Indet pen mindet

Aqyl-oıdyń tuńǵıyǵyn ta­qy­rlap, órkenıet asqaryna aıaq bas­qan adamzattyń áli kúnge deıin «ta­myryna balta shaba almaı» ke­le jatqan bir keseli – «sybaılas jemqorlyq» atty indet. 2016 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha, álem­dik jemqorlar reıtınginde zertteý júr­gizilgen 176 memlekettiń ishinde Qazaqstan múm­kin bolǵan 100 ball kór­set­kish­ten 29 ball jınap, 131-shi oryndy ıe­le­nipti. 2015 jylǵy naq osyndaı álemdik reıtıngte elimiz zertteý júrgizilgen 168 memlekettiń ishin­de 123-shi oryndy ıelengen edi. Bir jyl ishinde elimizdegi «sy­baı­las jemqorlyq» indeti odan ári as­qy­nyp, halyqaralyq reı­tı­n­gi­de birden segiz satyǵa «ósip­piz». Transparency International atty ha­lyqaralyq qor ótkizgen bul álemdik memleketter reıtınginde 90 ball jınaǵan Danııa men Jańa Zelandııa kósh bastasa, 10 ball al­ǵan Somalı jemqorlar tiziminiń núk­tesin qoıypty. Jyl ishinde kór­set­kishin segiz saty tómendetken Qazaqstan­ álem­dik reıtıngide sybaılas­ jem­qor­lyq boıynsha aty shyqqan Ýkraına, Nepal jáne Iran sııaqty mem­leketter tobyna jaqyndapty. Táýelsizdigimiz saltanat qurǵan shırek ǵasyr ishinde sybaılas jem­qor­lyqpen aıaýsyz kúresip kelemiz. Bul indetke qarsy zań qabyldaýdan da, forým ótkizýden de kende emes­piz. Biraq sybaılas jemqorlyq qasi­re­tiniń beti qaıtpaq túgili, jyldan-jyl­ǵa qazaqı keńistigimizdi jegi qurt­taı jaılap barady. Tipti, bul qa­terli indetke shaldyqpaǵan bılik tar­maǵy qalmaǵandaı. «Túıeni jú­gi­men, bıeni túgimen jutatyn» ákim­qara­lardy bylaı qoıǵanda, jyl bas­tal­maı jatyp, Ulttyq ekonomıka mınıstri qamaýǵa alyndy. Osy oraıda Elbasy óziniń «Qazaq­stan­­nyń Úshinshi jańǵyrýy: jahan­dyq básekege qabilettilik» atty Jol­daýynda «Biz eldegi sybaılas jem­­qorlyq deńgeıin tómendetý ba­ǵy­­tyn­da eleýli qadamdar jasadyq. Alaı­­da, basty nazar kóbine sybaı­las jemqorlyqtyń saldarymen kú­re­sý­ge aýdarylyp otyr. Sybaılas jem­qorlyqtyń sebepteri men al­ǵy­shart­taryn anyqtap, olardy joıý ju­mysyn kúsheıtý qajet», dep atap kór­setti. Endeshe, bul indettiń tamyryna balta shabý úshin eń aldymen, onyń shyǵý sebepterine tosqaýyl qoıylýy kerek. Batys sarapshylarynyń piki­rin­­she, Qazaqstandaǵy jemqorlyq ne­potızmge, ıaǵnı qyzmet babynda týys­tyq, rýshyldyq, jershildik baılanys­tarmen ósýge, sonymen bir­ge favorıtızmge, ıaǵnı basshyǵa súıi­kti bolý, bireýdiń yǵynda júr­ýge jáne bireýge arqa súıeýge negizdelgen. Árıne, ákimniń nemese mınıstrdiń balasy joǵary qyzmet atqarmasyn degen talap joq. О́kinishke qaraı, bizde qyzmet babynda «kókesiniń» bedelimen ǵana joǵarylaý qalypty qaǵıdaǵa aınalyp bara jatyr. Bul keleńsizdik ákimdikterde, mınıstrlikterde, ulttyq kompanııalarda kimderdiń balalary jáne týystary otyrǵanynan-aq betke uryp tur. «Qanyna tart­pa­ǵannyń qary synsyn» degen qa­ǵıdany klandyq, rýlyq jáne ko­man­dalyq toptardyń uranyna aınal­dyryp, sybaılas jemqorlyqtyń qaz­aqı pıramıdasyn jasadyq. Bul óte qaýipti. Uıymdasqan «qazaqı jem­qorlar pıramıdasy» azǵantaı qa­zaqty ala taıdaı búldirip, úlken qa­siretke uryndyrýy ábden múmkin. BUU-nyń málimdeýinshe, bú­gin­de adamzat aldynda turǵan ja­han­dyq eń iri úsh qater bar eken. So­nyń biri – baılar men kedeıler arasyndaǵy alshaqtyq, ıaǵnı áleý­met­tik teńsizdik eń qaýipti shekke jet­ken. Bul kórsetkish boıynsha da jaǵdaıymyz onsha máz emes. Eli­miz­degi aksıonerlik qoǵamdar men bank­terdegi jalaqy aıyrmashylyǵy júz­degen ese ósip ketken. Áleýmettik ádi­letsizdik beleń alǵan ortada jem­qor­lyqtyń qaýlaı túsetini de aıdan anyq jaıt. Elbasy sybaılas jemqorlyqpen ymyrasyz kúresýdiń strategııasyna baı­lanysty Qazaqstanda mańyzdy úsh elementten turatyn júıeni qu­rý­­dy tapsyrǵan bolatyn. Ol – bi­r­in­shiden, azamattarǵa qyzmet ete­tin tıimdi memleket, ekinshiden, eko­no­mıkalyq damýdyń qozǵaýshy kú­shi retindegi myqty bıznes, úshin­shi­­den, jaýapkershiligi joǵary aza­­mat­tyq qoǵam. Búgingi tańdaǵy bú­kil qazaqstandyq qoǵamnyń ju­myla at­qarar mindetteri osy. Áıt­pese, shek­ten shyqqan bul indet qaz­aq­stan­dyq qoǵamnyń bolashaǵyna asa zor qater tóndirýi múmkin.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»