foto: Aqorda
Qurmetti Úkimet músheleri jáne jıynǵa qatysýshylar!
Bárińizge málim, Qazaqstan ótpeli kezeńge aıaq basty. Biz el taǵdyryna áser etetin aýqymdy ózgeristerdi júzege asyryp jatyrmyz. Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda konstıtýsııalyq reformanyń mańyzdy tustary týraly aıtqanymdy bilesizder. Qoǵamda keshe ǵana emes, jarty jyldan beri Konstıtýsııaǵa qatysty jan-jaqty pikir almasý júrip jatyr. Barlyq usynysty júıelep, saralaý úshin 130 adamnan turatyn Konstıtýsııalyq komıssııa quryldy. Bul – aýqymy jaǵynan da, kásibı deńgeıi turǵysynan alyp qarasaq ta, elimiz úshin teńdesi joq komıssııa. Osy joly Komıssııa quramynda shetel mamandary joq.
Jalpy, byltyr qazan aıynan bastap azamattarǵa óz pikirin bildirýge tolyq múmkindik berildi. Sol ýaqyttan beri eGov jáne eOtinish memlekettik sıfrlyq platformalary arqyly birneshe myń usynys kelip tústi. Komıssııa ótinishtiń bárin muqııat qarap, qorytyp, tıisti túzetýlerdi ázirledi. Konstıtýsııalyq komıssııanyń jumysy barynsha ashyq júrgizildi. Muny aıtyp ótý óte mańyzdy. Sebebi elimizdegi reformalar buryn-sońdy eshqashan dál osylaı jan-jaqty talqylanyp, tikeleı efır arqyly jurtshylyqtyń nazaryna usynylmaǵan.
Biz «Halyq únine qulaq asatyn memleket» retinde sıfrlyq platformalardy keńinen qoldandyq. Konstıtýsııalyq reformaǵa baılanysty azamattarmen baılanys jelileri tıimdi jumys istedi. Sonyń arqasynda shyn máninde jalpyulttyq aýqymdaǵy talqylaý boldy desek, durys bolar. Bul – Ádiletti Qazaqstan qurylysynyń aıqyn kórinisi.
Osyǵan deıin Konstıtýsııalyq komıssııanyń on otyrysy ótti. Komıssııa músheleri túzetýlerdiń asa kóptigin eskere otyryp, ortaq paıymǵa keldi. «Ata zańǵa jekelegen ózgeris engizý jetkiliksiz, qazirgi jaǵdaıda jańa Konstıtýsııa qabyldaǵan jón» degen baılam jasady. Soǵan sáıkes qańtar aıynda jańa Konstıtýsııanyń alǵashqy nusqasy jarııalandy.
Bul bastama qoǵamnyń aıryqsha nazaryn aýdardy. Men muny óte jaqsy úrdis dep sanaımyn. Azamattarymyz Konstıtýsııa jobasynyń túrli baptaryn qyzý talqylap jatyr. Qoǵamnyń saıası mádenıeti jáne belsendiligi artyp keledi. Bul – meniń saıası baǵdarymda kórsetilgen negizgi mindetterdiń biri.
Elimiz úshin «Ártúrli kózqaras – birtutas ult» jáne «plıýralızmge – ashyqpyz, ekstremızmnen – qashyqpyz» qaǵıdattary óte mańyzdy. Sol arqyly qoǵamdyq dıalogtiń damýyna, elimizdiń úzdiksiz alǵa basýyna jol ashylady. Qazirdiń ózinde bir nárseni kúmánsiz aıtýǵa bolady: jurtshylyq nazaryna múlde jańa qujat usynylyp otyr. Bul qujat memleketimiz damýdyń dańǵyl jolyna túskenin, ıaǵnı sapalyq turǵydan jańa deńgeıge kóterilgenin kórsetedi.
Jańa Konstıtýsııa jobasyna engen normalar Qazaqstannyń saıası júıesiniń damý qısyny men birizdiligin bekitedi. Ol, eń aldymen, «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyna negizdeledi.
Sońǵy jyldardaǵy saıası reformalarǵa keńinen qarasaq, Qazaqstan sýperprezıdenttik bılik formasynan túbegeıli bas tartyp, bedeldi ári yqpaldy Parlamenti bar prezıdenttik respýblıka úlgisine kóshkenine kóz jetkizýge bolady.
Usynylyp otyrǵan ózgerister – osy úderistiń zańdy jalǵasy. Sońǵy jyldardaǵy saıası jańǵyrtýlar, sonyń ishinde 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma memleketimizdiń konstıtýsııalyq negizin tolyq qaıta qurý qajet ekenin kórsetedi.
Shyn máninde, bul – memleketti basqarýdyń jańa júıesin qalyptastyrý degen sóz.
Usynylǵan túzetýler bılik quzyretterin qaıta bólýge, tejemelik jáne tepe-teńdik júıesindegi teńgerimdi kúsheıtýge, eń bastysy, barlyq saıası ınstıtýttardyń tıimdiligi men ornyqtylyǵyn jaqsartýǵa múmkindik beredi.
Jańa Konstıtýsııa jobasynda «adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» qaǵıdaty aıqyndala tústi. Biz 2019 jyldan beri dáıekti túrde osy jolmen júrip kelemiz.
Túptep kelgende, usynylyp otyrǵan ózgeristerdiń arqaýy – bir. Bul – adamdardyń jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý. Bul – jalań sóz emes. Biz adam quqyǵynyń qorǵalýyna kepildik beretin jáne onyń naqty joldary aıqyn kórsetiletin birtutas júıe qalyptastyramyz.
Mysaly, advokattardyń usynysymen Ata Zań jobasyna advokatýra týraly jeke bap qosyldy. Jańa Konstıtýsııa jobasynda bilim berý júıesine basa mán berý arqyly memlekettiń zaıyrly sıpaty da naqtylana tústi. Al «Neke – erkek pen áıeldiń erikti jáne teńquqyly birlestigi, ıaǵnı odaǵy» degen tujyrym arqyly qoǵamdaǵy dástúrli qundylyqtardy saqtap qalý maqsaty kózdeldi. Konstıtýsııa jobasynda tabıǵatty qorǵaý máselesine de nazar aýdaryldy. Menińshe, bul – óte mańyzdy nárse.
Túzetýlerdiń ishine taǵy bir asa qajetti normany engizý kerek dep sanaımyn. Qazirgi Konstıtýsııada «Turǵyn úıge qol suǵýǵa bolmaıdy. Sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa jol berilmeıdi» degen ereje bar. Osy erejeni «turǵyn úıden májbúrlep shyǵarýǵa» da sot sheshiminsiz jol berilmeıdi dep tolyqtyrǵan jón.
Menińshe, bul – jańa Konstıtýsııanyń sıpatyna tolyq saı keletin áleýmettik norma. Konstıtýsııalyq komıssııa múshelerinen osy usynysty qaraýdy suraımyn. Tutastaı alǵanda, Negizgi Zań jobasynda Qazaqstannyń qarqyndy damýyna, ultymyzdyń uıysýyna qajetti irgeli qaǵıdattar men qundylyqtar tolyq qamtylǵan.
Ádiletti Qazaqstan, Zań men tártip, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary múltiksiz saqtalatyny sııaqty negizgi qaǵıdattar naqty kórsetilgen. Bilim, ǵylym, ınnovasııalar jáne mádenıet elimizdiń teńdessiz basymdyqtary retinde aıqyndaldy. Táýelsizdigimiz, egemendigimiz jáne aýmaqtyq tutastyǵymyz myzǵymas qundylyqtar bolyp qala beredi jáne elimizdiń ýnıtarlyǵy, jeriniń tutastyǵy men basqarý nysany eshqashan ózgermeıdi degen asa mańyzdy sózder bar. Ata Zańymyzda birlik pen kelisimniń negizderi nyǵaıa túsedi. Bas qujatta jaýapty ári jasampaz otanshyldyq uǵymy naqty jazylady.
Bir sózben aıtqanda, jańa Konstıtýsııa jobasyn shyn máninde ozyq, ıaǵnı túbegeıli jańarǵan, árbir tusy saraptalǵan, sapaly jazylǵan mátin dep ataýǵa tolyq negiz bar. Onda konstıtýsııalyq qurylysqa qatysty álemdegi úzdik tájirıbeler kórinis tapqan, adam quqyqtary jáne ulttyq múddemiz tolyq qorǵalǵan.
Árıne, qazirgi Konstıtýsııamyzdyń mán-mańyzyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Sońǵy 30 jylda jetken barlyq jetistigimizdiń bastaýynda Ata Zańymyz turǵany sózsiz. Bul – tuńǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tabandy eńbeginiń arqasy.
Degenmen bul qujat elimiz endi ǵana eńsesin tikteı bastaǵan kezde qabyldanǵanyn eskergen jón. Onda Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi qıyn kúnderdiń izi bar. Solaı bolýy da zańdy.
Sol kezden beri elimiz adam tanymastaı ózgerdi. Bolashaǵymyzǵa kóbi kúmánmen qarasa da, Qazaqstan halyqaralyq bedeli joǵary, myqty memleketke aınaldy. Qazir álemdegi geosaıası, geoekonomıkalyq, tehnologııalyq ahýal túbegeıli ózgerip jatyr. Sońǵy jyldary Qazaqstan da kóptegen ózgeristi bastan ótkerdi. Bul ózgerister ult sanasyna yqpal etti, tipti, zor silkinis ákeldi desek, qate bolmas. Sondyqtan elimizdiń maqsat-mindetterin, qundylyqtary men qaǵıdattaryn zaman talabyna saı, konstıtýsııalyq deńgeıde jańǵyrtý aıryqsha mańyzdy.
Jańa Konstıtýsııanyń jobasy jekelegen túzetýler engizilgen joba emes. Bul ózgeristerdiń basty maqsaty – jańa tarıhı dáýirde memlekettiń negizderin túbegeıli qaıta qurý, qoǵamdyq sanany jańǵyrtý. Jańa Konstıtýsııanyń jobasyna asa qajetti ári ozyq normalar engizilgen. Biz bárimiz bir el bolyp yrys-yntymaǵymyzdy, bereke-birligimizdi saqtaı otyryp, evolıýsııalyq, ıaǵnı tabıǵı jolmen damyp kelemiz. Bul – óte mańyzdy. Budan basqa jol joq.
Jańa Konstıtýsııa Qazaqstandy tyń qarqynmen órkendetýge, ár azamattyń áleýetin arttyrýǵa jol ashady dep senemin. Qalaı desek te, Ata Zańymyzǵa qatysty túpkilikti sheshim jalpyulttyq referendýmda qabyldanady.
Bizdiń basty maqsatymyz – qazirgi kúrdeli kezeńde Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne halyqaralyq áleýetin arttyrý.
