Túgel túrkiniń rýhanı ordasy, Áziret qonǵan Túrkistan shahary «Túrki áleminiń mádenı astanasy» bolyp jarııalanyp, barsha baýyrlas eldi baýyrǵa basqan ǵajap shara ótti. Elbasynyń shaqyrýymen О́zbekstan Prezıdenti Astanaǵa at basyn buryp, merekeniń mán-maǵynasyn arttyryp jiberdi.
Bul sapardy Memleket basshysynyń Qurban aıttyń alǵashqy kúni Samarqanǵa arnaıy barýynyń qaıyrly qaıtarymy dep túıdik. Sondyqtan, atalarymyz aıtatyn «Samarqannyń kók tasy jibigen kún» osy bolar dep, taýyq jylynyń merekeli-berekeli bastalǵanyna qýandyq.
Elbasymyz Astanadaǵy merekelik sharada «Bul – babalarymyzdyń baǵzy zamannan beri toılap, bizge qaldyrǵan amanaty, bereke-birliktiń, izgiliktiń joly bolsyn degen tileýi, jaqsylyq pen kelisimniń, jańa kúnniń sımvoly» dep atap kórsetkenindeı, Naýryz – este joq yqylym zamannan beri úzilmeı jalǵasyp kele jatqan tól merekemiz, jańa jylymyz.
Bázbireýler parsysha atyna qarap ózgege teligenmen, bul kúnniń túrkilik tamyry tym tereńde jatyr. Kóne túrikter alǵashqy adam kóktem kúni jaratylǵan dep sengen. Kóktemniń túbiri «kóktiń» aspan jáne táńiri sózderimen sınonım ekeni belgili. Sondyqtan, jer men sýdy kıe tutyp, kókke taǵzym etip, turmysy tirshilikpen tyǵyz baılanysqan, tabıǵatpen etene egiz ósken kóshpeli el jer-jahan jańaryp, jańǵyrǵan sátti Ulystyń Uly kúnine balaǵan. Bul oraıda kóshin juldyzdarǵa qarap belgilegen baǵzy babalardyń kún men túnniń teńeler kúnin dál boljap bilgenine tań qalýdyń reti joq.
Raýaıattar «Nuh paıǵambardyń kemesinen qaraıǵan jerge alǵash náýirzek ushqan eken, sonda naýryz gúli – báısheshek gúldep turypty» dep, naýryzdy topan sýmen baılanystyrady. Ańyz túbi – aqıqat. Sondyqtan, qazaq «keme qalǵan» dep kıe tutatyn Qazyǵurtty kúlli túrkiniń at baılar qazyq jurtqa teńeýi beker emes dep oılaımyz.
Keıbir derekter naýryz Zárdúsh zamanynda Ortalyq Azııadan parsyǵa jetken dese, Fırdoýsı áıgili eńbeginde osy kúni Jámshıd Ázerbaıjan jerine kelgen eken deıdi. Osy derekterdi alǵa tartqan Ábý Raıhan ál-Bırýnı túrik jurtynyń naýryzdy «jańa kún» dep toılaıtynyn aıtady. Qalaı bolǵanda, áz-Naýryzdyń túrkilik kúntizbemen qatysy bary anyq. Bul oraıda múshelden turatyn kúntizbemizdiń qazir álemde «Qytaı kúntizbesi» dep atalyp júrgeni janǵa batady. XIX ǵasyrda Chjao I esimdi áıgili qytaı ǵalymy «12 múshel jyl sanaý amaly batysta paıda bolyp, Sııýıdegi (Orta Azııadaǵy) túrk jurty arqyly Qytaıǵa jetken» degen pikir aıtqan. Kóne «Jańa Tan patshalyǵynyń tarıhy» kitabynda da túrkilerdiń VIII ǵasyrda 12 janýarlyq jyl sanaý amalyn qoldanatyny aıtylady. Al Edouard Chavannes «Le Cycle turc des Douze Animaux (12 janýarlyq túrik jyl qaıyrýy)» dep atalatyn eńbeginde bul kúntizbeniń túrkilik tamyryn bultartpas derektermen aıǵaqtaıdy. Endeshe, dástúrli jyl qaıyrýdy balama kúntizbe retinde jıi paıdalanyp, zertteý jumystaryn arttyrsaq, túrki jurtyna ortaq qundylyqtyń ortamyzǵa qaıta oralary anyq.
Ǵun zamanynan paıda bolǵan 12 jyldyq múshel túrki dáýirinde jetilip, kemeline kelgen. Bul týraly Qashqarly Mahmut áıgili sózdiginde «túrik qaǵany halqymen keńes quryp: «keıingiler jańylmas úshin, on eki juldyz ben on eki aıdyń sanyndaı on eki jyldyń árqaısysyna at qoıaıyq. Jyl sanaýymyzdy osyǵan qarap júrgizeıik» depti. Sóıtip, qaǵan jabaıy ańdardy Ile ózenine qaraı qýyńdar dep buıryq beredi. Ańdardyń on ekisi sýdy keship ótedi. О́zennen ótken árbir ańnyń aty bir jylǵa beriledi» dep jazady.
Kók túrikterdiń osy jyl qaıyrý amalyn jıi qoldanǵanyn bilemiz. Mysaly, jylan jyly qaıtys bolǵan Elteris qaǵannyń kóktasyna jylannyń beınesi qashap salynǵan. Islam dini hıjra jyl sanaýyn ala kelgenimen, túrki jurty kóne kúntizbesinen bas tartpaǵan. Saljuq sultany Málik shah 1079 jyly kóne jyl qaıyrýǵa qaıtýǵa jarlyq shyǵarǵan.
Al áıgili Ábilǵazy bahadúr han «Túrik shejiresi» degen eńbeginde bul kúndi Ergeneqonmen baılanystyrady. Quzdardyń qýysyna syımaǵan El hannyń urpaqtary Otanyna jetý úshin ot qoıyp, temirmen taýdy balqytyp, jol taýyp shatqaldan shyǵady. Kók bóriniń jol kórsetýimen jańa qonysqa jetken jaýynger jurt Ulystyń uly kúnin toılapty. Osylaısha bul kúndi jańa kún retinde toılaý saltqa aınalyp, túrik qaǵandary kórik basyp, balǵa uryp, tós soǵatyn yrymǵa aınalypty. Bul dástúrdi Shyńǵys han qaıta jańǵyrtqan. Búginde Ázerbaıjanda jıylǵan jurt ot jaǵyp, alaýdan attaıdy, Anadoly túrikteri kórik basyp, tóske balǵa soǵady. Máńgilik el muratyn jadyda jańǵyrtatyn osy dástúrdi biz de Naýryzdy toılaý barysynda eskersek, Ulystyń Uly kúni túrlene túser edi degen oıdamyz.
Tabyldyryqtan attaǵan taýyq jyly qutty bolsyn! Ulys oń bolsyn, jyl jaqsylyǵymen kelsin!
Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
