«Temir general»

Fashıstermen bolǵan soǵysta qol bastaǵan batyrdyń qazaq topyraǵynda týǵany keýdemizge maqtanysh uıalatady. Ári-beriden soń Orta Azııa elderi arasynda tuńǵysh general-maıor atanǵan batyr Sabyr Raqymov ekenin bul kúnde ekiniń biri bile bermeıdi.

Sabyr Omaruly 1902 jyly 25 qańtarda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qazyǵurt aýdany, Kókibel aýylynda dúnıege kelgen. 1909 jyly ákesi qaı­tys bolǵan soń otbasymen birge Tashkent qalasy mańyndaǵy naǵashysy Raqym turatyn Taqtapýl aýlyna qonys aý­dar­ǵan. Erinen jas qalǵan Sabyrdyń anasy Baharaıym ózbek qyzy bolatyn.

Jıyrmaǵa tolǵanda ásker qataryna ózi suranyp, Baký qalasyndaǵy áskerı ýchılıshege túsedi. Ony úzdik bitirgen soń Samarqan qalasyndaǵy atty ásker dıvızııasy polkiniń vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalady. Kóp uzamaı isker komandır retinde kórine bilgen Sabyrdy eskadron komandırligine ósiredi.

1925-1927 jyldary ol  Tájikstan jáne Túrikmenstanda áskerı is-qımyldarǵa qatysady. 1936 jyly «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady. 1937 jyly baıdyń tuqymy degen jeleýmen túrmege túsip, 9 aı qamaýda otyrǵannan keıin bosatylady. Odan soń О́zbekstanda erekshe hımııalyq avıa­sııa­lyq uıymdar keńesiniń eń jaýapty bó­limi – jaýyngerlik daıyndyq bólimin bas­qardy.

1941 jyly Uly Otan soǵysy bas­tal­ǵan alǵashqy kúnderde-aq ol ózi­niń qyzmet et­ken bólimimen maıor she­nin­­de soǵysqa at­tanady. Surapyl so­ǵys jyl­da­rynda urysty saýatty uı­ym­­dastyra bilgeni úshin «Qyzyl Tý», «Qy­zyl jul­dyz», Sývorov jáne Kýtýzov, «Kav­kazdy qor­­ǵa­ǵany úshin» ordenderimen já­ne me­daldar­men marapattalady.

1943 jyldyń naýryz aıynda Sabyr Raqymovqa joǵary áskerı dáreje general-maıor ataǵy berildi. О́kinishke qaraı, ge­neral Raqymov Jeńis kúnin kóre almaı ketti. 1945 jyly 26 naýryz kúni Pol­­sha­nyń Dansıg qalasy úshin shabýyl kezinde qa­za tabady.

KSRO Joǵarǵy Keńesi Pre­zı­dı­ýmy­nyń qaýlysymen 1965 jyldyń 6 mamyrynda general-maıor Sabyr Omar­uly Raqymovqa Uly Otan soǵysynda kór­set­ken erligi úshin «Keńes Odaǵynyń Ba­tyry» ataǵy berildi. Sonymen birge Uly Jeńiske úlken úles qosqan general Sabyr Raqymov týraly О́zbekstanda «General Raqymov» atty kórkem fılm túsirildi.

Kezinde О́zbekstanda S.Raqymovtyń esimimen atalǵan kóp nysandar bolǵan. Keıinnen, 2000 jyldary S.Raqymov ózbek pen qazaqqa birdeı ortaq tolaǵaı tulǵanyń esimimen atalǵan ǵımarattar men nysandarǵa basqa esimder men ataý­lar berip ózgertilip jiberilgeni, árıne, ókinishti-aq.

Qazirgi tańda Sabyr Raqymov ár­bir qazaqtyń maqtan tutar batyry bol­­ǵandyqtan, onyń aty Qazaqstanda bir­qatar nysandarǵa berilgen. Aıtalyq, Shymkent qalasynda Sabyr Raqymov atyndaǵy respýblıkalyq áskerı mektep-ınternat bar. Sondaı-aq, osy qalada dańqty qolbasshynyń qurmetine 2012 jyly «Jeńis» saıabaǵynyń aldyna es­ker­tkish ornatyldy.

Al 2013 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy Aýǵan soǵysy ardagerleriniń bastamashylyǵymen «Keńes Odaǵynyń Batyry – Sabyr Raqymov» atty medal belgilendi. Almaty qalasynda «Qulager» shaǵyn aýdanyndaǵy kóshe batyr, general Sabyr Raqymovtyń esimimen atalady.