Sarapshylar álem ekonomıkasynyń ósimi baıaýlap, halyqaralyq saýda qarqyny álsireıdi degen boljam jasaýda. Damýshy elderge salynatyn jahandyq ınvestısııa kólemi azaıyp barady. Qarjy salasy toqyraýǵa ushyraýy múmkin. Búginde kóptegen el óz naryǵyn qorǵaý sharalaryn kúsheıtip jatyr. Memleketter arasynda ózara tarıftik shekteý qoıý úrdisi beleń aldy. Jahandaný úderisi keri sıpat ala bastady. Munyń bári álemdegi geosaıası ahýaldy ózgertip jatyr. Biraq negizgi ári sheshýshi oqıǵalar áli alda.
Dúnıe júzinde múlde jańa úderister paıda bolýda. Memlekettiń turaqty damýy úshin biz osy ózgeristerge ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan beıimdelýimiz qajet. Bul – asa mańyzdy mindettiń biri.
Burynǵy tásilder qazir tıimsiz bolyp qalǵanyn kórip otyrmyz. Ozyq memleketter álem ekonomıkasyn damytýdyń jańa úlgisin ázirleýge kirisip ketti. Biz de bul úderisten shet qalmaýymyz kerek.
Ult múddesin qorǵaý úshin ekonomıkany nyǵaıtýǵa jáne damytýǵa arnalǵan naqty jospar bolýǵa tıis. Dúnıe júzindegi ekonomıkalyq ahýalǵa qaramastan, byltyr ekonomıkamyz 6,5 paıyzǵa ósti. Bizdiń mıssııamyz – aıqyn: ekonomıkalyq ósim joǵary sapaǵa ıe bolýy kerek, ıaǵnı, eń aldymen, halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmysyn jaqsartýǵa tıis. Basqasha aıtsaq, ishki jalpy ónim artqan saıyn azamattardyń naqty tabysy da kóbeıýi kerek. Bul – Úkimettiń aldynda turǵan negizgi mindet.
Atalǵan maqsatqa jetý úshin bizge buǵan deıingi ósimdi qanaǵat tutpaıtyn, qazirgi syn-qaterlerge jedel jaýap beretin, basymdyqtar egjeı-tegjeıli oılastyrylǵan ekonomıkalyq saıasat qajet.
Basqasha aıtqanda, bizge turaqty ósim modeli kerek. Oǵan sáıkes, memleket naryqtyq ekonomıkanyń strategııalyq damý vektoryn naqty anyqtap, qolda bar qarjy resýrstaryn ekonomıkalyq ósim ákeletin basty salalarǵa baǵyttaýy qajet. Mundaı tásil ulttyq tabysty azamattarymyzǵa anaǵurlym tıimdi ári ádil bólýge múmkindik beredi.
Ashyǵyn aıtqanda, men bul jaıynda kúnde oılanamyn, mamandarmen keńesemin, arnaıy ekonomıkalyq saraptamalardy oqımyn. Ekonomıkalyq jáne qarjylyq saıasatty qaıta jańǵyrtý boıynsha aýqymdy jumys kútip tur.
Úkimettiń taıaý aradaǵy mindeti – ónimdilikti arttyrý, tehnologııalyq jańarý jáne adamı kapıtaldy damytý esebinen ósimdi qamtamasyz etý, tabysty el ıgiligine jumsaý.
Mundaı modeldi tek ınvestısııa saıasatyn jandandyrý, bıznestiń múddesin turaqty qorǵaý arqyly qurýǵa bolady. Iаǵnı bul saıasattyń túpki nátıjesi halyq tabysyn arttyrý, ekonomıkalyq derbestikti nyǵaıtý bolýǵa tıis.
Úkimettiń aldynda ýaqyt ozdyrmaı sheshetin birqatar mindet bar. Atap aıtqanda, turaqty ári qalypty ınflıasııa kórsetkishin jáne memleket qarjysynyń teńgerimdiligin qamtamasyz etý, sondaı-aq byltyrǵy Joldaýymda jarııalanǵan jańa ınvestısııalyq kezeńdi tolyǵymen júzege asyrý.
Jappaı sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellektini engizý kómekshi qyzmet atqarýmen shektelmeı, ekonomıkalyq damýdyń basty arqaýy bolýy kerek.
JI negizinde sıfrlandyrýdyń birqatar basty mindetterin oryndaý qajet. Bul – eńbek ónimdiligin arttyrý, ekonomıkanyń eksportqa baǵdarlanǵan sektorlaryn qalyptastyrý, qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarý jáne Qazaqstandy jahandyq sıfrlyq ekonomıka tizbegine kiriktirý.
Jańa ınvestısııalyq kezeńdi iske asyrý elimizdiń ındýstrııa, energetıka, kólik salalaryndaǵy zamanaýı júıesin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Jasandy ıntellektini damytý, bul – uran emes, bul ekonomıkalyq ıdeologııanyń negizgi tiregi, tipti ulttyq ıdeologııamyzdyń myzǵymas tuǵyry bolýǵa tıis. Osyndaı jaýapty sátte durys, batyl ári tıimdi sheshimderdi der kezinde qabyldaý óte mańyzdy. Shynaıy ómirge túk qatysy joq «qurǵaq» usynystar berý, qysqasy, nátıjesi joq ispen aınalysý múldem bolmaýy qajet.
Búkil memlekettik apparat naqty nátıjege jetý úshin jumys isteýi kerek jáne onyń ıgiligin búkil qoǵam kórýge tıis. Osy oraıda, qazirgi tańdaǵy asa ózekti máselelerge toqtalaıyn.
BIRINShI. Inflıasııany oıǵa qonymdy, qalypty deńgeıge túsirý qajet. Onyń sharyqtap ketýine jol bermeý kerek.
Inflıasııanyń ne sebepti joǵary bolyp turǵany belgili, keseldiń sebebi anyqtaldy. Endi osy máseleni sheshý kerek. Biraq usynylatyn sharalar eldiń damýyna keri áserin tıgizbeýi qajet. Dál osy tusta túrli pikir aıtylyp jatyr.
Úkimet pen Ulttyq bankke birlesip naqty is-qımyl algorıtmin ázirleýdi tapsyramyn. Osy mańyzdy jumysqa barlyq mekeme ókilderi men sarapshylar qatysýǵa tıis. Taǵy da qaıtalap aıtamyn: qolaısyz ahýaldy shuǵyl retke keltirý qajet.
Bıyldan bastap úsh jyl qatarynan ınflıasııany tómendetý úshin naqty sharalar qabyldaý kerek. Birlesken is-qımyl baǵdarlamasyn sapaly oryndaý aıryqsha mańyzdy. Máseleni sheshýdiń ornyna bos sózdi kóbeıtip, qajetsiz «jol kartalaryn» ázirleý – jaýapkershilikten qashý degen sóz. Aldyn ala eskertý: ondaı jaǵdaıda qatań shara qoldanylady. Halyqtyń tabysy artsa ǵana, naqty nátıjege qol jetkizdik dep sanaýǵa bolady.
EKINShI. Jańa Salyq kodeksiniń tıimdi engizilýin qamtamasyz etý kerek.
Jańa salyq-bıýdjet saıasaty teńgerimdi sıpat alyp, ekonomıkany ornyqty damytýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵdarlanýy qajet.
Bıyl kúshine engen Salyq kodeksi ekonomıkadaǵy ashyqtyq pen tártipti kúsheıtýge yntalandyrady. Qazirdiń ózinde alǵashqy oń nátıjelerin kórip otyrmyz. Ekonomıka mınıstrliginiń málimetine sáıkes, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan jańa salyq rejımi iske qosylǵaly beri 180 myńnan astam jańa salyq tóleýshi zań aıasynda áreket ete bastady.
Úkimettiń baǵalaýynsha, salyq reformasynyń nátıjesinde bıyl bıýdjetke qosymsha 4,4 trıllıon teńge túsedi.
Jospar, álbette, kóńilge senim uıalatady. Biraq qaıtalap aıtamyn: belgilengen kórsetkishterge shamadan tys salyq salý, bıznesti zańsyz nemese negizsiz qyspaqqa alý esebinen jetýge bolmaıdy.
Bıýdjetti tıimdi salyqtyq ákimshilendirý arqyly tolyqtyrýǵa bolady dep oılaımyn. Sondyqtan salyq júıesin jappaı sıfrlandyrýǵa shuǵyl kirisken jón.
Jazalaýshy mentalıtetten arylatyn kez keldi. Salyq organdary men salyq tóleýshiler arasynda seriktestik jáne ózara senim qaǵıdaty ornyǵýǵa tıis. Memleket pen bıznestiń tıimdi yqpaldastyǵyn jolǵa qoıý kerek. Mundaı seriktestik ádildikke, ózara tıimdilikke, tipti ekonomıkany damytýdyń mańyzyn túsiný turǵysynan alǵanda jaýapkershilikke qurylýǵa tıis dep oılaımyn.
Bul jóninde jaqynda «Turkistan» gazetine bergen suhbatymda aıttym. Úkimettiń keıbir múshelerimen áńgimeden uqqanym, ony bári birdeı yqylas qoıyp oqymaǵan sekildi. Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaı otyrysyndaǵy sózimdi de tolyq túsinbegenderińiz baıqalady. Internet uzaq mátinderdi oqýdan alystatty. Onyń ústine mátindi, kitaptar men maqalalardy oqymaı-aq, mazmunyn tyńdaı salatyn múmkindik paıda boldy. Biraq bul memlekettik qyzmetkerlerge jaraspaıtyn ádet. Oqý kerek. Áıtpese, zeınet jasyna jetken kezde, oılaný qabiletinen aıyrylyp qalasyzdar. Bul óte qaýipti. Sondyqtan kóp oqyńyzdar.
Bankter, agregatorlar men marketpleıster salyqtyq ákimshilendirýdiń áreket etý aıasyna tolyqtaı enip, salyq agentteri mindetin atqarýǵa tıis.
Memlekettik kirister komıtetine tolyq sıfrlyq rejımde jumys isteıtin «fıskaldyq derekter fabrıkasyna» aınalý mindeti júkteldi. Búkil máseleni sheshýdiń jalǵyz durys joly – osy.
2027 jyldyń sońyna deıin salyq jáne keden júıesin basqarýdyń sıfrlyq tásilin engizý qajet. Bul – strategııalyq mańyzy bar mindet.
Sonymen qatar Ulttyq taýarlar katalogy men Otandyq taýar óndirýshileri reestrin jedel iske qosyp, taýarlardy sıfrlyq tańbalaý júıesin keńeıtken jón. Biraq taýar tańbalaýdy josparlanǵan óndiriske zııanyn tıgizbeı jasaý kerek. Mınıstrlikter qabyldaǵan jańa erejeler men sheshimder sheteldik jáne otandyq kompanııalardyń qyzmetine keri áser etpeýge tıis. Mundaı jaıt elimizdegi ınvestısııalyq klımatty nasharlatady. Otandyq jáne sheteldik kompanııalar bul máselege alańdaýshylyq bildirip, maǵan hat jazyp jatyr.
