2008 – 2015 jyldar aralyǵynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Álemdik bank tehnologııany kommersııalaý jobasyn iske asyrǵan bolatyn. Onda 65 jobanyń, quny 1 mlrd teńge bolatyn 40 jobasy óndiriske satylý deńgeıine jetti. Zııatkerlik menshik quqyǵyn lısenzııalaý boıynsha onshaqty kelisimshart jasaldy. Sonaý 2002 jyly «Innovasııalyq qyzmet týraly» zań qabyldanǵan bolatyn, al 2013 jyly «2020 jylǵa deıingi ınnovasııalyq damýdyń konsepsııasy» qabyldanǵan edi. Ondaǵy basty maqsat básekege qabiletti 30 eldiń qataryna qosylý bolatyn. Ol úshin jańa tehnologııalar men qyzmetterdi damytý, shıkizat óndirisinen ınnovasııalyq ekonomıkaǵa kóshý qajet. Bul maqsatqa jetý úshin 2013–2014 jyldary ekonomıkanyń jańa túrine ótýge daıyndyq jasaldy, al 2015–2020 jyldary ınnovasııalyq ekonomıkaǵa ótý kezeńi bolyp belgilendi.
Árıne, ınnovasııalyq ekonomıkaǵa tolyqtaı ótý úshin ýaqyt kerek. Mysaly, AQSh-tyń ózi ekonomıkanyń ınnovasııalyq modeline kóshýdi sonaý 1960 jyldary bastaǵan bolatyn, oǵan ótýge bul alyp eldiń ózi 20 jyl ýaqyt jumsady. Innovasııa kóshbasshylarynyń biri Taıvan memleketi bul jolǵa 25 jyl ishinde qol jetkizdi. Al Izraıl men Ońtústik Koreıa bul maqsatty joldy 20 jyl ishinde júrip ótti. Fın memleketinde toqsanynshy jyldary ınnovasııalyq jetistikter joqtyń qasy bolatyn, al qazir bul el ınnovasııalyq ekonomıkasy damyǵan elderdiń biri.
Global Innovation Index reıtıngisi boıynsha ǵylymda kósh bastap turǵan elder – Shveısarııa, Shvesııa, Anglııa, AQSh, Fınlıandııa. Osy tizimde Estonııa 24-oryndy ıelense, Qazaqstan – 75 orynda. Mine, Baltyq jaǵalaýyndaǵy kishkentaı memleket bul tabysqa qalaı qol jetkizdi degen suraq týady. Estondar egemendik alysymen telekomýnıkasııa júıesin jekeshelendirip, búkil eldi talshyqty baılanysqa kóshiripti. Sonyń arqasynda bir-birimen aqparat almasý jaqsaryp, ınternet barlyq jerde jumys istegen, ol tipti shaǵyn araldarda da ǵalamtor kedergisiz qosylatyn bolǵan, nátıjesinde ınnovasııa damyǵan.
Innovasııa, sózsiz ekonomıkanyń basty qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady. Onyń kómegimen barsha álem úshinshi ındýstrıaldyq revolıýsııany jasamaq. Munyń konsepsııasyn amerıkandyq ǵalym Djeremı Rıfkın jasaǵan bolatyn. Rıfkın tujyrymyna sáıkes úshinshi ındýstrıaldyq revolıýsııa sıfrlyq baılanystyń paıda bolýynan bastalady. Internet álemdi kúrt ózgertti, ınformasııanyń taralý aýqymy men onyń jyldamdyǵy ǵajap boldy. Ekinshi revolıýsııa kezindegi basty energııa kózi – kómir, gaz, munaı túptiń-túbinde sarqylyp, barlyq jumyr jer turǵyndaryna jetpeıtindigi sózsiz. Sondyqtan jańa kezeńde mıllıondaǵan jańartylatyn energııa kózderine kóshý, energııa jáne resýrstardy únemdeý tehnologııasyn órbitý, kólikti sýtegi energııasy negizindegi elektr qozǵaltqyshtarmen júrýge, únemdi jerasty pnevmotransportqa kóshirý, turmys taýarlaryn shyǵarýdy alyp óndiristen 3D-prınterlerdi paıdalaný arqyly shaǵyn óndiristerge kóshirý, metallýrgııadan kómirtegi negizindegi kompozıttik materıaldarǵa ótý, mal sharýashylyǵynda et óndirýde 3D-bıoprınterlerdi paıdalana otyryp «jasandy et» óndirýdi jolǵa qoıý, aýyl sharýashylyǵynyń bir bóligin «kóp qabatty ferma» túrine kóshirý maqsattary tur.