Endi generaldyń soıyna keler bolsaq, 7 jasynda ákesinen aıyrylǵan bala Sabyr anasy (1917 jyly qaı­tys bol­ǵan)jáne qaryndasy (1915 jy­ly qaı­tys bolǵan) úsheýi naǵashy aǵa­synyń qolyna kelgenin joǵaryda aıt­qan­byz. Sol jerde mektepke kirip oqý ke­rek bolǵandyqtan Sabyr Raqymov (na­ǵa­shy­sy­nyń atymen) degen tek alyp, Taqt­apýl eldi mekeniniń (Áıgili Tóle bıdiń máń­gi mekeni Shaıhantáýir aımaǵy) mek­tebine oqýǵa barady. Bul qadam keıin Sa­byrdyń qyzyl ımperııanyń qýǵyn-súr­gininen aman qalýyna kómek­te­sedi. О́ıtkeni onyń óz atasy, ıaǵnı Omar­quldyń ákesi Mámbetqul kezinde da­t­qa, bir aýyldy basqaryp turǵan aq­súıek bolǵan. Osyǵan baılanysty do­malaq aryzdardyń kesirinen («ol –qazaq, atasy baı bolǵan» – degen se­kil­di) áskerı qyz­mette júrgen, Sabyr Raqymov toǵyz aı boıy qamaýda bolady. Aqy­ry aq­ta­lyp shyǵyp, qaıtadan ásker qa­ta­ry­na aly­nady.

Shyndyq sol kezde ashylǵanda Sa­byr, bálkim, atylyp ta keter me edi? Aman alyp qalǵan da qudaıdyń qaq­qany, dál osy naǵashysynyń atyna ja­zyl­ǵan­dyǵynyń arqasy shyǵar deı­miz.

Sabyr Raqymov Baýyrjan Momysh­uly atamyzben jaqyn dos bolǵan eken. Baýkeń oǵan árdaıym izgi iltıpatyn kórsetip, erekshe qurmettepti. Batyr uly­myz 1943 jyly Máskeýdegi aka­de­mııa­nyń tyń­daýshysy bolyp júrgende olar jıi kezdesip, oqýyn aıaqtaǵan soń Baýyrjan atamyz Quralaı apamyz ben Sabyrdy Almatyǵa ertip kelip arnaıy qonaq etken. Iá, bul generaldyń týǵan jerdiń aýasymen tynystaýǵa múmkindik alǵan eń sońǵy sapary edi. Dara general sony sezgendeı, poıyzben ketip bara jatqanda Baýyrjanǵa da, Málik Ǵabdýllınge de qaıta-qaıta eljirep qaraı beredi. Olar­dan Qazaqstandaǵy ómir týraly surap, ha­lyqtyń turmys-tirshiligi qalaı bolyp jat­qandyǵyna qatty qyzyǵypty.

Halyq aýyz ádebıetimen sýsyndap ósken qos qalamger Baýyrjan men Málik te qarýlas dos, tipti, aǵasyndaı bolyp ket­ken Sabyrǵa ózderi biletin barlyq mán-jaıdy jarysa aıtyp otyrdy. Bala kú­ni­nen batyrlar jyry men ertegilerge qat­ty áýestengen Sabyr olardyń sóz­derin ynta-shyntasymen tyńdaýdan jalyq­paı­dy. Baýyrjan men Málik tereńinen tol­ǵap atam zamandardaǵy jyraýlar týra­ly aıtqanda, general tipten oıǵa shomyp ketedi.

Almatyda tórteýin sol kezdegi Qazaq­stan Kompartııasy OK hatshysy J.Shaıahmetov qarsy alyp qurmetteıdi. Quralaı apamyzdyń ákesi, áıgili revolıýsıoner Álibı Jangeldınniń úıine barady. Sonda bir kún qonyp, Sabyr men Quralaı ertesine Qazyǵurttaǵy Kókibel aýlyna tartyp ketedi. Shym­ken­t­ke kelip, Qazyǵurttyń baýraıy­men júrgen bular Kókibelge de ja­qyndaı túsedi. Paı, shir­kin, týǵan jer deseıshi. Jaqyndaǵan saıyn

Sa­byr­dyń tynysy jıilep, júregi lú­pil­­deıdi.

Qazyǵurt pen О́gem taýyn bólip tur­ǵan osynaý bir asý qysy-jazy jań­byr men qar sýynan nár alyp, máńgi jap-jasyl jaıqalyp turady. «To­ǵyz­qumalaq jotasynda» ózi qatarly aýyl balalarymen birge talaı ret aly­syp oınaǵan edi-aý!.. Al anaý bir qy­rat­tardan keıin «Súlikti saı» sozylady. «Báı­dibek jaılaýy» atal­ǵan bul jerdi «En­shialysqan» deıdi.