Fıskaldyq saıasattyń tıimdiligine, eń aldymen, bıýdjetti retke keltirip, qarjy tártibin qatań saqtaý arqyly qol jetkizýge bolady.
Memlekettiń tıimsiz shyǵyndaryn barynsha qysqartý úshin qoldanystaǵy bıýdjet baǵdarlamalaryn bastan-aıaq qaıta qaraý qajet. Biz bul jaıynda buǵan deıin aıtqan bolatynbyz, taǵy qaıtalaýǵa týra kelip tur. Bul – óte mańyzdy mindet. Muny oryndaýdy sozbalańǵa salmańyzdar. Bul iste Qarjy jáne Ekonomıka mınıstrlikteri qatańdyq pen tabandylyq, kásibılik tanytýy kerek. Basymdyqtardyń qaısysy birinshi, qaısysy keıin ekenin naqty belgilep alý qajet.
Bıýdjet qarjysyn ıgerýdiń qazirgi krıterııinen bas tartyp, memlekettik ınvestısııanyń tıimdiligin basqarýdy kúsheıtkenimiz durys. Bul – mańyzdy mindet. Jalpy, bıýdjetti asyǵys ıgerý durys emes. Muny kim shyǵaryp júr? Jyldyń sońynda bıýdjetti ıgerý kerek degen jarys bastalady. Basqasha aıtsaq, bul qarjyny ońdy-soldy shashý degen sóz. Jumys tártibin qaıta qarańyzdar. О́ıtkeni qazir zaman basqa.
Úkimet pen ákimder bıýdjettiń ıgerilmeı qalýynan qaýiptenip, jobalarǵa qarjy bólý tájirıbesin doǵaratyn kez keldi. Eń soraqysy, mundaı sheshimder sýbektıvti túrde qabyldanyp, qarjy tańdaýlylarǵa ǵana beriledi. Toqeteri, árkim óz bilgenin jasaǵandy qoıý kerek.
Endi mundaıdy memleket múddesine qasaqana qarsy áreket etý dep qarastyramyz.
Bıýdjet qarjysy azamattarymyzǵa naqty paıda ákeletin jáne ulttyq ekonomıkanyń damýyna septigin tıgizetin jobalarǵa berilýge tıis.
Úkimetke bıyl 1 mamyrǵa deıin bıýdjet baǵdarlamalaryna revızııa júrgizip, memleket esebinen qarjylandyrylatyn jobalardy irikteý mehanızmin jetildirý tapsyrylady. Bul kvazımemlekettik sektorǵa da qatysty.
Men Joldaýda bul másele týraly aıttym: bıýdjettik shyǵyndardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin, ıaǵnı qarjynyń qaıda, qalaı jáne ne úshin jumsalyp jatqany aıqyn bolýy úshin sıfrlyq teńgeni belsendi paıdalaný qajet.
Qazirgi tańda bul tásil memlekettik satyp alý júıesinde, sýbsıdııalaý kezinde, sondaı-aq Ulttyq qordan iri jobalarǵa qarajat bólý barysynda tıimdi qoldanylyp júr. Bul quraldy basqa da salalarǵa engizip, aıasyn keńeıtý kerek.
Taǵy bir mańyzdy másele. Aımaqtardaǵy bıýdjettik josparlaýdy sapaly júrgizýge basa mán berý qajet. О́zderińizge málim, sońǵy jyldary aımaqtardyń kiris qory aıtarlyqtaı artty, birqatar salyq pen tólem túrleri respýblıkalyq deńgeıden aımaqqa berildi. Sonyń saldarynan jetkilikti qarjy bólmeı, jergilikti bıýdjetke qosymsha shyǵyndardy artyp qoıý jaǵdaılary jıilep ketti. Mundaı tájirıbe bıýdjetaralyq qatynastardyń qısynyna qaıshy ári qabyldanyp jatqan sheshimderge senimdi joǵaltady. Sondyqtan jergilikti atqarýshy organdarǵa beriletin qarjy resýrstary men olardyń mindettemeleri bir-birimen mólsherles bolýyn eskerý óte mańyzdy. Eger bilikterińiz jetse, muny oryndaý asa qıyn emes.
Qazaqstan – bir ortalyqtan basqarylatyn ýnıtarly, birtutas el. Sol sebepti elimizdiń áleýetin nyǵaıtýdy, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýdy basty maqsat etip, aqyl-parasatpen, bir qoldyń salasyndaı jumylyp jumys isteý qajet.
Jańa Bıýdjet kodeksinde bıýdjetaralyq qatynastar naqtylyq jáne barlyq bıýdjet deńgeıindegi jaýapkershilik turǵysynan qaıta qaraldy. Endi osy normalar óńirlerde is júzinde qalaı jumys isteıtinin baıqap kórý kerek. Eger qoldanystaǵy quraldar tıimsiz ekenin kórsetse, ony túzetý qajet. Túptiń túbinde, bul kıeli kitap emes qoı. Munda eshqandaı kúmán joq. Sheshimdi tez ári batyl qabyldaý qajet. Ýaqyttyń talaby sondaı.
Jańa erejeler óńirlerdiń qarjylyq derbestigine tusaý bolmaýǵa tıis. Eń bastysy, olardyń kiris kózderin ulǵaıtýǵa degen ynta-jigerine keri áser etpeýi kerek. Munyń mańyzy zor. Eger óńirlerdiń kiris bazasyn ulǵaıtýǵa kedergi keltirsek, onyń saldary qıynǵa soǵady. Osyny da oılańyzdar.
Úkimet aımaqtardyń qarjylyq ornyqtylyǵyn nyǵaıtý sharalaryn qabyldaýǵa mindetti. Bul – strategııalyq sıpaty bar maqsat. Basqarýdyń túrli deńgeıi arasyndaǵy jaýapkershilikke salǵyrt qaraýǵa bolmaıdy.
Meniń tapsyrmammen byltyr 2030 jylǵa deıin aımaqtardy damytýǵa arnalǵan tujyrymdama bekitildi. Basty maqsat – óńirler arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdikti azaıtyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý.
О́tken jylǵy damý qorytyndysy týraly aıtar bolsaq, aımaqtardyń ekonomıkasy turaqty ósip-órkendep keledi. Biraq sheshimin tappaǵan máseleler bar. Aımaqtardyń ınfraqurylymmen qamtylý deńgeıi ortasha eseppen alǵanda – 64,1 paıyz. Bul kórsetkish ár óńirde ártúrli, aıtarlyqtaı alshaqtyq bar.
Qajetti ınfraqurylymnyń bolmaýy oblystardyń damýyna jáne halyqtyń turmys sapasyna keri áserin tıgizip otyr. Ásirese, jańadan qurylǵan Abaı jáne Ulytaý oblystarynda ınfraqurylym jetkiliksiz. Almaty oblysynda da ahýal máz emes. Bul aımaqtardyń damýyna aıryqsha nazar aýdarý qajet.
Aımaq basshylary ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jáne azamattardyń tabysyn arttyrýǵa basa mán berýge tıis. Inflıasııany tómendetý úshin tıimdi sharalar qabyldap, sapaly ınvestısııa tartýy kerek, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý arqyly jańa jumys oryndaryn ashýy qajet.
ÚShINShI. Sıfrlyq memleket qurý máselesine aıryqsha kóńil bólý kerek. Bul Qazaqstannyń bolashaǵyna tikeleı áser etedi.
Jańa ǵana bul salanyń elimiz úshin strategııalyq mańyzy týraly aıtyp kettim, barshaǵa túsinikti dep oılaımyn. Sondyqtan jumysqa selqos qarap, jaıbaraqat júrýge bolmaıdy. Áıtpese, qoldaǵy múmkindikten aıyrylyp qalamyz.
Sıfrlyq tásilder arqyly artyq shyǵyndy qysqartyp, ákimshilik kedergilerdi eńsere alamyz. Basqarý isindegi tıimsiz sheshimderdi barynsha azaıtýǵa bolady.
Jasandy ıntellektini tolyqqandy engizý búkil sıfrlandyrý saıasatynyń ózegi bolýǵa tıis. Jasandy ıntellektige negizdelgen asa mańyzdy sıfrlyq jobalardy júzege asyrý máselesin aıryqsha nazarda ustaý kerek. Úkimet mundaı jobalardy tolyq ári ýaqtyly qarjylandyrý úshin negizgi basymdyqtardy naqty belgilep alýy qajet.
Áıtpese, aýqymdy jospardyń bári qaǵaz júzinde qalyp qoıady. Aldymyzda aıqyn baǵdar bolmasa, qandaı strategııamen de maqsatqa jetý ońaı bolmaıdy.
Sonymen qatar taǵy bir kemshilik kózge anyq kórinedi. Úkimet músheleri men ákimder ózderine senip tapsyrylǵan salalar men oblystardaǵy barlyq olqylyqty sıfrlandyrýǵa «jaba salady». «Jappaı sıfrlandyrý engizilse, Siz kórsetken olqylyqtar men kemshilikter ózdiginen joıylady» deıdi. Bul arada ne aıtýǵa bolady? Adamdar ózin qorǵaýdyń, basyn arashalap alýdyń nebir quıtyrqy ádisin tabady.
Taǵy bir mańyzdy másele. Sapaly sıfrlyq damý úderisin jeke sektormen tyǵyz baılanysta qaraǵan jón. Úkimet bıznes salasyna sıfrlyq tásilderdi belsendi túrde engizýge múmkindik beretin arnaıy qoldaý sharalaryn ázirleýge tıis.
Qazir memleket kórsetetin qyzmetterdi sıfrlandyrý, memlekettik bazalardy ózara kiriktirý jumysy júrip jatyr. Biraq munyń bári málimetterdi basqarý isiniń sapasyn jaqsarta almaı otyr. Ázirge oń ózgerister kórinbeıdi.
Biryńǵaı standart engizip, málimetterdi memlekettiń strategııalyq resýrsy retinde basqarýǵa kóshý óte mańyzdy.
Úkimetke Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigimen, sondaı-aq Ulttyq bankpen birlesip jyl sońyna deıin memlekettik málimetterdi basqarýdyń birtutas júıesin qurýdy tapsyramyn.
Sońǵy kezde memlekettik sıfrlyq júıelerdiń jumysynan aqaý shyǵyp júr. Bul qazirgi IT-tásilderdiń tehnologııalyq jaǵynan eskirgenin jáne basqarý sapasynyń tómendigin kórsetedi. Mundaı olqylyqtar memlekettiń bıznes ókilderimen jáne azamattarmen qarym-qatynasyna keri áserin tıgizedi. Sondaı-aq tıimdi sıfrlyq orta qalyptastyrý jumysyn tejeıdi.
Sıfrlyq ózgeristiń bári QazTech platformasynyń negizinde jasalýǵa tıis. Búgin bul máseleni biraz talqyladyq.
