O, toba, sonaý kelmeske ketken keńes zamanynyń ózinde qarttar úıine biren-saran qazaqtar túse qalsa, «tóbemizden jaı túskendeı» titirkenýshi edik. Tipti, ókpeni qysqan ótpeli kezeńniń qıyndyqtary tumshalaǵan toqsanynshy jyldardyń ózinde bul qarttar úıindegi qazaqtardyń sany segiz-toǵyzdan asyp kórgen emes edi. Endi ne boldy?! Boldyq, toldyq, tórt qubylasy túgel egemen el boldyq degendegi jetkenimiz osy ma? Jaryq dúnıe esigin endi ǵana ashqan sábılerimizdi jetimder úıiniń bosaǵasyna tastap, týmaı jatyp ananyń aq sútinen, qasıetti ana tilinen aıyryp, ultsyz, teksiz tiri jetim, máńgúrt ettik. Halqymyzdyń qasiret, qaıǵysyn da, qýanysh, qyzyǵyn da basynan ótkerip, eldiń eńsesin tiktegen, jerdiń tutastyǵyn saqtaǵan, qıyndyqty qara nardaı qaıyspaı kóterip kelgen qarttarymyzdy qajyǵan shaǵynda aty sýyq, ulttyq uǵymymyzǵa jat qarttar úıine qamadyq. Bir ǵana Astana qalasyna qarasty qarttar úıinde toqsanǵa tarta qazaqtar turatyn bolsa, árbir oblystaǵy qarttar úıi, múgedekter úıi dep qos-qostan sanalatyn áleýmettik ortalyqtarda turatyn qandastarymyz qansha?! Ýa, zamandas, kóńilińdi tasytyp, janyńdy jadyratqan jetistigiń osy ma? Jetimi men jesirin jatqa telmirtpeıtin, ata-anany qudiretteı qadirleıtin ata dástúr, ulttyq qasıetiń qaıda?!
Ishi de, syrty da kirshiksiz, sońǵy zamanaýı úlgimen jabdyqtalǵan qarttar úıin aralap kelemiz. «Shapaǵat» Astana qalalyq áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy» dep atalatyn osy mekemeniń qyzmetkeri, kópti kórgen salıqaly azamat Erkin Dáýeshov mekemeniń jetistikterin jipke tizgindeı baıandap júr. Shyndyǵynda da Elbasynyń salıqaly áleýmettik saıasatynyń nátıjesinde mundaǵy qarttar men múgedekterge shynaıy qamqorlyq jasalǵan eken. Qarttar úıiniń árbir turǵynyn baǵyp-qaǵý úshin kúnine 4 394 teńge, aıyna – 131 796, jylyna 1 581 552 teńge qarjy jumsalady eken...
Jumaq apaı
О́mir-aı, qaltyldaǵan qaıyǵy bar,
Qarttardyń tek qartaıǵan aıyby bar.
Baqtyrǵan muńlyqtardy Úkimetke,
Kóbiniń úıde bala, zaıyby bar...
Esigi jartylaı ashyq turǵan bólmeden estilgen muńdy áýen bizdi eleń etkizdi. «Jumaq apaı ǵoı, óleńdetip otyrǵan», dedi Erekeń jylyushyraı jymıyp. «Jolyǵa-
ıyq, kireıik» dedik biz de jartylaı ashyq esik aldynda ańtarylyp.
«Men mynaý shejireli Ereımen óńiriniń týmasymyn. Bıyl mine, seksenniń segizine shyǵyp otyrǵan Dámek Muqyshqyzy degen apalaryń men bolamyn», dedi aq jaýlyǵyn tógilte jamylǵan keıýana meıirimdi júzinen izgilik esip.
