz balshyqtan qysh qumyra, basqa da buıymdar ázirleıdi. Shı toqý, kıiz basý, kilem toqý, keste tigý sekildi ulttyq qolónerimizdi úıre­te­miz. Qazaq tilin damytýǵa baılanys­ty bala­lar «Qazaqsha ýıkıpedııa» jo­basy­­men aınalysady. 2013 jyldan bas­tap bizdiń mektepterden 2000 oqýshy Wikipedia-ǵa ǵylym, tarıh, mádenıet, dástúr, sáýlet, sport jáne basqa sala­lar­­­dan 20340 maqala, onyń ishin­de 19965-i qazaq tilinde, 300-in orys tilin­­­­de, 75-in aǵylshyn tilinde jazdy. 3 oqý­­­sh­y­­myz Wikipedia taǵaıyndaǵan «Al­tyn qalam» marapatynyń ıegeri atandy. – «Abaı joly» epopeıasyn bir toq­san boıy oqytasyzdar. Basqa mek­tep­terde joǵary synyptarda 2 saǵat oqıtyny belgili. Jalpy, osy táji­rı­beniń nátıjesi baıqala ma? – Árıne, qazaq ádebıetinde tanymal, kólemdi shyǵarmalar kóp, biraq bar­lyǵyn tereńdetip oqytýǵa múmkindik bola bermeıdi. Oqýshylar «Abaı jo­ly» roman-epopeıasy arqyly tildik daǵ­dy­laryn damytyp, XIX ǵasyrdaǵy tarıhı oqıǵalardy taldaıdy. Osylaısha, qazaq ádebıetindegi asa qundy romannyń rýha­nı mańyzyn túsinip, úsh basty kom­mý­nı­katıvtik daǵdy, atap aıtqanda, túsi­ný jáne jaýap berý, taldaý jáne ın­ter­­preta­sııa, salystyrý jáne baǵalaý baǵyt­­taryn damytady. Bul óz kezeginde oqý­­shy­­lary­myzdyń kitaptaǵy mátinmen ju­mys isteý, sóıleý mánerin damytý, esse jazýǵa daǵdylanýyna múmkindik bere­­­di. Sonymen qatar, ádebıet, tarıh, geo­­­gra­fııa sııaqty pánderdi kirik­tire oqy­­­­tý ar­­qyly qorshaǵan ortany tutastaı túsi­­ný­­­­ge jol ashady. Eń qyzyǵy, matematı­ka men gýmanıtarlyq, óner pánderin de ki­­rik­­­tire oqytý múmkin ekenin kórip otyr­­­­myz. Osyndaı sabaqtardan keıin ba­­la­­­lar­­­dyń oqýǵa, izdenýge degen qy­zy­­­ǵý­­shy­­ly­ǵynyń artqanynyń kýási boldyq. Memlekettiligimizdiń tarıhy tereń ári kúrdeli. Alar ónege kóp. Bul týra­ly El­ba­sy Nursultan Nazarbaev «Búgin­­gi qazaq halqy – sonaý este joq eski zaman­­dar­da-aq tulparlarynyń tuıa­ǵy­­men dú­nıe­ni dúr silkindirgen kóne saq­­tar­­dyń, eje­lgi ǵundardyń, ba­ıyr­ǵy túr­­ki­­lerdiń ur­paǵy, úlken úı­diń qara sh­ańy­ra­ǵyn ata­jurtta saqtap qal­ǵan qazaq», dep atap ótken bolatyn. Tarıh, óner, dástúr, máde­nıet jáne ásem tabı­ǵa­ty­­myzdyń balalardy tár­bıe­l­eýdegi ále­ýeti zor. Bizder sony paı­­da­lana bilsek bol­ǵany. О́skeleń ur­paq biz­diń mem­­­­­le­­­ket­­­tiń qalyptasý tarıhyn­yń te­reń eken­­digin, Uly dala – Eýrazııa qur­­­ly­­­ǵy­­nyń aımaqtaǵy aıbarly rólin, osy ke­ńis­­tiktegi mańyzdy oqıǵalar ta­rı­­­hyn tanyp, tulǵalardy úlgi etip ósýi qajet. Áńgimelesken Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»