– Arqalyq Rysbekuly, Qosaǵashty mekendeıtin qandas baýyrlarymyz týraly syrttaı kóp estıtinbiz. Mundaǵy aǵaıyndar ózara qazaq tilinde ǵana sóılesedi eken. Ras pa?
– Ár halyqtyń eń basty belgisi – onyń ana tili, ulttyq mádenıeti. О́ziniń ana tili, ulttyq mádenıeti joq halyq ult bolyp ómir súre almaıdy. Sondyqtan, kez kelgen halyq salt-dástúrin, ana tilin erekshe qorǵaıdy.
Sol qorǵaýshylardyń qataryna bizdiń Shúı qazaǵynyń erligi baǵaly. Ata-babamyz basynan qansha qasiretti ótkizse de, dini men tilin jatqa balamady. Bizderge altynnyń synyǵyndaı jetkizip, amanat qylyp tabystady. Shúı qazaǵy – álem boıynsha tarydaı shashylyp jatqan qazaqtardyń arasynda taza ana tilinde sóıleý jaǵynan bárinen joǵary turǵan birden-bir
jurt. Qansha qıly zamandy basynan ótkergen bizder ana tilimizdi saqtap qalýǵa bar kúsh-jigerimizdi jumsap jatyrmyz.
– Shúı dep otyrǵanyńyz jerdiń ataýy ma?
– Osy Shúıdi HIH ǵasyrdyń sońǵy jyldarynan beri mekendegeli tilimizdiń taǵdyryn oılaǵan Shákirtqajy babamyz bastaǵan, bertin kele tilimizge sara jol ashyp bergen Soıýz Shákeruly, Murat О́tepuly syndy aǵalarymyz qoshtaǵan nebir tulǵalardyń esimi elimizdiń esinde máńgilik qaldy. Al osy kúnde qazaq tiliniń tirshiligi úshin Áýelhan Jazıtuly bastaǵan biraz azamattar men qazaq tili pániniń ustazdary kúresip júr. Qazirgi damyǵan zamannyń talabyna kónip, muǵalimderimiz mektep oqýshylaryna oqýlyq jazýǵa májbúr bolyp otyr. Reseıdiń Taýly Altaı óńirindegi Shúı qazaǵy qandaı taǵdyrdyń tálkegine tússe de, tilinen eshqashan aıyrylmaǵan, munan keıin de aıyrylmaq emes.
– Oqýlyqty mundaǵy belsendi azamattardyń ózderi jazady dedińiz be?
– Qosaǵash aýdanynda 10 myń ǵana qazaq turady, al respýblıka boıynsha 12 myńnan asady. Tóleńgittermen ózara bereke-birlikte, baýyrlasyp ómir súrip jatyrmyz. Al oqýlyq jaıy-
na kelsek, mektepterimizde qazaq tili sabaǵy pán retinde ótiledi. Arnaıy qazaq mektebi joq bolǵanmen, sonyń ózinde tilimizdiń taǵdyryna beı-jaı qaraı almaımyz. Osy oraıda atajurtymyz Qazaqstanǵa, Elbasyna sheksiz rızashylyǵymyzdy jetkizgimiz keledi. Bizge, shalǵaıdaǵy, shet eldegi qandastaryna degen kózqarasy erekshe ekenine kózimiz jetti. Oqýshylarymyzǵa oqýlyqtaryn tegin jiberdi aldyq. Biraq sol oqýlyqtar shańǵa batyp, qoıma túbinde qor boldy. Kúnine bir emes, birer ret ashyp kórip, «Qashan betterin balalarymyz astarlar eken» dep armandap otyrǵan jaıymyz bar. Onyń sebebi, jergilikti bıliktiń zańy boıynsha bul oqýlyqtar saraptamadan ótpeıinshe, qoldanysqa tyıym salyndy. Sonyń saldarynan shynyn aıtqanda, til óte túıtkildi másele bolyp otyr.
Sondyqtan, atajurtymyz Qazaqstannyń oqýlyqtaryn balalarymyz oqýǵa Reseı zańy boıynsha ruqsat etilmese de, ózimiz oqýlyq jazyp kádemizge jaratýdan basqa amal tappaı otyrmyz. Al Shúıdegi qalǵan qazaqtar osy adamdarǵa qoldaý kórsetip, tilimizdiń janashyry bola bilgennen basqa shara qalmaı barady.
Oqýlyqtardy qurap jazyp alsaq ta, onyń jaryqqa shyǵýy qalaı bolady degen kúdik taǵy bar.
– Ol úshin ne isteý kerek?
– Oqýlyq quraýdyń jumysy qanshalyqty mańyzdy ekeni barshaǵa málim, Reseıden qazaq tilin biletin ǵalymdardy taýyp, saraptamadan ótkizý isi qıyndyq týǵyzýda jáne memlekettiń qoldaýynsyz muny júzege asyrý múmkin emes. Osy oraıda atajur-
tymyz Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Reseıdiń Bilim mınıstrligine osy tilimizdiń máselesi jaıly ún qatsa, bizdiń armanymyz oryndalar ma edi dep, keýdemizde jylǵanyń kózindeı jyltyr úmit alǵa jeteleıdi... Múmkin, sol daıyn Qazaqstannyń oqýlyqtaryn oqýshylarymyzdyń emin-erkin paıdalanýyna jol ashyp berer.