Úkimetke biryńǵaı sıfrlyq platformaǵa kóshýge týra keledi. Bul – mańyzdy mindet. Buǵan deıin vedomstvolardyń bári sıfrlandyrýmen eshqandaı baqylaýsyz, óz betinshe aınalysyp keldi. Bul tehnıkalyq problemalardy kóbeıtip qoımaı, qazyna qarjysyn ońdy-soldy shashýǵa ákep soqty.
Bas prokýratýrada ótken jıynda Úkimet músheleri shashyrańqy júıelerdiń basyn biriktirýge qansha qarjy qajet ekenin jarııa etti. Basyn ashyp aıtaıyn, mundaı aqsha jumsalýy múmkin emes. El aýzynda júrgen bir qurylysshy-sheneýnik aıtqandaı, aqshasy bolsa, ǵımaratty aqymaq ta salady, al osy mindetti qarjysyz sheshýge sheberlik qajet. Al sheberlikterińizdi kórsetińizder. Úkimet bıýdjetten qyrýar qarajat shyǵyndamaı, tapsyrmany oryndaýdyń josparyn usynýǵa tıis. Problemany qoldan jasap, ony sheshý úshin memleketten aýqymdy ınvestısııa bólemiz. Bulaı bolmaıdy.
Sıfrlyq transformasııa kezeńinde, eń aldymen, jeke adamnyń múddesine nuqsan kelýi múmkin. Sondyqtan derbes derekterdiń senimdi qorǵalýyn qamtamasyz etýge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Derbes derekterdiń tarap ketýi, onlaın-alaıaqtyq, jasandy ıntellektini qylmys quraly retinde paıdalaný – munyń bári bizdiń elde de, shetelde de qalypty jaǵdaıǵa aınaldy.
Biz Qarjylyq monıtorıng agenttigi men basqa da quqyq qorǵaý organdaryn jumyldyryp, kıberqylmyspen jáne alaıaqtyqpen kúresý úshin naqty sharalar qabyldap jatyrmyz. Ulttyq antıfrod-ortalyǵy 90 myń azamatty alaıaqtardyń arbaýynan saqtap qaldy.
Úkimetke tıisti mekemelermen birge kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne azamattardyń derekterin qorǵaý máselesin keshendi túrde muqııat saralap, qaraýdy tapsyramyn. Budan bólek, jaqynda Ulttyq quryltaıda atap ótkenimdeı, sıfrlyq derbes derekterdi qorǵaý máselesi konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilip, aıqyndalýy kerek.
Áleýmettik salany sıfrlandyrý máselesi de óte mańyzdy. Byltyr respýblıkalyq bıýdjettiń 40 paıyzǵa jýyǵy osy salaǵa bólindi. Biraq bul qarajat qanshalyqty tıimdi jumsaldy degen oryndy suraq týyndaıdy. Sondyqtan Úkimet úı sharýashylyqtarynyń áleýmettik sıfrlyq profılin qalyptastyrýǵa tıis. Sonda áleýmettik kómek te shyn máninde kómekke muqtaj adamdarǵa beriledi.
Qarjylaı tólemaqydan bastap, azyq-túlik, dári-dármek, baspana nemese bilim alýǵa beriletin vaýcherlerge deıingi qoldaýdyń barlyq túri bank jáne tólem ınfraqurylymymen tyǵyz baılanysqan «Áleýmettik ámııan» arqyly berilýge tıis.
Úkimet ákimdiktermen birge osy tájirıbeni barlyq jerde keńinen qoldanýy kerek. Sondaı-aq bul tásildi jyl sońyna deıin tezdetip iske qosýy qajet.
Meniń baıqaýymsha, Úkimet otandyq Aitu messendjerine tıisti deńgeıde kóńil bólmeı otyr. Tipti ony memlekettik qyzmetkerler de paıdalanbaıdy.
EGov AI dep atalatyn ámbebap jasandy ıntellekt-kómekshisin (assıstentin) ázirleý kerek. Barlyq azamatqa qoljetimdi bolatyn osy júıe birtindep Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń ornyn basady.
Áleýmettik qoldaý sharalaryn basqaratyn ınfraqurylymdy, ıaǵnı Biryńǵaı sıfrlyq áleýmettik qorǵaý platformasyn naqty aıqyndap alý qajet.
Bilim salasynda birqatar júıelik problemalar bar ekenin Ulttyq quryltaı otyrysynda aıttym. Olar jekemenshik bilim berý uıymdaryn qoldaýǵa da, memlekettiń mektepter men joǵary oqý oryndaryn qarjylandyrý tetikterine de qatysty.
Bilim salasyndaǵy «ekonomızasııa», ıaǵnı qarjyny tekke shashpaı, júıeli jumsaý úderisin jalǵastyrǵan jón. Bul rette balabaqshadan bastap ýnıversıtetterge deıingi barlyq deńgeıde memlekettik qarjylandyrýdyń tıimdiligin túbegeıli arttyrýǵa basa mán berý qajet. Jańa derekter anyqtalǵannan keıin bul mańyzdy mindetke aınaldy.
Maman daıarlaý isi ekonomıkanyń naqty sektorlarynda jasandy ıntellekti men jańa tehnologııalardy ıgerý qarqynyna ilese almaı otyr. Oqý baǵdarlamalary men standarttary jańaryp úlgergenshe, mamandyqtar ózgerip ketip jatyr. Demek jaı ǵana IT-mamandardyń sanyn kóbeıtý jáne jalpy sıfrlyq daǵdylardy úıretý jetkiliksiz.
Elimizge jasandy ıntellektini kez kelgen salada qoldana biletin kásibı mamandar qajet. Olar naqty jumys oryndaryndaǵy eńbek ónimdiligin arttyrady.
Osyǵan oraı Úkimetke jetekshi kompanııalarmen birlesip, memleket pen jeke seriktestik negizinde Ulttyq mamandyqtar transformasııasy ortalyǵyn qurýdy tapsyramyn. Ol ortalyqty memlekettik emes kompanııalardyń konsorsıýmy basqarǵany durys. О́ıtkeni bıznes tezirek beıimdeledi ári naryq talaptaryn jaqsy biledi.
О́z kezeginde, Úkimet erejelerdi aıqyndap, ashyqtyq pen suranysty qamtamasyz etýge, tıimdi sheshimderdi jappaı taratýǵa kómektese alady.
Densaýlyq saqtaý salasynda jeke-jeke jumys isteıtin 30-dan astam aqparattyq júıe bar. Atalǵan júıelerdi bir-birine tolyqqandy baılanystyrýdy buǵan deıin qansha talap etsek te, sol kúıi jasalmady. Bıýdjet qarjysyn jymqyrýdyń basty sebepteriniń biri – osy.
Salalyq mınıstrlerdiń kóz aldynda buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdaǵy alaıaqtyq ister jasalǵany tańǵaldyrady. Onyń ústine bul áleýmettik salada oryn alyp jatyr. Bas prokýratýra men basqa da ókiletti organdar qylmystyń qashan jasalǵanyna, ony kimderdiń jasyrǵanyna qaramastan, isti egjeı-tegjeıli tekserip, aqıqatty anyqtaýǵa mindetti. Tergeý prosesin óz baqylaýymda ustaımyn.
Úkimetke 1 jeltoqsanǵa deıin Biryńǵaı memlekettik medısınalyq aqparattyq júıe qurý jumysyn aıaqtaýdy tapsyramyn. Bul barlyq úderiske baqylaý jasap, basynan aıaǵyna deıin qadaǵalap otyratyn júıe bolýǵa tıis.
Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesiniń de barynsha ashyq bolýyn qamtamasyz etý kerek. Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynda jalǵan qujat toltyryp, derekterdi burmalaıtyn qıturqy joldar bar ekeni anyqtaldy. Men Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda osy máselege arnaıy toqtaldym.
Taǵy da aıtamyn. Bas prokýratýra jáne tıisti quqyq qorǵaý mekemeleri barlyq jymqyrý áreketterine qatysy bar adamdardy zań turǵysynan jaýapqa tartýy qajet.
Bilim salasynda da neshe túrli alaıaqtyq áreketter bar bolyp shyqty. Zańdy buzǵan azamattardy mindetti túrde jazaǵa tartý kerek.
Úkimetke jyl sońyna deıin Qordyń jumysyn tolyq sıfrlandyrýdy tapsyramyn. Sonda ǵana jumys ashyq júrgiziledi, al qarjy tıimdi jumsalady.
Basqa mańyzdy másele. Elektr qýaty turaqty ári jetkilikti kólemde óndirilmese, jasandy ıntellektini engizý jáne jappaı sıfrlandyrýdy júzege asyrý múmkin bolmaıtyny anyq. Bul másele jóninde men Ulttyq quryltaı otyrysynda pikirimdi anyq aıtyp kettim.
Elimiz elektr energııasynyń ishki tapshylyǵyn joıý úshin ony jyl saıyn ımporttaýǵa májbúr. Byltyr 3,7 mıllıard kılovatt-saǵat energııany syrttan aldyq. Qýat kózderi men elektr jelileriniń ábden eskirýi de bul saladaǵy ahýaldy ýshyqtyryp tur.
О́tken úsh jylda «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy aıasynda energetıka salasyna 1 trıllıon teńgeden astam qarjy salyndy. Bul qarajattyń negizgi bóligi, ıaǵnı, 900 mıllıard teńgeden astam qarjy jóndeý jumystaryna jumsaldy.
Jańa qýat kózderin iske qosýǵa 140 mıllıard teńge ǵana bólingen. Bul uzaq ýaqyt boıy turaqty energojúıeni qamtamasyz etýge jetpeıtini anyq. Elektr qýaty jetkiliksiz bolsa, elimiz oıdaǵydaı damı almaıdy. Osy mańyzdy máseleni eskermeı jospar qurý – esh qısynǵa kelmeıtin sharýa.
Energetıka mınıstrliginiń burynǵy basshylary tek munaımen shuǵyldanǵan sııaqty, elektr qýaty óndirisi ekinshi qatarda nazardan tys qaldy. Endi bul olqylyqty tez arada túzetýimiz qajet.
Qazirgi kezde Qazaqstanda 123 mıllıard kılovatt-saǵat elektr energııasy óndiriledi. Bul elimiz úshin múldem jetkiliksiz.
Úkimet 2029 jyldyń sońyna deıin 13,3 gıgavattyq jańa qýat kózderin iske qosamyz dep josparlap otyr. Onyń 5,9 gıgavaty jańartylatyn qýat kózderinen alynbaq. Sondaı-aq Úkimet kelesi jyly elektr qýatyna degen suranysty tolyq óteýdi kózdep otyr. Tipti, 1,3 mıllıard kılovatt-saǵat qýatty artyq óndire alamyz degen boljam bar. Biraq bul maqsatqa jetý úshin mindettemeniń bári ýaqtyly oryndalyp, jetkilikti qarajat bólinýge tıis.
