Adamzattyń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy da HHI ǵasyrdyń bilim men ıntellekt ǵasyry bolatyndyǵyn áldeqashan aıqyndap qoıǵan. Iаǵnı, biz ómir súrip otyrǵan ǵasyrda memleketimizdiń ekonomıkasyn, áleýmettik áleýetin jáne saıasatyn, bir sózben aıtqanda, qoǵamymyzdyń bolashaq damýyn ıntellektýaldy adamı kapıtal aıqyndaıtyn bolady.
Sarapshylardyń aıtýynsha, búgingi óskeleń ekonomıkanyń ereksheligi kásiporyndardaǵy joǵary adamı kapıtalǵa táýeldiliginde bolyp otyr. Máselen, qazirgi tańda kompanııanyń qunyn baǵalaıtyn mamandar eń aldymen, kásiporyn qyzmetkerleriniń adamı kapıtalynyń áleýetine basymdyq beredi. Olardyń zertteýleri boıynsha, kompanııanyń rynoktyq qunynyń 75 paıyzy onyń qyzmetkerleriniń bilimi men ıntellektisine táýeldi eken.
«Adamı kapıtal» termınin alǵash ret ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynda Nobel syılyǵynyń laýreaty, ataqty ekonomıst Teodor Shýls qoldanysqa engizgen bolatyn. «Adam boıyndaǵy barlyq qabilet týa bitedi nemese ómirlik daǵdymen qalyptasady. Árbir adamnyń tuqymdyq erekshelikterine baılanysty týa bitken qabiletteri bolady. Tıisti qarjy bólý arqyly damytylatyn adam boıyndaǵy ómirde júre qalyptasqan qundy qabiletterdi biz «adamı kapıtal» dep ataımyz», deıdi T.Shýls. Búginde álemniń damyǵan memleketterinde adamı kapıtalǵa ınvestısııa salý bolashaqta mol tabys ákeletin dástúrli bıznes joba retinde qabyldanady. Nobel syılyǵynyń laýreaty, ekonomıst Garrı Bekkerdiń esebinshe, bilimge jumsalǵan ınvestısııa bolashaqta orta eseppen jylyna 12-14 paıyz tabys beredi eken. Turǵyndardyń adamı kapıtalyn damytý eldiń jalpy ekonomıkalyq ósimine qol jetkizýine ákeledi. Taǵy sol Garrı Bekkerdiń aıtýynsha, adamı kapıtaldy bir paıyzǵa ǵana arttyrý, IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy ósimin 3 paıyzǵa deıin arttyratyn kórinedi.
Elimizde sońǵy jyldary ekonomıkany ártaraptandyrýdyń strategııalyq baǵdarlamalary is júzine asyryla bastady. ÚIID baǵdarlamasynyń aıasynda óńirlerde ǵylymı joǵary tehnologııalarǵa negizdelgen zamanaýı óndiris oryndary ashylýda. El ekonomıkasynda jedeldetilgen tehnologııalyq jańǵyrtýlar júrgizilmek. Elbasynyń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty bıylǵy Joldaýynyń sheńberinde «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy júzege asyrylmaq. Al bul keshendi maqsattar elimizdiń adamı kapıtalyn damytýǵa tek memleket tarapynan ǵana emes, sonymen birge jekemenshik bıznes tarapynan da mol qarjy jumsaýdy qajet etedi.
О́kinishke qaraı, bizdiń elimizde bilikti kadr, ıntellektisi joǵary mamandar qalyptastyrý bylaı tursyn, adamı kapıtal uǵymyna úrke qarap, oǵan shyǵyn shyǵarý úshin oılap tabylǵan qajetsiz másele retinde qaraý kózqarasy basym. Qazirgi Qazaqstan ekonomıkasynyń taǵdyry toǵysqan aksıonerlik qoǵamdar men JShS basshylary qaramaǵyndaǵy qyzmetkeleriniń biliktiligin jetildirý, ǵylymı ıntellektýaldyq qabiletin kóterý máselelerine jeke qaltasynan qarjy shyǵaratyndaı qınalyp, nemquraıdylyq tanytady. Elimizdegi adamı kapıtaldy damytýǵa degen mundaı kózqaras menedjment mádenıetiniń tómendigin ǵana kórsetip qoımaıdy, sonymen birge bıznes júrgizýdegi strategııalyq qatelikterge uryndyrady.
Memlekettiń adamı kapıtalynyń áleýeti, ıntellektýaldy bolashaǵynyń basty kórsetkishi – sapaly bilim, syndarly ǵylym. Joǵary oqý oryndar júıesi – qazaqstandyq bilikti kadrlardy qalyptastyratyn jáne elimizdiń ıntellektýaldy áleýetin damytatyn orta. Bul júıe qanshalyqty tıimdi jumys isteıtin bolsa, el ekonomıkasynyń damýy da sonshalyqty nátıjeli bolmaq. Qazirgi kúni Qazaqstanda 131 joǵary oqý orny bar. Onda 350 myńǵa tarta adam bilim alsa, onyń 330 myńnan astamy bakalavrlar eken. Al el ekonomıkasy úshin osynshama bakalavrlar qajet pe? Joǵaryda atalǵan JOO-lardyń barlyǵy derlik zańger, ekonomıst, qarjyger sııaqty mamandyqtar boıynsha mamandar daıarlaıdy. Qazaqstan ekonomıkasynda bul mamandyqtar boıynsha bos oryndar joq. Máselen, jyl saıyn JOO-lar 27 paıyz ekonomıster daıarlaıdy eken. Elimizdiń eńbek rynogynda ártúrli ekonomıkalyq mamandyqtar boıynsha jumys isteıtinder sany 13 paıyzdan aspaıdy. Sonda qur dıplom alý úshin 4-5 jyl oqyǵan ekonomıster, zańgerler, qarjygerler jumyssyzdar qataryn tolyqtyrady. Sonda mundaı JOO-lar kimge qajet? Onsyz da Qazaqstan JOO-lar sany jaǵynan árbir mıllıon turǵynǵa shaqqanda, Ulybrıtanııa, Germanııa, Japonııa sııaqty elderdi áldeqashan basyp ozǵan.
Ekonomıkalyq áleýeti joǵary damyǵan elderde mektep bitirýshilerdiń 80 paıyzǵa jýyǵy kásibı biliktiligi joǵary jumysshy mamandyǵyn ıgerýge den qoıady eken. Bizdiń de bul máselede betburys jasaıtyn kezimiz keldi. Qazirdiń ózinde elimizde tehnıkalyq orta kásiptik oqý oryndaryn bitirgen maman jumysshylardy qajet etetin 20 myń jumys orny bos turǵan kórinedi. Sondyqtan ekonomıkamyzdyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylatyn jastar tehnıkalyq bilikti jumysshy kadrlaryn daıarlaıtyn oqý oryndaryna kóptep barýy kerek.
Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»