Bul tek Reseıdiń Altaı Respýblıkasynda turatyn 12 myń qazaqtyń máselesi emes, búkil Reseı Federasııasynda tirshilik etip jatqan mıllıonǵa jýyq qazaq qandastarymyzdyń máselesi...
– Bul týraly taǵy qandaı mekeme, uıymdarǵa ótinishterińizdi jetkizdińizder?
– Mekteptegi oqýlyq týraly Reseıde turatyn qazaq mádenı ortalyqtaryna, uıymdaryna, dıasporalaryna shyqtyq. Onymyzdan nátıje bolmady. Qazaqstanǵa irgeles bolsa da, olardyń da jaǵdaılary bizben deńgeıles bolyp shyqty.
Osy qazaq tili oqýlyǵy týraly Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligine de habar berip, úndeý jazdyq. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń arqasynda Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózine jetkizýge talpyndyq. Altaı Respýblıkasyna Qazaqstannan arnaıy ókil at basyn tiregende, Altaı qazaqtarynyń atynan ótinishimizdi jetkizgen edik. Bul ótinishimiz de ókinishke qaraı jaýapsyz qaldy.
Qosaǵash aýdanynda 10 myń ǵana qazaq turady, al respýblıka boıynsha 12 myńnan asady. Tóleńgittermen ózara bereke-birlikte, baýyrlasyp ómir súrip jatyrmyz. Al oqýlyq jaıyna kelsek, mektepterimizde qazaq tili sabaǵy pán retinde ótiledi.
Reseı memleketi, Altaı Respýblıkasynyń bilim mınıstrligi bizge týǵan tilderińdi oqymaısyńdar dep qysym jasap otyrǵan joq. Reseıdiń zańynda, «Eger mektepterde oqytylatyn pánderdiń oqýlyqtary joq bolsa, sol pán jabylýǵa ushyraıdy», dep jazylǵan. Osy zań ǵoı bizge kedergi keltirip otyrǵan. Sol úshin telefon arqyly sizdermen osy oıymdy birge bólisýdi jón sanadym.
– Reseıde qazaq tilinde oqýlyqtar shyǵaryla ma?
– Osy oıymnyń sońǵy túıini: mektepterimizde qazaq tilinen oqýlyqtar bolmasa, Reseıdiń zańy boıynsha qazaq tili sabaqtaryn kúzde, jańa oqý jylynda fakýltatıv etip tastaýy múmkin. Eger de solaı bolatyn bolsa, «Shúıdiń qazaǵy» degen atymyz óshpeı me? Tilimizdi qorǵaı almasaq, ata-babamyzdyń arýaǵy razy bolmas. Bul máseleni tildiń qadirin túsine bilgen adam ǵana tereń uǵyna alady.
Sol sebepten, álemdegi alty myńǵa jýyq tilderdiń ishindegi qoldaný jaǵynan jetpisinshi, al til baılyǵy men kórkemdigi, oralymdyǵy jaǵynan alǵashqy ondyqtar qatarynda turǵan ana tilimizdi saqtap qalýǵa Shúı qazaǵy janyn salýda. Osy pikirimdi tarıhı Otanymnan basqa kimge joldaımyn?! Múmkin til taǵdyry úshin kóptep kúresip júrgen qandas aǵalarymyzdyń qolushy tıer dep, tilimniń tirshiligin kózime jas alyp otyra osylaı jetkizýge májbúrmin.
– О́zińiz nemen aınalysyp júrsiz?
– Altaı Respýblıkasynda jalǵyz qazaq tilinde taraıtyn «Shúıdiń nury» gazetiniń redaktorymyn, http://altai-kazahy.ru saıtynyń ákimshisimin.
P.S. Murynyn shúıirip ana tilin mensinbeı júrgen keıbir otandastarymyzǵa oı túıgizerlik reseılik qandas baýyrymyzdyń janaıqaıy sheteldik qandastarymyzdyń kókeıindegi bárine birdeı ortaq kúı, ortaq naz dep qabyldadyq... Qaı elderde qazaq tili pán retinde ótiledi?
Olarda qazaq tilindegi oqýlyqtardyń máselesi qalaı sheshilgen? Jalpy, sheteldik qandastardyń rýhanı muń-muqtajyna bizdiń elimizde qanshalyqty kóńil bólinip otyr?
Ekinshiden, olarǵa Qazaqstan tarapynan qandaı qoldaý, kómekter kórsetilýde? Taýly Altaıdy mekendegen myna azamattyń áńgimesine qulaq túrsek, bul turǵyda áli de bizde sheshimin taýyp úlgermegen máseleler barshylyq sııaqty. Bul is eki eldiń bilim mınıstrlikteri arasyndaǵy birlesken mámilege kelip tireleri sózsiz. Sózimizdiń túıini: Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qosaǵashtyq qandas qalamgerdiń ótinishine qulaq asyp, Altaıdyń arǵy betindegi aǵaıyndardyń úmitin aıaqsyz qaldyrmaýǵa, otandyq oqýlyqtardyń kedergisiz oqytylýyna, bolmasa qazaq tili páni boıynsha arnaıy oqýlyqtarmen tolyq jabdyqtalýyna yqpal ete alsa eken degen tilek bar.
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