– Meniń ákem de, qudaı qosqan qosaǵym О́mekeń de ómir boıy basqarma boldy. Turmys taýqymetin tartqam joq. «Ishkenim aldymda, ishpegenim artymda» degendeı, jalǵandy jalpaǵynan basyp óttim. Tek jaratqannyń bir perzentke zar qylyp qoıǵany bolmasa... Men jasymda jabysqan keseldiń kesirinen ǵumyr boıy qursaq kótermeı óttim. Uzaq jyldar myna Sileti aýdanynda keńshar dırektory bolǵan joldasym О́mirbaı Qylyshbaev sonaý sekseninshi jyldardyń ortasynda qaıtys boldy. Men uzaq jyldar týǵan sińlimniń qamqorlyǵymen bir bólmeli páterde turyp keldim. Osydan týra tórt jyl buryn qatty aýyryp qaldym. Tósekten turýǵa shamam kelmeı, aýzyma sý tamyzatyn jan bolmady. «Birge týmaq bolsa da, birge júrmek joq» eken. Qansha aıtqanmen sińlimniń óz úıi, óz kúıi bar. Sodan keıin uzaq ýaqyt qabyrǵammen keńesip, osy mekemeden bir-aq shyqtym. Bul mekemeniń qyzmetkerlerine sheksiz rızamyn. Baladaı kútedi. Prezıdentimiz ben Úkimetimizdiń shynaıy qamqorlyǵynyń arqasynda barlyq jaǵdaı jasalǵan, beıne bir «jumaq» dersiń (Mekeme qyzmetkerleri ájeıdiń «bul jer – jumaq qoı» dep jıi aıtatyn sózine oraı Jumaq apaı deıdi eken). Tek bul jalǵannan perzentsiz ótken jalǵyzdyǵym bolmasa...
Keıýana kemseńdep, ilezde sýlana qalǵan kári kózderin aq jaýlyǵynyń ushymen súrtti.
– Al jańaǵy jyr joldary kimdiki? О́zińiz óleń jazasyz ba?
– Joq, qaraǵym. Bul óleńdi osy qarttar úıinde turyp, erterekte qaıtys bolǵan Maǵaýııa degen qart shyǵarǵan eken. Kóńilim muńǵa tolǵan kezeńde osy óleńdi áýenge qosyp, yńyldaıtynym bar.
Dúnıe-aı, qıyn eken qartaıǵansyn,
Qýanysh, qyzyqtaryń ortaıǵansyn.
Baýyr et balańdaǵy bezip keter,
Qýaryp qý aǵashtaı qalqaıǵansyn.
О́mir-aı, qaltyldaǵan qaıyǵy bar,
Qarttardyń tek qartaıǵan aıyby bar,
Baqtyrǵan muńlyqtardy Úkimetke,
Kóbiniń úıde bala, zaıyby bar.
Jaratqan jan emes em tilge usta,
Batpaı-aq qoıdy-aý mynaý kún de qysqa.
Kimge de ata-anasyn baǵý paryz,
Bul sózim bolǵaı urpaq, elge nusqa...
«Kelinge syımaı keldim»
Sherli áýenge ulasqan uzaq jyr joldaryn estigen jannyń et júregi tebirenbeı tura almaıdy eken. Mundaı jyr joldaryn tegin adamnyń jazbaǵany anyq. О́z jaıyn da, ózgeniń qaıǵysyn da bar bolmysymen uqqan. Taǵdyr tálkegin kóre otyryp, ózgege kiná artpaıdy. Qaıǵy-muńyn sherte otyryp, urpaqqa sabaq etip, mundaıdyń qaıtalanbaýyn qalaıdy. Aqyly teńiz, sabyry sarqylmas kól qazaqtyń naǵyz qara nar qarttary ǵoı, bul! Al osyndaı qazynaly qarttardy, asqar taýdaı ata-anany kirer esigi bar, shyǵar joly beımálim qarttar úıine qamaǵan qandaı jetesizder?!
– Meniń bes balam bar edi. Bir ul, bir qyzym qaıtys boldy, qalǵany din aman. О́zim úsh jyldan beri osy jerde turyp jatyrmyn, – dedi ózin Ákimbaı Sátimjanov dep tanystyrǵan uzyn boıly, ýaqyt salmaǵynan sál eńkish tartsa da, eńkeımegen eńgezerdeı qart.
