Qazaqstan-О́zbekstan: Eki el qatynastaryndaǵy jańa kezeń

Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi taratqan aqparatqa sáıkes atalǵan sapardan keıin Qazaqstan elordasyna Ortalyq Azııa elderiniń keıbir memleket basshylary da saparmen keledi. Astanaǵa josparlanǵan saparlar aımaq elderiniń «transulttyq sıpaty bar máseleler aldyndaǵy birligin» anyqtaýy múmkin.

О́zbekstanmen yntymaq­tas­tyqqa úlken mán beretin Elbasy N.Nazarbaev pen Qazaqstanmen baılanystardy kúsheıtýge nıet tanytqan baýyrlas eldiń jańa basshysy Sh.Mırzııoev arasynda ótetin kezdesý ekijaqty saıası-ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtyp, strategııalyq yqpal­das­tyqtyń múmkindikterin arttyrady dep kútilýde. Memleket basshylarynyń kezdesýi barysynda aldaǵy 4-5 jylǵa arnalǵan ortaq ekijaqty josparlar týrasynda kelisilip, ekonomıkanyń mańyzdy salalaryn qamtıtyn qujattarǵa qol qoıylyp, joǵa­ry deńgeıdegi pikir almasýlar ke­zin­de Ortalyq Azııanyń yn­ty­­­maq­­tastyq máseleleri men sa­­l­­a­la­­lary qamtylady degen oıdamyz.

О́zbekstan basshysynyń As­­ta­naǵa sapary týrasynda sarap­­­shylar arasynda ártúrli pi­kir­­ler aıtyldy. Birinshi kóz­qa­ras boıynsha, Qazaqstan men О́zbekstan arasynda jańa qa­rym-qatynastar formatynyń qa­lyp­tasyp, Ortalyq Azııanyń túıini sheshilmeı kelgen ortaq máse­le­lerine mán berile bastaýy – der kezinde jasalǵan quptarlyq qadam. Ekinshi kózqaras atalǵan bet­bu­rystyń mańyzyn ásirelep, Tash­kent – Astana odaǵy týraly áń­gime qozǵaý áli erte bol­ǵan­­dyq­tan, ekijaqty yqpaldas­tyq­­tyń mazmunyn tolyqtyrý qa­­jet degenge saıady. Úshinshi kóz­­­qaras boıynsha, buǵan deıin ja­­­byq jaǵdaıda damyp kelgen О́z­­bek­stannyń budan bylaı lıberaldaný reformalaryn júr­gizýi ná­tı­jesinde ashyq ekono­mı­kaǵa kó­ship, kórshiles na­ryq­tarǵa yqpal etý múmkindigi joǵa­ry­laıdy.

Bizdińshe, joǵaryda kel­ti­ril­gen úsh kózqarasty eske­rip, ekijaqty jáne aı­maq­tyq yqpaldastyqtyń tujy­rym­damalyq jáne baǵdarlamalyq negizderin oılastyrý Qazaq­stan­nyń strategııalyq múddeleri turǵysynan asa qajet. О́ıtkeni, elimiz Ortalyq Azııa aımaǵy úshin jabyq ómir súre almaıdy. Sondyqtan, Qazaqstan men О́z­bek­stan qolda bar ortaq múm­kindikterdi paıdalanyp, Orta­lyq Azııa ıntegrasııasynyń uzaq merzimdi josparyn qazirden bas­tap jetildirýi qajet.

Qazirgi tańda aımaq elderi mańyzdy memlekettik jáne qoǵam­dyq damý kezeńinde tur. Aı­maqta memleket pen qoǵamnyń araqatynasyna negizdelgen túbe­geıli saıası betburystyń negizi qalanyp, uqsas ekonomıkalyq mindetter kún tártibine qoıylý­da. О́zbekstanda ótken jyly bılik aýysyp, jańa prezıdent saı­lanǵaly beri el bıligi re­for­­ma­larǵa mán berip, saıası-eko­no­mıkalyq júıe belgi­li deń­geıde lıberaldana bastady. Qazaqstanda bılik óki­lettikterine baılanysty kons­tıtýsııalyq reformalar jasaldy. Túrikmenstanda pre­zı­denttik saılaý ótkizilip, saıası turaqtylyq saqtaldy. Demo­kratııalyq tájirıbelerge boı usynǵan Qyrǵyzstanda saıası naýqan endi qyza túsýde.