Sonymen qatar bizde qýat kózderin iske qosý merzimin qaıta-qaıta keıinge qaldyrý ádetke aınaldy. Mysaly, Almatydaǵy 2-shi jáne 3-shi jylý elektr ortalyǵyn jańǵyrtý merzimi birneshe ret shegerildi. Jumys áli kúnge deıin júrgizilip jatyr. Sondyqtan Úkimet josparlanǵan qýat kózderiniń tolyq iske qosylýyn qamtamasyz etýge tıis. Budan bylaı soza berýge bolmaıdy.
Meniń oıymsha, másele – naǵyz energetıka mamandarynyń bolmaýynda. Energetıka salasyndaǵy máselelermen «alyp bara jatqan ne bar deısiń?» dep, «azdy-kem bilimi bar, biraq ózine degen senimi mol» kez kelgen adam aınalysatyn boldy.
Men Ulttyq quryltaı otyrysynda Úkimetke eki aıdyń ishinde «taza» kómir óndirisi boıynsha Ulttyq joba ázirleýdi tapsyrdym. Osy baǵytta Qytaıdyń tájirıbesin erekshe atap kórsetýge bolady. Olar «taza kómirden» jalpy kólemi 55 gıgavatt bolatyn 85 energetıkalyq blok salý jumysyn bastap ketti. Bul – álem boıynsha kómirden alynatyn energııa kózderiniń 90 paıyzy degen sóz.
Bir sózben, kórshiles el shyn máninde tıimdi, ıaǵnı energetıkalyq qaýipsizdik jáne ekonomıkalyq ósim turǵysynan paıdaly sheshim qabyldap otyr. AQSh ta kómir ıgerý jáne ony paıdalaný saıasatyna kóshetin boldy.
Jalpy, ulttyq elektr jelisiniń senimdi jumys isteýine basa nazar aýdarý qajet.
Úkimetke kelesi jyldyń sońyna deıin Ońtústiktegi elektr jelilerin damytý jobalaryn júzege asyrý tapsyrylady. Sondaı-aq Batystaǵy qýat júıesin elimizdiń biryńǵaı ulttyq energııa júıesimen biriktirýge tıis.
Zamanaýı sıfrlyq tásilderdi engizbesek, elektr qýatyn únemdeý qıyn, energııa júıesiniń úzdiksiz jumys isteýi ekitalaı. Osy salada jasandy ıntellekt kómegimen onlaın-monıtorıng júrgizýdi jedel qolǵa alǵan jón.
TО́RTINShI másele. Biz tolyqqandy jańa ınvestısııalyq kezeńdi bastaýymyz kerek. Bul – strategııalyq mańyzy bar mindet.
Jalpy, qazir eldegi ınvestısııalyq ahýal jaqsy dep aıtýǵa bolady. 2022 jyldan beri jınaqtalǵan tikeleı ınvestısııa kólemi 84 mıllıard dollardan asty. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa shamamen 50 paıyzǵa artty.
Biraq byltyr elimizge tartylǵan tikeleı ınvestısııanyń kólemi ósse de, onyń qarqyny áli de baıaý bolyp tur.
Memleket jeke kapıtal rólin ózine alýdan bas tartýy qajet. Jeke kapıtal tartýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý úshin biraz eńbektený qajet. Al qarjyny qazynadan alyp, ony ınvestısııa dep kórsete salý áldeqaıda ońaı. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrmeı, naryqtyq ekonomıka qaǵıdattaryna baǵyný qajet.
Bizge jańa ári sapaly ınvestısııa tartýǵa arnalǵan birtutas strategııa qajet. Bul strategııada, eń aldymen, joǵary tehnologııasy bar zamanaýı óndirister ashýǵa basymdyq berilýge tıis. Osy turǵydan alǵanda, jeke bıznes aıryqsha ról atqarady. Kásipkerler ekonomıkamyzǵa sapaly ınvestısııa salý arqyly jumys oryndaryn ashady, jurttyń tabysyn arttyrýǵa úles qosady.
Biz «Báıterekti» ınvestısııalyq holdıng retinde qaıta qurdyq. Mundaı qadamnyń naqty sebebi boldy. Holdıng naryqtyq ekonomıkaǵa serpin berýde, biraq bul qadam jeke bastamalardy shektemeýge tıis.
«Samuryq-Qazyna» qoryna da dál osyndaı talap qoıylady. «Samuryq-Qazyna» qory jáne birqatar ulttyq kompanııa basshylarymen qatań áńgime boldy. Kompanııalardyń qurylymyn túbegeıli qaıta qarap, jańa zamanǵa beıimdeý kerek. Meniń oıymsha, qosshydan basshy kóp. Basshylyq quramy el aıtyp júrgendeı «Sol jaǵalaýdyń» adamdaryna tolyp qalǵan. Olardyń jumysqa kómilip jatqan eshteńesi joq. Keıde ne isterin bilmeı, áleýmettik jelilerde árkimmen pikir talastyryp otyrady. Bul túbi jaqsylyqqa aparmaıdy.
Inflıasııa deńgeıi turaqtalyp, tómendegennen keıin naryq qaǵıdattaryn kúsheıtý kerek bolady. Damý ınstıtýttary bıznespen jáne qarjy sektorymen tıimdi qarym-qatynas ornatýy qajet. Bul qatynas básekelestikke emes, ózara seriktestikke negizdelýi kerek.
Elimizde ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn salalar kóp. Osy salalardy damytý úshin memleket pen bıznes arasynda syndarly yntymaqtastyq bolýǵa tıis. Ásirese, sırek kezdesetin metaldar, munaı-gaz hımııasy, sıfrlyq ınfraqurylym, jańartylatyn energııa kózderi, kólik jáne agroóńdeý salalaryna basa mán bergen jón.
Mysaly, qazir tehnologııalar qarqyndy damyp jatqan kezde asa qajetti materıaldarǵa, ıaǵnı, sırek metaldarǵa suranys kúrt artyp keledi. Qazaqstanda mundaı jobalardy júzege asyrýǵa Batys elderi jáne basqa da damyǵan memleketterdiń ınvestorlary zor qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bul – Qazaqstannyń jahandyq básekedegi artyqshylyǵy. Osy artyqshylyqty tıimdi paıdalanýymyz kerek, ony el ıgiligine jaratý qajet.
Biraq ashyǵyn aıtýymyz kerek, ınvestorlarmen jumystyń qazirgi tásilderi sapaly ınvestısııa tartýǵa kedergi keltirip otyr. Qaǵazbastylyq áli kóp, bir mindet birneshe organǵa qatar júktelgen. Men byltyrǵy Joldaýymda bul máselege arnaıy toqtaldym. Osyndaı tıimsiz jumysty doǵarý qajet. Mekemeler arasynda birtutas ári ózara kelisilgen baılanys júıesin qalyptastyrý kerek.
Bir sózben, sheshim qabyldaý jáne úılestirý jumysy bir jerden júzege asyrylýǵa tıis. Sheshim qabyldaý úderisin sozýǵa bolmaıdy, ony tezdetý kerek. Investısııalyq shtab Roman Sklıardyń arqasynda óz jumysyn jalpy tıimdi atqaryp otyr.
Kóp nárse birinshi basshyǵa baılanysty. Olar ınvestısııalyq jobalardyń tıimdi júzege asyrylýyn qamtamasyz etýge tıis. Joba iske qosylǵannan keıin de ınvestorǵa qoldaý kórsete berý kerek. Jumys barysyna únemi monıtorıng júrgizip, ákimshilik kedergilerge jol bermeý qajet.
Men ınvestısııalar máselesimen aınalysatyn arnaıy kómekshini taǵaıyndadym. Sheteldik nemese otandyq ınvestorlardyń suraqtary bolsa, Murat Nurtileýge «Focal point» retinde shaǵymdanýǵa bolady.
Al halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń tóraǵasy – Prezıdenttiń keńesshisi Áset Erǵalıev baılanysta bolady.
Investısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik beretin mańyzdy tásildiń biri – uzaq merzimge arnalǵan ofteık-kelisimsharttar jasaý. Biraq qazir elimizde mundaı kelisimshart jasaýdyń biryńǵaı ári túsinikti erejesi joq. Onyń ústine, memlekettik organdar selqostyq tanytýda. Sonyń saldarynan strategııalyq mańyzy bar birqatar ınvestısııalyq joba iske aspaı jatyr.
Úkimet pen Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigine osy máseleni sheshý úshin tıimdi sharalar qabyldaýdy tapsyramyn.
Men Joldaýda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń áleýetin tolyq paıdalaný qajettigi týraly aıttym. Qytaıda jáne Vetnamda mundaı aımaqtar ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi sanalady. Al bizdiń eldegi arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń tıimdiligi áli kúnge deıin tómen. Bul mekemeler ekonomıkanyń qurylymyn ózgertýge qaýqarsyz.
Shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń ishki jalpy ónimge qosqan úlesi 1 paıyzdan sál ǵana asady. Onyń 0,3 paıyzy – eksportqa, 0,9 paıyzy shetel ınvestısııasyna tıesili. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń qazirgi jumys tásili múlde jaramsyz deýge bolady. Olar ınvestısııa tartatyn alań bolýǵa tıis. Jańa normalar, quraldar, servıstik sheshimder sol jerde synaqtan ótip, odan ári keń taralýy qajet. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń qazirgi ınfraqurylymyn damytýǵa úsh jyl ishinde bir trıllıon teńge zaım qarajatyn jumsaý usynylyp otyr. Aldymen olardyń damý modelin qaıta qurý kerek dep sanaımyn. Onsyz mundaı aýqymdy ınvestısııa júıedegi qordalanǵan máselelerdi sheshe almaıdy.
Túptep kelgende, eger naqty nátıjege jetemin degen nıet bolsa, bul máseleni Túrkistan oblysynyń burynǵy ákimi Darhan Satybaldy sııaqty qolda bar qarjymen de sheshýge bolady. Astanada da jaqsy tájirıbe bar.
Úkimet úsh aıdyń ishinde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy damytýdyń jańa úlgisin bekitýi kerek.
Meniń shetelge saparlarym jáne ınvestorlarmen kezdesýlerim barysynda qol jetkizilgen kelisimderdiń oryndalýyna basa mán berý qajet. Kommersııalyq kelisimderdiń jalpy quny byltyrdyń ózinde shamamen 75 mıllıard dollar boldy. Jumysty sozbalańǵa salý jáne qol qoıylǵan kelisimderdi oryndamaý degen másele bolmaýǵa tıis. Bul jumysty oryndaýǵa Prezıdent Ákimshiligi de jaýapty.
Ashyǵyn aıtý kerek, bizde mynadaı jaǵymsyz úrdis paıda boldy: joǵary basshylyq deńgeıindegi kelissózderdiń aldynda óte belsendi jumys júrgiziledi, al keıin tym-tyrys bolyp qalady.