Osyndaı keleli de, keleshegi mol isterdi oryndaý jolynda memleketter bul salaǵa qarjy quıýdan aıanar emes. Álem elderindegi ǵylymǵa quıylatyn qarjynyń kólemi qandaı?
Ǵylymdy qarjylandyrýda birinshi orynda Ońtústik Koreıa tur, onyń kólemi 64,6 mlrd dollar, ol ishki jalpy ónimniń 3,9 paıyzyn quraıdy. Ekinshi orynda Izraıl, bıýdjetten 10 mlrd dollar kóleminde qarjy bólinedi, ol IJО́ 3,78 paıyzyna teń. Úshinshi orynda Japonııa, bul memlekettiń ǵylymdy qarjylandyrýy 141 mlrd dollar kóleminde, nemese ol IJО́-niń 3,05 paıyzy. Odan keıingi oryndarda Fınlıandııa men Shvesııa, bulardaǵy qarjylandyrý deńgeıi 2,6 paıyz, Germanııada 2,4 paıyz. Al Eýroodaq elderinde bul kórsetkish ortasha alǵanda 1,6 paıyz shamasynda. Atalǵan tizimniń sońǵy ondyǵynda Reseı, Belorýssııa jáne Ýkraına bar. Al Qyrǵyz memleketiniń kórsetkishi tym tómen – 0,07 paıyz ǵana. Al qarajat kólemin esepteıtin bolsaq AQSh memleketi ǵylymı izdenisterge 400 mlrd astam qarajat bóledi, ol búkil Qazaqstannyń IJО́-sinen eki esege artyq. Sondyqtan bolar Nobel syılyǵynyń ıegerleri arasyndaǵy 331 ǵalym amerıkalyq bolyp otyr. AQSh-ta ǵylymdy qarjylandyrý federaldy úkimet tarapynan 27 paıyz, jeke sektor 67 paıyz, ýnıversıtetter 7 paıyzdy quraıdy. Jalpy, qarjynyń negizgi izdenisterge – 17 paıyzy, qoldanbaly ǵylymǵa – 22 paıyzy, al daıyn ónim shyǵarý izdenisterine 60 paıyzy jumsalady.
О́zimizge oralaıyq. Qazaqstanda ǵylymǵa 2010 jyly 20 mlrd teńge, 2012 jyly – 46,3 mlrd teńge (307 mln dollar), 2013 jyly – 49,5 mlrd teńge (322 mln dollar), 2014 jyly – 47,9 mlrd teńge (263 mln dollar), 2015 jyly – 33 mlrd teńge bıýdjetten bólinse, ótken 2016 jyly jalpy qarjynyń úlesi 36,4 mlrd teńgeni qurady. Bul qarjy elimizdiń ishki jalpy óniminiń 0,15-0,18 paıyzyna teń. Al keleshekte elimizde ǵylymdy qarjylandyrý deńgeıi satylap ósetin bolady. Mysalǵa, 2020 jyly IJО́-niń 2 paıyzy, al 2050 jylǵa qaraı paıyzyn quraıdy degen maqsat bar. Bul qazaqstandyq ǵalymdardyń úmit otyn mazdatqany anyq.
Jalpy, ǵylym salasyn bilim salasynan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Bular sabaqtasyp damıtyn baǵyttar. Endi osy saladaǵy qarjylandyrý qalaı júrip jatqanyn da aıta keteıik. О́tken jyly bilim salasyn qarjylandyrý 456,9 mlrd teńgeni quraǵan edi. Endi salystyryńyz, ǵylymǵa 36,4 mlrd teńge bólingen dedik, demek, ǵylymdy damtyýǵa bólinetin aqsha bilimge bólingen qarjynyń 8 paıyzyn ǵana quraıdy eken...
