Aýdarmany osy ispen kásibı túrde aınalysqan, bilikti aǵamyz Islám Jarylǵapov «Týyndama óneri» dep ataǵan edi. Shynynda, aýdarma – qaıta týdyratyn óner. Keıbir aýdarmalardyń maǵynasy men mazmuny túpnusqadan áldeqaıda asyp ketetini belgili. Abaıdyń Lermontov arqyly Geteden aýdarǵan «Qarańǵy túnde taý qalǵybyn...» aıtpaǵannyń ózinde, oǵan júzdegen mysaldar keltirýge bolady. Týyndama ónerin kórkem ádebıette ǵana emes, kez kelgen aýdarmada da tıimdilikpen qoldanýǵa bolady, sonda aýdarylǵan mátinniń júzi jaınap, betine qan júgirip turady. Sheber aýdarmashynyń qolynan shyqqan resmı qujattar men jat mátinderdiń ógeısimeı, júrekke jata ketetini sodan. Aýdarmanyń bási bizde qazir asyp tur. Barlyq qujat orys tilinde ázirlenip, memlekettik tilge aýdarmalar arqyly keledi. Biraq búgingi aýdarmanyń kóbi týyndama ónerine úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn, túpnusqanyń mazmunyn tolyq ashpaıtyn, sózbe-sóz qotarylǵan qarabaıyr dúnıe. Ondaıdyń bárin memlekettik organdarda aýdarmashy bolyp qyzmet isteıtin mamandar jasaıdy. О́kinishke qaraı, olardyń jumysyn qarap, tezge salatyn jan tabyla bermeıdi. Sondyqtan olar óz qaderı-halinshe mátindi sózbe-sóz qııýlastyryp, kilt sózderdi kórsete almaı, maǵynasyna tereń boılaı almaı, áıteýir aýdaryp shyqqan bolady. Mundaılardyń mazmunyn taný úshin kóp jaǵdaıda túpnusqany kóterýge týra kelip jatady. Qazaqsha sóıleı almaıtyn, oryssha oqyǵan úlkendi-kishili sheneýnikterimizdiń «ana tilin shyǵaryp jatqan» osyndaı aýdarmalar. Osyndaı jolmen jasalǵan mátinder men qujattardy Parlamentte, ıa basqa jerde oqyp bergen sheneýnik qatty qınalyp, onsyz da shala biletin tili tutqyrlanyp, ábden sasady. Keıbir aýdarmalar orys tilindegi maǵynasyn joımaý úshin sóz qaıtalaýlaryna urynyp, sóılemi shubar ala bolyp ta jatady. Sózimiz jalań bolmas úshin bir mysal keltireıik. Jýyrda Parlamentte mynadaı mátindegi zań qabyldandy: «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrik Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy arnaıy maqsattaǵy bólimshelerdiń oqý-jattyǵýlaryn ótkizý kezinde qabyldaýshy Taraptyń qoldaý kórsetýi týraly ózara túsinistik týraly memorandýmdy ratıfıkasııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń jobasy». Bul sóılemde 30 sóz bar, sonyń ishinde «týraly» men «respýblıka» sózderi úsh retten qaıtalanǵan. Zań jobasyn «Qazaqstan Respýblıkasynyń zań jobasy» degen tirkes te artyq, óıtkeni, Qazaqstanda týǵan zań jobalary Qazaqstan Respýblıkasynyki ekeni onsyz da belgili emes pe? Ony árbir zań úshin qaıtalaı berýdiń qajeti qansha? Osy mátindegi kilt sóz: «Memorandým o vzaımoponımanıı», ıaǵnı «ózara túsinistik memorandýmy». Basqa sózdiń bári sonyń áreketin ashyp turǵandar. Sondyqtan zańdy: «Arnaıy maqsattaǵy bólimshelerdiń oqý-jattyǵýlaryn ótkizgende qabyldaýshy taraptyń qoldaý kórsetýi jóninde Qazaqstan men Túrkııa úkimetteri arasynda jasalǵan О́zara túsinistik memorandýmyn ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy» dep aýdarylǵan bolsa áldeqaıda jeńil ári túsiniktirek bolmas pa edi? Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Árıne, zań jobasynyń aýdarmasyn qaraǵan jetik mamandar muny kórgen bolýy múmkin, biraq qaısybirin túzete bersin... Saldarynan, osyndaı qıyn da kúrdeli ataýlar qala beredi. Joǵaryda sheneýnikterimizdiń «qazaqsha tilin shyǵaryp jatqan» osyndaı aýdarmalar ekenin aıttyq. Bul sózdiń esh artyqshylyǵy joq. Barlyq memlekettik organdardaǵy qazaq tiline jaýaptylar – tek aýdarmashylar. Sheneýnikter memlekettik tilde sóıleý qajet bolǵanda solardyń jasaǵan mátinderine jabysyp, solardyń tilimen sóılep jatady. Kóptegen baıandamalar aýdarmashynyń qarymyn aına-qatesiz tanytyp turady... Árıne, eshkim de aýdarmashy bolyp týmaıdy. Bul mektep bizdiń elimizde, áli de tolyq qalyptasyp bolǵan joq. Buryn tek baspasóz ǵana aýdarmamen aınalysyp, bul baǵytta ábden mashyqtanyp, sheberliktiń joǵary shyńyna jetken mamandar qalyptasqan edi. Olar barlyq salanyń mátinderin erkin aýdaratyn. Alaıda, olardyń tájirıbesin basqalarǵa kórsetip, sheberligin úıretetin eshbir mektep qalyptaspady. Búgingi tańda aýdarmaǵa memlekettik deńgeıde nazar aýdaratyn sát keldi. Aýdarmashylarǵa osy ispen aınalysqan bilikti aǵalarymyzdyń aqyl-keńesi men ádisterin úıretetin arnaýly ortalyq ashylýy kerek. Sonda týyndama óneri jandanatyn bolady, al tilimiz jutańdanýyn qoıady.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