Mekemeler arasyndaǵy bitpeıtin ózara kelisý áreketin doǵarý kerek. Úkimet meılinshe derbes bolýdy surady, derbestik berildi, endi is júzinde sony durys qoldanýy kerek. Qol qoıylǵan árbir qujat aldyn ala sapaly túrde daıyndalyp, oryndalý merzimderi naqty aıqyndalýy qajet. Jumystyń nátıjesi úshin birinshi basshylarǵa jeke jaýapkershilik júkteledi.
Memleket ınvestorlar aldyndaǵy mindettemelerin tolyq oryndaýy kerek. Elge senim, iskerlik bedel osylaı qalyptasady.
Úkimet Qazaqstannyń ınvestısııalyq áleýetin kóterýge, básekelik artyqshylyqtaryn damytýǵa basa mán bergeni jón.
Memleket pen jeke seriktestik – ekonomıkaǵa ınvestısııanyń kelýin yntalandyratyn mańyzdy quraldyń biri. Bul tetikti ońtaıly paıdalana alsaq, ınvestısııalyq táýekeldi memleket pen bıznes arasynda tıimdi bólýge múmkindik týady.
Biraq elimizdegi memleket pen jeke seriktestik áleýeti durys ıgerilmeı otyr. Infraqurylymdyq jobalardyń kóbi burynǵydaı tikeleı bıýdjet qarjysyna táýeldi. Jeke kapıtal, bank sektory jáne halyqaralyq qarjy uıymdary oǵan aıtarlyqtaı atsalyspaıdy.
Bıýdjettiń múmkindigi shekteýli. Sondyqtan mundaı tásil kóptegen ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa bóget bolyp otyr. Álbette, kez kelgen qarjy quraly sııaqty memleket pen jeke seriktestiktiń de óz quny bar. Alaıda, ol ózin-ózi aqtasa, Úkimet atalǵan mehanızmdi belsendi qoldanǵany jón. Qajet bolsa, zańnamaǵa da tıisti ózgeris engizýge bolady.
Jedel damý jolyna túsken Alataý qalasy jańa ınvestısııalyq kezeńniń negizgi jobasy bolýǵa tıis. Bul – Smart City qaǵıdatyna sáıkes barlyq salaǵa ozyq ınnovasııalar engizý, jasandy ıntellekti men sıfrlyq tehnologııany qoldaný degen sóz. Onda kapıtal tartý úshin teńdesi joq jaǵdaı jasalyp, jańa, batyl sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beretin úzdik retteý rejımin qalyptastyrý qajet.
Osy mańyzdy másele boıynsha meniń tapsyrmammen Konstıtýsııalyq zań ázirlenip, Parlamenttiń qaraýyna usynyldy.
Maǵan Ulttyq bank pen Qarjylyq monıtorıng agenttigi buǵan qarsylyq tanytqany týraly baıandaldy. Bul Konstıtýsııalyq zań qabyldaýǵa múmkindik bermeıdi. Alaıda meniń tóraǵalyǵymmen ótken jıynda mundaı pikir aıtylmaǵan edi. Oılaryńyzdy sol kezde nege aıtpadyńyzdar? Eger sizderde qandaıda bir qaýip ne qarsylyq bolsa, maǵan qaǵaz júzinde usynys berińizder. Jumysty alǵa ilgeriletý úshin tıisti tapsyrma beremin. Biraq, meniń oıymsha, bul shyndyqqa janaspaıtyn bos áńgime sekildi. Men jaýapkershilik alýdan qashpaımyn, al sizder túrli konferensııalarda dilmársip, sóz sóılep júre berińizder. Qazir qorqynyshtan qaltyrap otyratyn emes, naqty jumys isteıtin zaman.
Bul – elimiz úshin biregeı joba. Sondyqtan Úkimet onyń basy artyq bıýrokratııasyz, kidirissiz ári sapaly damýyn qamtamasyz etýi kerek. Shenchjen sekildi qalalardy barshańyz kórdińizder. Men bul qalaǵa 1988 jyly alǵash ret barǵan bolatynmyn. Ol kezde balyqshylardyń shaǵyn aýyly edi. Qazir onda zamanaýı tehnologııanyń bári bar, 10 mıllıonnan asa adam turyp jatyr. Qytaı bıligi jeńildikter berip, táýekelge bel býdy. Den Sıaopın «Batyl reforma jasańyzdar» dedi. Bul sóılem qytaı tilinde tórt ıeroglıften ǵana quralady.
Jańa ınvestısııalyq kezeńniń tıimdi júzege asýy kóbine qarjy sektorynyń belsendi atsalysýyna baılanysty. Búginde elimizdiń qarjy naryǵyndaǵy jıyntyq aktıvterdiń 84 paıyzy bank salasyna tıesili. Degenmen bızneske beriletin qaryz úlesi tómen deńgeıde qalyp, 38 paıyzdy qurady. Al ekinshi deńgeıli bankter byltyr «shybyq basyn syndyrmaı», esh qınalmaı 3 trıllıon teńgege jýyq tabys tapty.
Bankter ekonomıkanyń negizgi qarjylandyrý kózi retinde óziniń zańdy róline oralýy úshin jaǵdaı jasaý qajet degen sóz talaı ret aıtyldy. Biraq syltaý taýsylmaıdy.
Nátıjesinde bank júıesindegi alaıaqtyq áreketterge kýá boldyq. Iri, júıe quraýshy bankter memleket tarapynan orasan zor kómek berilgenine qaramastan, daǵdarysqa ushyrap, týra maǵynasynda 1 dollarǵa satyldy. Qazir bankterdiń ózine tartatyn qarjy resýrstarynyń quny joǵary degen áńgime aıtyla bastady. Olardyń ekonomıkany qarjylandyrýyna osy kedergi keltirip otyr-mys. Demek ekonomıkany qoljetimdi kredıtpen qamtamasyz etýdiń jalǵyz joly – ınflıasııany turaqtandyryp, deńgeıin tómendetý, sodan keıin naryqtyq mólsherlemeni azaıtý.
Taǵy da qaıtalap aıtamyn: bul rette Úkimet pen Ulttyq banktiń júıeli, úılesimdi ári kásibı turǵyda jumys istegeni mańyzdy. Halyqaralyq valıýta qorynyń keńesine qulaq asyp, túrli termınologııany ońdy-sońdy qoldanýǵa asa kóp aqyldyń qajeti joq. Azdap oılanyp, tym bolmasa kóptegen túıtkildi sheshýge talaptanyp kórý, bul – basqa másele.
Álemde banktermen qatar saqtandyrý jáne qundy qaǵazdar naryǵy uzaq merzimdi kapıtaldyń kózi sanalady. Otandyq qarjy júıesindegi saqtandyrý sektorynyń úlesi mardymsyz – 5 paıyz ǵana. Mundaı jaǵdaıdy mise tutýǵa bolmaıdy.
Áńgime sıfrlyq tehnologııalardy paıdalaný arqyly saqtandyrý ónimderiniń túrin kóbeıtip, olardyń qoljetimdiligin arttyrý jóninde bolyp otyr.
Saqtandyrý naryǵyn memlekettiń, azamattar men bıznestiń yqtımal táýekelderge ortaq jaýapkershilik mádenıetin qalyptastyratyn mańyzdy ınstıtýt retinde qarastyrǵan jón. Mundaı tásilge kóshý úshin damyǵan elderdiń úlgisine saı mindetti saqtandyrý túrlerin kóbeıtý qajet. Bankter men saqtandyrý kompanııalary uzaq merzimdi qor jınaýdy kúsheıtse, bul qundy qaǵazdar naryǵynyń damýyna tyń serpin beredi.
Qundy qaǵazdardyń damyǵan naryǵy – makroekonomıkalyq turaqtylyqtyń mańyzdy kórsetkishi. Al onyń aýqymy ınvestorlardyń senim deńgeıi qandaı ekenin bildiredi.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men Ulttyq bankke 1 qyrkúıekke deıin saqtandyrý jáne qor naryǵyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyramyn. Ony tıimdi iske asyrý úshin saqtandyrý jáne qundy qaǵazdar týraly jańa zańdar qabyldaý qajet dep sanaımyn.
BESINShI. Jańa ınvestısııalar eń aldymen elimizdegi zamanaýı ónerkásiptiń negizin qalyptastyrýǵa baǵyttalýy kerek.
Bul salada biraz jetistikke jettik. Byltyr óńdeý ónerkásibi turaqty damyp, 6,4 paıyzǵa ósti. Biraq óńdelgen taýar eksporty 2,7 paıyzǵa tómendedi. Buǵan jalpy eksporttyń 4,2 paıyzǵa azaıǵany da áser etti. О́nerkásip saıasatynyń basty kemshilikteri dál osy tusta anyq baıqaldy.
Bul salada shıkizat óndirýshilerdiń úlesi áli de basym. Biraq bul olarǵa kedergi jasaýǵa bolady degen sóz emes, kerisinshe, olarǵa kómegimizdi áldeqaıda kúsheıtýimiz qajet. Sonymen qatar óńdeý ónerkásibine basa nazar aýdarý kerek.
О́ńdeý ónerkásibindegi ónimniń 40 paıyzdan astamy metallýrgııaǵa tıesili. Al metallýrgııa sektorynda eksportqa shyǵarylatyn taýardyń jartysynan kóbi – tómen deńgeıde óńdelgen ónimder. Sonyń saldarynan, shıkizatty syrtqa shyǵaramyz da, odan jasalǵan daıyn ónimdi basqa elderden satyp alamyz. Paradoks. Mundaı tájirıbeni doǵarý kerek.
Shıkizat eksporttaǵannan góri, odan daıyn ónim óndirip, syrtqa shyǵarý áldeqaıda paıdaly. Árıne, bul ońaı mindet emes. Biraq úlgili kásiporyndar bar, mysaly, «Qarmet». Qansha qıyndyqqa tap bolsa da, ondaǵy óndiristik jáne áleýmettik prosesterde oń ózgerister oryn alyp jatyr.
Bul máselede «artyq qylam dep, tyrtyq qylýǵa da» bolmaıdy. О́ńdeý salasyn damytamyz dep, shıkizat óndirý isine zııan keltirmeý jaǵyn oılaý kerek. Úkimettiń saıasaty aqylǵa qonymdy, baıypty bolýǵa tıis.
Elimizdiń ımportqa táýeldiligi týraly aıtqanda munaı salasyndaǵy kúrdeli ahýalǵa toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Qazaqstanda jylyna shamamen 100 mıllıon tonna munaı óndiriledi, biraq elimizde sonyń tek 18 mıllıon tonnasy ǵana qaıta óńdeledi. Sonyń saldarynan biz munaı óndirýshi el bolsaq ta, jyl ótken saıyn dızel otyny boıynsha tapshylyq paıda bolyp jatyr, avıasııalyq kerosın boıynsha da ımportqa táýeldi bolyp otyrmyz.