– О́zim Taldyqorǵan óńiriniń týmasymyn. Uzaq jyldar boıy Semeıde, Jarkentte aýdandyq tutynýshylar qoǵamynda daıyndaýshy bolyp eńbek ettim. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin úlken uldyń qolynda turdym, − dedi Ákimbaı qart (keıipkerimizdiń ótinishi boıynsha aty-jóni ózgertildi) úzilgen áńgimesin odan ári jalǵap. − Talǵar qalasyna kóship kelip, úlken úı salyp aldyq. Ulyma mashına alyp berdim. Barlyq jıǵan-tergenimdi sol uldyń jolynda jumsadym. Biraq «qııýy ketkenniń qısyny kelmeıdi» eken. Qansha ıilsem de kelinge jaqpaı qoıdym. «Otyrsam opaq, tursam sopaq» degendeı, balama jaman atty qyla berdi. Bir shańyraqtyń astynda tursaq ta, óz tamaǵymdy ózim istep ishetin boldym. Bara-bara úsh nemeremdi qarsy qoıyp, «sútke tıgen mysyqtaı» jeti bólmeli úıge syıǵyzbaýǵa aınaldy. Ulym da burtyńdap, kelinniń aıtqanyna jyǵyla berdi...
Ákimbaı aqsaqal áńgimesin taǵy da úzip, aýyr kúrsindi. Jetpiske jete qoımasa da, aqsaqaldyń tereń ájim torlaǵan aqquba júzinen ábden qajyǵandyqtyń taby seziledi. Aqsaqaldyń tereń kúrsinisinen-aq osy áńgimeni aıtýdyń ózi qanshalyqty aýyr ekendigin ańǵarǵandaımyz.
– О́tken jyly osynda meni izdep ulym kelip ketti. Artymnan izdeýshim bar ekenin sezinip, alǵashqyda erekshe qýandym. Alaıda, kóp uzamaı, kóńilim sý sepkendeı basyldy. Talǵardaǵy jeti bólmeli úı meniń atymda bolatyn. Ulymnyń kelgen sebebi, «sol úıdi nemerelerimniń atyna shyǵarsań qaıtedi» degen ótinish eken. Meniń jaǵdaıymnan góri ulymdy úıdiń máselesi kóbirek alańdatatynyn kórip, qatty kúıindim. Amal qansha, «ishten shyqqan shubar jylan» ulymnyń degenine kóndim. Ol úıdi ózimmen birge o dúnıege arqalap áketemin be, nemerelerimniń amandyǵynyń sadaǵasy, – dep Ákimbaı aqsaqal nemerelerin saǵynǵanyn sezdirip, qabaǵyn túıe túnerip ketti...
21 jyl qapasta
ótken ǵumyr
Kún sáýlesi mol tógilgen tereze aldynda dalaǵa telmirip, kárilik jeńgen turlaýsyz tirshilikten qajyǵan qart otyr. Shýaqty kóktem tóńirekti túgel býsandyryp, tirshilik ataýlyny qybyrlaǵan qımylǵa kóshirip, dúnıeni túrlendire bastapty. Tek tórt qabyrǵaǵa qamalǵan qart kóńili selt eter emes. Kári denesinen de jan ketkendeı, qaqqan qazyqsha qımylsyz qalypty. Álden ýaqytta ishki tebirenisten shyqqan óksik jasy ma, álde alys kókjıekke tesile qaraǵannan janarlarynyń jasaýraǵany ma, ájim torlaǵan betterin aıǵyzdap aqqan kóz jasyn qolynyń syrtymen syǵyp-syǵyp aldy.