Ásirese, О́zbekstan men Qaza­q­­stan qarym-qatynas­ta­rynda bolýy yqtımal ózge­ris­ter Ortalyq Azııanyń damý keleshegi men baǵytyna áser etedi dep oılaımyz. Qos mem­leket – álemdegi jáne aımaq­taǵy jaǵdaılar bo­ıynsha, múmkindikter men qaýip-qaterler týrasynda syndarly pikir qalyptastyrǵan, óz damý tájirıbesinen sabaq alǵan, bir-birin ártúrli qyrynan tany­ǵan, ulttyq maqsattaryna qaraı baǵyt-baǵdaryn aıqynda­ǵan salmaqty elder. Qazaqstan men О́zbekstan qazirgi jaǵdaıda aımaqtaǵy jaǵdaı úshin tarıhı jáne saıası jaýapkershiligin sezine bastady.

Osy turǵydan alǵanda, eki el qol jetkizgen halyqaralyq, ekonomıkalyq jáne memlekettik jetistikterin ekijaqty jáne aı­maqtyq yntymaqtastyqty damytý múddesine paıdalana alady.

О́zbekstan sııaqty Ortalyq Azııanyń barlyq elderimen shekaralas jáne aımaqtyń ortasynda ornalasqan iri memlekettiń ózindik ornyn Qazaqstan tıimdi paıdalana alady. О́zbekstan – demografııalyq jáne saý­da-ekonomıkalyq áleýeti, mem­le­kettilik jáne mádenı dás­túr­leriniń sabaqtastyǵy tur­ǵy­synan múmkindikteri zor, Aýǵan­stanmen tarıhı baılanys­tary tereń jáne álemdegi ártúrli orta­lyqtarmen ózindik sıpattaǵy tepe-teńdikti saqtap kelgen memleket. Sondyqtan bolar, Elbasy N.Nazarbaev kezinde Ortalyq Azııa elderiniń odaǵyn qurý týraly bastama kótergen edi. Belgili sýbektıvti kedergilerge baılanysty júzege asyrylmaı qalǵan atalǵan ıdeıa qazir de ózektiligin joǵalta qoıǵan joq. О́zbekstannyń keıingi damý tujyrymdamalarynda ulttyq-memlekettik qurylys strategııasynan birtutas aımaq qurý ıdeıasyna ótý XXI ǵasyrda­ǵy eń basty mindetterdiń biri retinde belgilengeni ras. Sh.Mır­zııoev bılikke kelgeli beri Qyr­ǵyz­stanmen, Tájikstanmen jáne Túrikmenstanmen de baılanys­taryn jańa deńgeıge shyǵarýǵa degen nıet tanytyp, qajetti sharalar qabyldandy.
О́zbekstan Prezıdenti 6-7 naýryz kúnderi Túrikmenstanǵa jasaǵan alǵashqy memlekettik saparynda Gýrbangýly Berdy­muhamedovpen kezdesý barysynda ekijaqty yntymaqtastyqty damy­týdyń jospary týraly ke­li­sti, sonymen qatar, eki el ha­lyq­aralyq alańda birle­sip jumys isteıtin boldy. Kez­desý­de aımaq úshin óte ózekti Aral, Kas­pıı, transshekaralyq sý re­sýrs­­taryn paıdalaný máse­le­leri jóninde de pikir almasyldy.

О́zbekstan – Kaspıı teńizine tikeleı shyǵa almaıtyn jáne Qytaımen shekaralaspaı­tyn memleket. Sondyqtan, geo­grafııalyq turǵydan jabyq О́zbek­stan óz kórshileriniń, ási­rese, Reseı, Qytaı men Batys­qa shyǵý múmkindikteri bar Qazaq­stannyń tasymal jáne tranzıttik áleýetin paıdalaný máselesine mán berip otyr. О́zbekstan tarapy Qazaqstannyń iri halyqaralyq kólikti jobalaryn oryndaý salasyn­daǵy jan-jaqty múmkindikterin joǵary baǵalaıtynyn bildirdi. Qazaqstan – Tashkent úshin ja­qyn ári tıimdi naryq bolýmen qatar, qarjy-ınvestısııalyq áleýeti, syrtqy naryqtarmen tikeleı baılanysy anaǵurlym damyǵan memleket.