Nege bulaı? AQSh-taǵy Stenford ýnıversıtetiniń H-STAR ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Genrı Iskovıs «Úshtik spıral. Ýnıversıtetter – kásiporyn – memleket» tujyrymdamasynyń avtory muny bylaı túsindiredi. Bul teorııanyń negizi ýnıversıtetter men memlekettik organdardyń jáne kásiporyndardyń jańa ındýstrııany damytý men jumys istep turǵan bıznestiń ınnovasııalyq áleýetin arttyrýdaǵy bir-birimen baılanystaryn jetildirý. Ýnıversıtetter tek bilim ordasy ǵana emes, olar bilim men ǵylymdy kapıtalızasııalaýdaǵy negizgi kúsh. Olar kompanııalardyń jumystaryn jaqsartýǵa jol asha otyryp, jańa ınnovasııalyq baǵyttar ashady. Bul jerde nege ǵylymı-zertteý ortalyqtary qarastyrylmaıdy degen suraqqa «Joǵary oqý oryndarynda jylda jas stýdentterdiń tobymen kóptegen jańa ıdeıalardyń keletinin eskerý kerek, al 20–30 jyldap qyzmet isteıtin ǵylymı ortalyqtardaǵy ǵalymdar tájirıbeli adamdar, biraq olardyń jańalyqtarǵa moıynsynýy tómendeý», deıdi ǵalym. Sondyqtan kásibılengen ýnıversıtetter barlyq salalarda jumys isteýleri kerek ekendigi aıtylady. Qazaqstannyń bul konsepsııa tóńireginde jaqsy jumys isteýine barlyq múmkindikterdiń bar ekendigi ras. Bizde jetkilikti tabıǵı resýrstar, jańa ındýstrııany damytý múmkindikteri, jaqsy bilim kapıtaly, saıası turaqtylyq bar. Tek bul baǵytta talpynystar men qajetti qarjy kózderi kerek.
Qazaqstanda 130 joǵary oqý oryny bar, onyń ishinde 10 ulttyq, 31 memlekettik, 54 jeke ýnıversıtter men deńgeıles bilim oshaqtary esepke kiredi. Olarda 512,7 myń adam oqıdy, onyń 32,9 myńy magıstranttar jáne 2,7 myń adam doktoranttar, ıaǵnı bolashaq ǵalymdar. Magıstranttar men doktoranttardyń besten bir bóligi ǵana grantpen oqytylady, ıaǵnı olar 22 jáne 23 paıyzdy quraıdy. Joǵary oqý oryndarynda 38,2 myń oqytýshylar jumys isteıdi, olardyń – 3,5 ǵylym doktorlary, 14 myńy ǵylym kandıdattary, PhD doktorlar 1562 adam, ıaǵnı oqytýshylardyń jartysynyń ǵylymı ataqtary bar.
Ǵylymdaǵy nazar aýdaratyn kórsetkishtiń biri qazaqstandyqtardyń halyqaralyq reıtıngilik jýrnaldarda ǵylymı eńbekteriniń basylýy. Onyń máni maqalanyń oqylyp, oǵan silteme jasalynýynda. Shetelderdegi joǵary reıtıngti jýrnaldarda qazaqstandyq ǵalymdardyń eńbekteriniń jarııalanýy 2010 jyly 208 ret bolsa, 2014 jyly 2784 bolǵan edi, al ótken jyly onyń sany 3011 maqalaǵa deıin ósti. Bul kóp pe, álde az ba? Árıne az. О́ıtkeni, ǵylymı qyzmetkerler men joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymı ataǵy barlardy qosyp eseptegende 44,8 myń adam eken, solardyń on besiniń tek bireýi ǵana reıtingtik jýrnaldarda maqala bastyrǵan eken. Al bir adam birneshe jarııalanym jasaıtynyn eskersek, bul kórsetkish onan da tómendeıdi.
Elimizdegi ǵylymı zertteý uıymdarynyń sany 392, onyń ishinde ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń úlesi – 245, basqalary – 58. Al ǵylymmen aınalysatyn joǵarǵy oqý oryndarynyń sany 89 eken. Mundaǵy ǵylymmen aınalysatyndardyń sany 24 735 adam nemese barlyq oqytýshylardyń 64 paıyzy. Sonda ýnıversıtet pen akademııa ataýyn alǵan mekemelerdiń úshten biri ǵylymmen múldem aınalyspaıdy degen qorytyndy shyǵady. Ol neni kórsetedi, kóptegen joǵary oqý oryndary, ásirese, jeke menshiktegileri tek dıplom berýmen ǵana aınalysady degen sóz. Osyndaı ǵylymı negizi saqtalmaǵan, tek bilim beretin akademııalar kerek pe?
Meniń pikirimshe olardyń birshamasy kásiptik baǵytta bilim beretin kolledjge aınalyp, maman daıyndasa, onyń paıdasy el ekonomıkasyna kóbirek tıgen bolar edi...
Atamurat ShÁMENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