Sondyqtan otynǵa degen suranystyń joǵary ekenin eskere otyryp, elimizde jumys istep turǵan munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý kerek. Bul jumysty jedel oryndaý qajet. Atalǵan qadam bir jylda óńdeletin munaı kólemin 9 mıllıon tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beredi (18,4 mıllıon tonnadan 27,4 mıllıon tonnaǵa deıin). Bul – mınıstrliktiń málimeti.
Úkimet jańa munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyna qatysty baıypty sheshim qabyldaýy qajet. Eń aldymen, munaı óńdeý zaýytyna shıkizat qaıdan jetkiziletinin, qandaı ónimdi jáne qansha kólemde óndiretinin durys esepteý kerek. Bul jobany iske asyrýǵa (eger júzege assa) jeke ınvestor tartý kerek bolady. Búginde mundaı iri jobany tek memleket qarjysyna salý óte tıimsiz. Jańa munaı óńdeý zaýytynyń qurylysy jóninde áli de oılaný qajet. Menińshe, jobanyń qunyn muqııat eseptegen abzal.
Qajetti jaǵdaı bolsa da, osy kezge deıin elimizde munaı-gaz hımııasy óz aldyna jeke sala bolyp qalyptasqan joq.
Meniń tapsyrmammen polıetılen, býtadıen, karbamıd jáne basqa da ónimder shyǵaryp, osy salany jańa deńgeıge kóteretin birqatar joba iske qosyldy. Úkimet bul jobalardy ýaqtyly aıaqtaýǵa tıis. Osyndaı munaı-gaz hımııasy salasyndaǵy iri jobalardy iske asyrý arqyly elimizdiń negizgi hımııa ónimderine (polıetılen, polıpropılen) degen suranysyn óteımiz.
О́zimizde shyǵarylatyn polımerdi barynsha óńdeý isi jolǵa qoıylmaǵan. Bul materıaldan avtobólshekter, tamshylap sýarýǵa qajetti quraldar, medısınalyq jabdyqtar, ydys-aıaq jáne basqa da kóptegen ónim shyǵarýǵa bolady. Osy oraıda shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetý kerek. Sonyń ishinde lızıngpen qural-jabdyq, jeńildikpen nesıe berý qajet. Bul qadam azyq-túlikten ózge ónimderdiń baǵasyn tómendetýge zor múmkindik beredi.
Munaı-gaz hımııasy jáne basqa da negizgi salalardaǵy óńdeý ónerkásibin damytý úshin resýrstar qoryn tolyqtyrý óte mańyzdy.
Qazir Úkimet tikeleı memlekettik ınvestısııaǵa úmit artyp otyr. Aldaǵy úsh jylda bıýdjetten geologııalyq barlaý jumystaryna 500 mıllıon dollarǵa jýyq qarjy bólý josparlanǵan. Bul ótken otyz jylda jumsalǵan qarajatpen teń. Bul, árıne, durys, biraq báribir jetkiliksiz.
Geologııa salasyn damytýǵa jeke kapıtal tartý Úkimettiń asa mańyzdy mindeti bolyp qala beredi. Onsyz geologııalyq barlaý jumystary árdaıym qazynadan bólinetin qarjyǵa táýeldi bıýdjettik joba bolyp qalýy múmkin.
Shıkizatty tereń óńdeý – aýyl sharýashylyǵyna da qatysty óte ózekti másele. Agroónerkásip keshenin qoldaý sharalary qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin emes, tek osy saladaǵy jalpy ónimdi arttyrý úshin qabyldanyp jatyr deýge bolady. Sonyń saldarynan áli kúnge deıin azyq-túlik ımportyna táýeldi bolyp otyrmyz, baǵa da ósýde.
Atqarýshy bılik buǵan tosqaýyl qoıý úshin negizinen ákimshilik sharalarǵa júginedi. Úkimet osyǵan deıin áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasyn tikeleı retteýden bas tartatyny týraly aıtty. Soǵan qaramastan, mundaı taýarlar sany 19-dan 31-ge deıin kóbeıdi. Úkimet bul sheshimdi ýaqytsha shara dep túsindirdi. Biraq ýaqytsha dep bastalǵan shara ádettegideı turaqty sıpatqa ıe bolyp ketpeýi kerek.
Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyna da naryqqa qaıshy shekteýler qoıylǵan. Sheshimdi qabyldar aldynda onyń saldary qandaı bolatynyn eshkim oılamaıdy. Ne sebepti bulaı jasalyp jatqanyn túsiný qıyn emes. Sebebi naryqty damytqannan góri oǵan shekteý qoıý – áldeqaıda ońaı. Mundaı áreketti toqtatý kerek.
Úkimet bıznes qaýymdastyǵymen birlese otyryp, tamaq ónerkásibin damytýǵa qatysty júıeli sharalar qabyldaýǵa tıis.
Elimizde mal sharýashylyǵyn damytýǵa mol múmkindik bar. Bul aıqyn nárse. Biraq biz osy áleýetimizdi durys paıdalanbaı otyrmyz. Mal sharýashylyǵynyń damý strategııasy da, qarqyny da mardymsyz, túsiniksiz, keshendi júıe joq. Bul salada sheshimin tappaı turǵan másele kóp. О́nimderdiń basym bóligi jeke qosalqy sharýashylyqtarda jáne sharýa qojalyqtarynda óndiriledi. Ettiń 60 paıyzy, súttiń 80 paıyzy – solardyń enshisinde. Bul jaǵdaı ónimdilikti arttyrýǵa kedergi bolyp otyr.
Elimizde jem-shóp qoryn daıarlaýdan bastap, ónimdi óńdeý, jetkizý, satý úderisi birtutas júıe retinde jolǵa qoıylmaǵan. Basqasha aıtsaq, osynyń bárin basqarýdyń biryńǵaı júıesi joq. О́kinishke qaraı, 2026 jyly osyndaı máseleler týraly aıtýǵa májbúr bolyp otyrmyz.
Bıyl Mal sharýashylyǵyn damytý jospary jasaldy. Bul qujat osy saladaǵy olqylyqtardy joıyp, onyń damýyna jol ashýǵa tıis. Endi aqyry ne bolatynyn kóremiz. Men Joldaýymda jáne «Turkistan» gazetine bergen suhbatymda shaǵyn sharýashylyqtardy kooperasııaǵa biriktirý qajettigin aıttym. Bul jerde sheteldik tájirıbeni úlgi retinde alýǵa bolady. Mysaly, Nıderlandynyń júıesin alsaq, onda sharýalar kooperasııasynyń naqty ári birizdi júıesi bar. Sonyń arqasynda olar quny 130 mıllıard dollar bolatyn aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttap otyr.
Sharýalardy jańa úlgidegi kooperatıv qurýǵa yntalandyrý kerek. Ol úshin Úkimet batyl sharalar qabyldaýǵa tıis. 1 qyrkúıekke deıin Aýyl sharýashylyǵy kooperasııasy týraly jańa zań daıyndaýy qajet.
Sharýalardy memlekettik qoldaý júıesi barynsha ashyq bolýy kerek. Qazir bul júıeniń kúmándi, kóleńkeli tustary kóp. Úkimet jyl sońyna deıin aqparattyq júıelerdi kiriktirý jumysyn aıaqtaýǵa tıis. Bul qadam sýbsıdııalaý úderisin sıfrlandyryp, sharýalardyń mindettemelerin baqylaýǵa alýǵa múmkindik beredi.
Mal sharýashylyǵyn turaqty damytý úshin veterınarlyq qaýipsizdik júıesi sapaly bolýǵa tıis. Ashyǵyn aıtqanda, Qazaqstanda bul sala kenjelep tur. Elimizdegi 168 zerthananyń jıyrma jetisi ǵana halyqaralyq standartqa saı keledi. Mal dárigerleriniń jumysy tolyq baqylaýǵa alynbaǵan. Sońǵy úsh jylda malǵa ekpe saldyq dep 30 myń jalǵan qujat jasaldy.
Bul salany birjola tártipke keltirý qajet. Úkimet veterınarııa salasyn damytýdyń keshendi baǵdarlamasyn úsh aıdyń ishinde qabyldaýǵa tıis.
Quzyrly mekemeler bıyl keıbir aımaqta aldymen sý tasqyny, sodan soń qurǵaqshylyq bolatynyn aıtýda. Úkimet qazirdiń ózinde naqty is-qımyl josparyn ázirlep qoıýy kerek.
Taǵy da aıtarym, tabıǵı apattardy boljaý úshin sıfrlyq tásilderdi paıdalanbasaq, jumystyń bári bosqa ketedi. Bizde qajetti tehnologııanyń bárin paıdalanýǵa múmkindik bar. Tek sonyń barlyǵy qanshalyqty jaýapty ári júıeli túrde qoldanylady degen suraq týady. Másele – sonda.
Egis alqaptary men ınfraqurylymdy qorǵaýǵa qajetti sharalar aldyn ala qabyldanýy qajet. Ár joly másele paıda bolǵan kezde ǵana jantalaspaı, qıyndyqtyń aldyn alǵan jón. Burynǵy qatelikterge jol bermeý kerek. Kóktem de kelip qaldy. Úkimet ákimdiktermen birge sý tasqynyna qarsy sharalardy sapaly júzege asyrýǵa tıis.
ALTYNShY. Sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini keńinen qoldaný kásipkerlikti qarqyndy damytýǵa zor múmkindik beredi.
Jalpy ishki óniminiń 40 paıyzǵa, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııanyń 70 paıyzǵa jýyǵy shaǵyn jáne orta bıznes salasyna tıesili. Bul – keıingi jyldary júrgizilgen júıeli jumystyń nátıjesi. Degenmen qazir tabysqa rıza bolyp otyratyn zaman emes. Elimizde azamattardyń bıznespen jappaı aınalysýyna mán berilip, oǵan barynsha jaǵdaı jasalyp jatyr. Biraq mundaı shara búgingi tańda azdyq etedi. Úkimet kásipkerlikti damytý isinde endi, eń aldymen, sapaǵa aıryqsha kóńil bólýi kerek.
Memlekettik kómekti bıznestiń tehnologııalyq deńgeıine jáne sanatyna qaraı saralap berý qajet. Shaǵyn bıznesti qoldaý sharalary naqty ári tıimdi bolýǵa tıis. Kásipkerlerdi «kúnkóris rejıminen» shyǵyp, turaqty damý jolyna túsýge yntalandyrý mańyzdy.
Shıkizattyq emes sektordaǵy damý áleýeti joǵary orta bıznesti qoldaý sharalary daıyn ónim satatyn naryq aýqymyn keńeıtýge yqpal etýi qajet.
Úkimet «Atameken» kásipkerler palatasymen birlesip, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý saıasatyn túbegeıli ózgertý týraly usynys ázirleýi kerek. Usynystar 1 sáýirge deıin engizilýge tıis.