Ekijaqty qarym-qatynas­ty damytýdyń ınfraqurylym­dyq negizi retinde strategııa­lyq mánge ıe kólik, tasymal jáne logıstıka salalaryn damytý kózdelip otyr. Sońǵy aılarda Qazaqstan men О́zbekstannyń tıisti mınıstrlikteri, ulttyq temir jol kompanııalary arasynda tyǵyz jumys jasaldy. Tashkent óz taýarlaryn Eýropa naryqtaryna Kaspıı teńizi arqyly shyǵarý jóninde Ashǵabadpen qatar, Astanamen de kelissózder júrgizip otyr.

Qazaqstan aýmaǵy arqyly О́zbekstannyń aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin, О́zbekstan aýmaǵyna qazaqstandyq bıdaı men un ónimderin tasymaldaý boıynsha ekijaqty jeńildikter men shegerimder jasaý týraly kelisildi. О́zbek tarapy Alma­tymen kóliktik baılanystardy damytýǵa aıryqsha kóńil bólip, Tashkent pen Astana arasynda aptasyna birneshe márte jedel poıyz qatynaıtyn boldy. Sondaı-aq, iri qalalar arasynda avtobýs jáne áýe qatynasyn keńeıtý josparlanýda. Jyldar boıy jartylaı jabyq bolyp kelgen mem­leketaralyq shekaralardan ótý tártibi jeńildetilip, Maq­taaraldan Samarqanǵa qaty­naıtyn joldar ashyldy. Demar­kasııa jumystary aıaq­talyp, shekaralyq aımaq­tardyń baılanystary kúsheıetin boldy.

Osylaısha Qazaqstan-О́zbek­stan qatynastary júıeli sı­pat ala bastady deýge negiz bar. Eki el arasynda aldaǵy on­da­ǵan jyldy qamtıtyn ynty­maq­­­tastyqtyń jol kartasy ázir­­­lenýde. Kóptegen sala bo­ıyn­­sha jańa baǵyttar men múm­­­kin­dikter ashylyp, eki­jaq­­ty taýar­lar nomenklatýra­sy keńeıý­­de. Tashkent pen Ońtús­tik Qazaq­­stan arasyndaǵy aımaq­ara­lyq baılanystardy damytý má­se­lesi kún tártibine shyǵyp otyr. Mysaly, birlesken eko­no­­mı­kalyq aımaqtar qurý, aı­maq­­tyq yntymaqtastyq forýmda­ryn ótkizý sııaqty jobalar talqylanýda.

Astanada ótetin joǵary deń­geıdegi kelissózder barysynda osy josparlarmen qatar, aımaq­tyq qaýipsizdik týraly pikir almasylyp, birqatar salalarda kelisimderge qol jetkiziledi dep kútilýde. Birinshe kezekte, saýda-ekonomıkalyq, kólik-baıla­nys salalaryna artyqshylyq beriledi.

О́zbekstan tarapy Qazaq­stannyń BUU Qaýipsizdik Keńe­sine músheligine baılanys­ty týyndaǵan jańa múm­kin­dik­terdi paıdalanyp, Orta­lyq Azııanyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine tónýi múmkin qater­lermen birlesip qarsy tur­ýǵa daıyn ekenin bildirdi. Tash­kent Qazaqstannyń BUU Qaýip­sizdik keńesine músheligin Orta­lyq Azııanyń másele­lerin (Aral, Aýǵanstan, terrorızm) ilgeri­letý alańy retin­de paıdala­ný jónindegi basta­masyn qoldaıdy.

Osy rette, aımaqtyń bes mem­leketiniń ortaq forýmyn qurý týraly Astananyń usynysy úlken mańyzǵa ıe. Atalǵan bes memle­kettiń yntymaqtastyǵy Orta­lyq Azııanyń turaqty damýynyń kepili bola alady.

Qorytyndysynda qandaı da iri jobalardan qaımyqpaı, bilek sybana kirisetin bastamashyl qazaq azamattary men qolynan barlyq is keletin, eńbekqor ózbek halqy yn­ty­maqtassa, alynbaıtyn qamal, bit­peıtin is qalmaıdy degimiz keledi.

Janat Momynqulov,
saıasattanýshy