«Domalaq ana Alban, Sýan, Dýlat úsheýine enshi berip, bólek shyǵarǵan edi» dep atasy Mámbetqul datqa únemi aıtyp oty­ratyn. Kókibel asýynan Tashkent te, Shymkent te kórinip turady. Áne-mi­ne de­genshe Kókibelge kelip jetken ge­ne­ral­dyń aıaǵyn jerge tıgizbeı kútip alǵan kókibeldikter ulan-asyr toı jasady.

Amansyń ba, Kókibelim,

О́zińdi ańsap jetti eriń.

General bop kelip turmyn,

Bala bolyp ketip edim.

Sol ketkende, Kókibelim,

О́rt bop jandy kókiregim.

Qushaǵyńa qorǵan bolyp,

Oralam dep bekip edim.

Paı-paı, meniń Kókibelim,

Saf aýańnyń esil emin.

О́gem menen Qazyǵurtty

Jalǵaıtuǵyn kópir ediń.

Jasyl kilem shóbiń shalǵyn,

Bulaqtarda sýyń balǵyn.

Ulyńmyn dep maqtan ettim,

Qasıetti uly taýdyń,

– dep týǵan jerinde Sabyr aǵa tol­ǵa­nyp tebirengen.

Ertesine Sabyr men Quralaı el-jurt­pen qosh aıtysyp, Tashkentke tartady. Sol jaqtan qaıtadan maıdanǵa attanady. Bul Sabyr Raqymovtyń týǵan eline kel­gen sońǵy sapary edi.

1945 jyly S. Raqymov 37-shi gvar­dııa­lyq atqyshtar (desanttar) dıvızııa­sy­nyń dańqty qolbasshysy bolyp júr­gen­de Ońtústik óńirden konsert qoıýǵa án­shiler barady. Solardyń arasynda Roza Baǵ­la­nova apamyz da bar eken. Kelgen boıda án­shi qyz olardy jyly qarsy alǵan uzyn boı­ly, iri deneli, kelbetti, jasy qyryqty al­qymdap qalǵan qolbasshynyń batyrlyq sym­batyna tánti bolady. Rozanyń qazaq ekendiginen habardar general onymen tý­ǵan qaryndasyndaı qaýyshyp qazaq ti­lin­de sóılesedi. «Jaýyngerlerdi rýhtandy­ryp, eńsesin tikteýge kelgen óner toby kó­ńildi jumys jasadyq. Biz­der jaýdyń jaý­yp turǵan oǵyna da qa­ra­mastan, sar­baz­dardyń kóńili úshin ne­bir ásem ánderdi oryn­dadyq. Kúnine úsh retten konsert qoı­saq ta sharshaýdy bilgen joqpyz. Se­be­bi, áıgili Sabyr Raqymovtyń dıvızııa­syn­da án aıtý úlken baqyt edi. Onyń qol as­tynda naǵyz erler ǵana bola­tyn. Generaldyń ónerge jany jaqyn adam ekendigi onyń árbir salǵan ánimizdi bar yntasymen tyndaǵanynan kórinip tu­ra­tyn. О́te kóńildi júrdi. Tipti, bir ret án salýǵa meni tanktiń ústine shyǵaryp qoı­ǵany da esimde. Sonda turyp ánderdi bar kóńilimmen aıtyp edim», dep, batyr ómi­­riniń sońǵy kúnderin Roza apamyz osy­laı­sha áńgimelep eske alǵan.

I.V. Stalınniń ózi «Temir general» atap, batyrlyǵy men batyldyǵyna, qaı­t­­­-

pas qaısarlyǵy men birbetkeı, tik mi­nez­diligine qaıran qalǵan batyr Sabyr men Quralaı apamyzdyń artynda bir ul, bir qyz qalǵan.

Qyzy Darıǵa (Darıko) Raqymova ge­neral-polkovnık Pavel Ivanovıch Ba­tovtyń ulyna turmysqa shyqqan. Más­keý­de turady eken. Uly Rahmetolla (Ro­man) Tashkentte turady, kezinde «О́zbek­fılmniń» dırektory bolyp qyz­met at­qarypty. Quralaı apamyz Almaty qala­synda turyp, sonda kóz jumypty. Kezinde batyr aǵamyzdyń erlikteri týraly birshama kitaptar shyqqan. Endi Otanymyzdyń júregi Astana qalasynan bir kóshe batyr aǵamyzdyń atymen atalyp, eskertkishi tursa, mektepterge aty berilip jatsa, jas jetkinshekterdi áskerı-patrıottyq rýhta tárbıeleýge yqpal sharapaty keremet bolar edi-aý deımiz.

Júrsináli MYRZAHMET,
№40 mektep-gımnazııasy
alǵashqy áskerı daıyndyq pániniń oqytýshy-uıymdastyrýshysy
ShYMKENT