Árbir kásipker smartfon arqyly tikeleı qoldana alatyn birtutas sıfrlyq ekojúıe jasalýy qajet. Qazirgi retteý sharalary kásipkerlerge ákimshilik kedergi týǵyzady, materıaldyq shyǵyn keltiredi. Osy kedergiler men shyǵyndardy azaıtý úshin kezinde shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryn tekserýge moratorıı jarııalandy. Biraq moratorıı merzimi aıaqtalǵan sátte bári qaıtadan burynǵy qalpyna tústi. Mysaly, 2020 jyly 70 myń tekserý jasalsa, byltyr bul kórsetkish 92 myńǵa deıin artqan. Tipti, onyń 85 paıyzy jospardan tys júrgizilgen. Shash al dese, bas alatyn mundaı áreketti doǵarý kerek. Mundaı tekserýlerdiń ornyna medısınalyq qordy nemese jekemenshik mektepterdi, áleýmettik jeńildikter berý júıesin tekserý kerek edi.
Retteýshilik reformanyń jańa kezeńindegi basty mindet – blokcheın men jasandy ıntellektini paıdalaný arqyly sıfrlyq modelge tolyq ótý.
Bul rette «Retteýshi sary paraqtar» (Regulatory Yellow Pages) qaǵıdaty basshylyqqa alynýǵa tıis. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi atalǵan jumysty jyl sońyna deıin aıaqtaýy qajet.
Endi «Ekonomıkany yryqtandyrý sharalary týraly» Jarlyqty oryndaý máselesine arnaıy toqtalǵym keledi. Bul jumys is júzinde emes, qaǵaz júzinde ǵana oryndalyp jatyr deýge bolady. Quzyrly organdar qujatta kórsetilgen tapsyrmalarǵa atústi qaraıdy. Bıznes júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasaýdy emes, qur esep berýdi oılaıdy. Sonyń saldarynan Jarlyqta aıqyndalǵan basty mindetter tolyǵymen oryndalǵan joq.
Mysal retinde memlekettik aktıvterdi jekeshelendirý úderisin alyp qaraıyq. Úkimet jeke menshikke ótýge tıis 473 kásiporynnyń tizimin byltyr qazan aıynda bekitti. Biraq aktıvterdi saýdaǵa shyǵarmaq túgili ony satýǵa daıyndyq sharalarynyń ózi áli bastalǵan joq.
«Memlekettik múlik týraly» jańa zań da qabyldanbady. «Qandaı kedergi paıda boldy? Memlekettik organdar nelikten óz aktıvterinen aıyrylǵysy kelmeıdi?» degen suraqtar bolýy múmkin. Naqty sebepter bar shyǵar, biraq olar týraly beıhabarmyn. Shynyn aıtqanda, maǵan tıisti maǵlumat nemese aqparat túsken joq.
Sebebi bul aktıvter memleket bıýdjeti esebinen qamtamasyz etiledi, ıaǵnı, oǵan qazynadan qomaqty qarajat jumsalyp jatyr. Bul jaǵdaı jeke kásipkerliktiń damýyna kedergi keltirip, básekelestikti tejeıtinin umytpaýymyz qajet.
Úkimet Jarlyqty oryndaýǵa qatysty ustanymdardy bir aıdyń ishinde qaıta qaraýǵa tıis. Basty maqsat – bızneske shyn máninde qolaıly jaǵdaı jasaıtyn naqty sharalar qabyldaý.
JETINShI. Jańa ekonomıkalyq úlgige kóshý barysynda kólik logıstıkasyn damytýǵa jete mán berý qajet. Bul – asa mańyzdy strategııalyq mindet.
Qazaqstannyń Eýrazııa qurlyǵyndaǵy biregeı ornyn tıimdi paıdalanbasaq, bul halqymyz keshirmeıtin strategııalyq olqylyq bolýy múmkin. Sondyqtan bul mindettiń mán-maǵynasy erekshe.
Kólik-tasymal salasy ónerkásip jáne ınvestısııa saıasatymen birge birtutas júıe retinde qaralýy kerek. Osy kezge deıin ınfraqurylymdyq róli basym bolǵan tranzıt salasy endi ekonomıkalyq sıpatqa ıe bolady. Jahandyq báseke kúsheıip turǵan qazirgi zamanda, bul – óte mańyzdy qadam.
Qazir elimizdegi taýardyń 60 paıyzy temirjolmen tasymaldanady. Sondyqtan temirjol jelilerin barynsha damytý – aıryqsha mańyzdy mindet. Búginde birqatar iri ınfraqurylym jobasynyń qurylysy aıaqtaldy. Temirjol arqyly júk tasymaldaý múmkindigi edáýir jaqsaryp, temirjoldyń jalpy jaǵdaıy turaqtaldy. Desek te, elimizdiń temirjol tranzıti salasyndaǵy áleýetin tolyǵymen paıdalanýymyz qajet. Alaıda bul mańyzdy másele boıynsha anyq, aıqyn strategııa áli joq sııaqty. Tozyǵy jetken temirjol ınfraqurylymy áli de kóp. Keıbir jerlerdegi ahýal tipti kúrdeli deýge bolady.
Bıyl «Moıynty – Qyzyljar», «Darbaza – Maqtaaral» baǵytyndaǵy jańa temirjol jelilerin iske qosý kerek. Sondaı-aq «Altynkól – Jetigen» jáne «Beıneý – Mańǵystaý» temirjolyn jańǵyrtý jumystaryn aıaqtaý qajet. «Baqty – Aıagóz» jelisin ýaqtyly paıdalanýǵa berý kerek. Atalǵan máseleler týraly jıi aıtatyn boldyq, endi naqty nátıjege kýá bolaıyq. Jumystyń qarqynyn báseńdetýge bolmaıdy.
Úkimet bıyl tranzıttik tasymal kólemin shamamen 65 paıyzǵa, ıaǵnı 55 mıllıon tonnaǵa deıin kóbeıtemiz degen aýqymdy mindet qoıyp otyr. Al «Qazaqstan temir joly» kompanııasynyń basshysy óz aqparatynda bul josparǵa kúmán keltirip otyr.
Másele – bizde emes, irgeles memleketterdiń josparlary men múmkindikterinde. Bul máseleni endi anyqtaý qajet. Osyǵan oraı, «Samuryq-Qazyna» qory men «Qazaqstan temir joly» kompanııasy qajetti sharanyń bárin qabyldaýǵa tıis. Sonyń ishinde sıfrlyq jańǵyrtý, ıaǵnı transformasııa jumystaryn aıaqtaý qajet.
Júk tasymaldaýshylardyń bárine ashyq jáne birdeı qoldaý kórsetilýge tıis. Ol úshin ulttyq operatordyń júk vagondaryn berý jumysyn tolyq sıfrlandyryp, retke keltirý kerek.
Temirjol salasyndaǵy tarıf saıasatyn reformalaý – kezek kúttirmeıtin mindet. 1 qyrkúıekke deıin jańa tarıf saıasatynyń tujyrymdamasyna qatysty túpkilikti sheshim qabyldanýǵa tıis. Tarıf saıasaty, bul – asa mańyzdy taqyryp, kólik strategııamyzdyń ózegi sanalatyn másele.
Úkimet temirjolmen qatar avtokólik tasymalyn damytýǵa qatysty iri jobalardy da júzege asyrý barysyn qatań baqylaýǵa alýy qajet. Men «Qaraǵandy – Jezqazǵan», «Ortalyq – Batys», «Aqtóbe – Ulǵaısyn» baǵytyndaǵy joldyń jáne Qyzylorda, Saryaǵash, Rýdnyı qalalarynyń syrtyndaǵy aınalma joldyń qurylysy týraly aıtyp otyrmyn.
Avtokólik tasymalyn damytý týraly aıtqanda, eń aldymen, joldyń sapasy men qaýipsizdigine qatysty máseleler sheshimin tabýǵa tıis. Jańa jylǵa deıin jasandy ıntellektini paıdalana otyryp avtokólik qozǵalysyn retteıtin sıfrlyq platformany iske qosý kerek.
Biz júk jáne jolaýshylar tranzıtin barynsha tıimdi etý úshin shekaradaǵy ótkizý beketterin jappaı jańǵyrta bastadyq. Byltyr 9 beket iske qosyldy. Kelesi jyldyń sońyna deıin taǵy 33 beket tolyq jańǵyrtylady. Biraq beketterdiń sapasyna da qaraýymyz kerek.
Sıfrlyq tásilder jáne jasandy ıntellektiniń kómegimen kedendik rásimderdi ońtaılandyrý kerek. Biraq baqylaý da álsirep ketpeýge tıis. Elimizdiń jáne kórshi memleketterdiń aqparattyq júıelerin ózara baılanystyrý kerek.
Men Joldaýymda júk tasymalyn basqaratyn «Smart Cargo» sıfrlyq platformasyn, sondaı-aq keden rásimderin jasaıtyn «Keden» júıesin engizýdi tapsyrdym. Qazir osy júıeler pılottyq rejımde jumys istep tur.
Barlyq mekemeniń aqparattyq júıesin ózara kiriktirip, bul platformalardyń tolyq iske qosylýyn tezdetý kerek. Osylaısha, birtutas ıntellektýaldy kólik ekojúıesi qalyptasady.
Qoryta kele taǵy da aıtyp ótkim keledi: aldymyzda aýqymdy, mańyzdy mindetter tur. Biz árdaıym bir qadam alda júrýimiz kerek. Oılanyp-tolǵanyp otyratyn ýaqyt joq. Batyl, tıimdi sheshim qabyldap, ony jedel júzege asyrý qajet. Shynyn aıtqanda, búgingi qaralyp jatqan máseleler – belgili, olar Joldaýymda da, Ulttyq quryltaıda da kóterildi.
Úkimet músheleri, ıá, aınalamyzda júrgen «sarapshylar» el ekonomıkasynyń aldynda turǵan túıtkilderdi sheshý jolyn tez arada usynady dep kútýdiń qajeti joq degen sııaqty paıymdaýlar bar ekenin biz jaqsy bilemiz.
Biz básekege qabiletti el bolýymyz kerek. Básekege qabiletti bolsaq, bolashaǵymyz da jarqyn bolady. Negizgi basymdyqtarymyz ózgermeıdi. Azamattardyń tabysyn arttyryp, turmys sapasyn jaqsartý basty mindet bolyp qala beredi.
Úkimet, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar óz jaýapkershiligin tolyq sezinip jumys isteýge tıis. Úkimettiń birinshi kezektegi mindeti – batyl, kúmánsiz sheshimder qabyldaý úrdisin jańǵyrtý.
El ıgiligi jáne azamattardyń múddesi úshin eńbek etý qajet. Árbir tapsyrma ýaqtyly ári sapaly oryndalýy kerek. Eń bastysy, elge paıdasy tıetin naqty nátıje bolýǵa tıis.