Aıaq-qoly erkinen tys dirildegen qart úsh umtylyp, ornynan zorǵa turdy. Qabyrǵada súıeýli turǵan taıaǵyn alyp, tizeleri ıkemge kelmegen aıaqtaryn súırete basyp, bólme ortasyndaǵy stoldyń ústinde ybyrsyp jatqan qaǵazdarǵa qol sozdy. Shashylǵan qaǵazdardyń arasynan áskerı forma kıgen symbatty jigittiń sýreti qolyna ilikti. Ol fotosýretti jańa kórgendeı tesile qaldy. Ushqyshtardyń áskerı kıimi denesine jarasa qonǵan, qııaq murtty, suńǵaq boıly sulý jigittiń sýretin aýdarystyra uzaq qarady. Minsiz symbatymen súısindirgen qara tory murtty jigit pen mynaý taıaqqa súıengen appaq qýdaı shaldyń arasyndaǵy uqsastyqty izdegendeı jansyz sýretten jasaýraǵan janarlaryn taıdyrar emes.
Iá, seksenniń seńgirindegi myna qaltyraǵan qart pen ana sýrettegi qylshyldaǵan sulý jigittiń zaty bir – 20 jyldan astam ýaqyttan beri osy qarttar úıiniń turaqty turǵynyna aınalǵan Ǵabdýlbarı Jánibekov edi. Bul kisi myna Astananyń irgesindegi Astrahan aýdanyndaǵy О́ndiris aýylynyń týmasy bolatyn. Arǵy atalary osy óńirdegi myńdy aıdaǵan aýqatty adamdar bolypty. О́ziniń atasy da Aqmola óńiriniń orys-qazaǵyn «Baıádil-bogatyı» atanyp, aýzyna qaratqan bedeldi adam bolǵan eken.
Ǵabdýlbarı aqsaqal keshegi keńes zamanynda biraz jyl mılısııa qatarynda qyzmet atqarypty. Odan keıin Selınograd áýejaıynda azamattyq avıasııa órt sóndirýshileriniń basshysy bolyp, uzaq ýaqyt eńbek etipti. Uzyn boıly, batyr tulǵaly kelbetine kórki saı symbatty jigit zamanynda shalqyp ómir súripti. Qylshyldaǵan jigit shaǵynda áıel zatynyń kóz jaýyn alǵanǵa uqsaıdy. «Barıı kele jatyr» dese, aýyldyń qyzdary sylanyp-taranyp kózge túsý úshin kóshege shyǵady eken. Mine, osylaı «jalǵandy jalpaǵynan basyp júrem» degende, ómir shirkin óte shyǵypty...
– Meniń osy qarttar úıine turyp jatqanyma 21 jyldan asty. Qazir mine, 82 jasqa keldim. Qarǵa adym jer qaıǵy bolǵanda, endi ómirdiń qandaı máni qaldy deısiń. Adam qolymen istegenin, moınymen kóterýi kerek. Densaýlyqtyń bar kezinde «qatyn jolda, bala belde» dep esirip, talaılardyń kóz jasyna qaldym. Zań júzinde qosylǵan áıelim ózge ulttyń ókili edi. Jalǵyz balamyzdy jat qylyp ósirdi. Ajyrasqanymyzǵa da talaı jyldyń júzi boldy. Qazir olardyń bar-joǵynan da beıhabarmyn. Barlyǵyna ózim kinálimin. Dúnıe qaz-qalpynda turatyndaı, bárin belden basyp, erteńgi kúnimdi oılamadym. Amal ne, bári kesh! Eshkimge qoıar kinám da joq. Tek mynaý tar qapasta tekke ótken 21 jyl ǵumyryma ókinemin, – dep kárilik jeńgen Ǵabdýlbarı qarııa qaltyraı sóılep, óksik ata eńkildep qoıa berdi...
Qarttar úıinen kóńilimiz qulazyp shyqty. Nuryn tóge jarqyraǵan kóktem kúniniń de kúpti kóńildi kótere alar túri joq. Zamanaýı ozyq úlgimen salynǵan saltanatty ǵımarattar terezesinen telmire qaraǵan qarttar beınesi kóz aldymnan keter emes...
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
