Nartaı aqyn esimin qoıǵan bala

Surapyl soǵystyń ázir tynar túri joq. Kún saıyn Sovınforbıýro radıodan habar berip tur. Jaý Máskeý túbine jaqyndady degen saıyn úreı bıleıdi. Lenıngrad, Stalıngrad qalalaryndaǵy bomba jarylysy qulaqqa kóbirek estiledi. Biraq, eldegi jurttyń buǵan eńsesi túspedi. Eńbekke degen yqylas bólek. Dúıim jurt kóktem shyǵa eginge attandy, jaılaýǵa mal kóshirdi, áıteýir tynymsyz tirshilik. Egistik basyndaǵy soqamen jer jyrtyp, tuqym sepken dıqan ataýly sharshadym, shaldyqtym demeıdi. Alystan «Sháýlimshe» bıigi kórinedi. «Úlgili» atty aýyldyń kúnshyǵys jaq betindegi qyrman qyzylǵa toly, beınebir taý órkeshterine uqsaıdy. Keshkilik sál-pál tynyqqan dıqandar án-jyrǵa qulaq túrip, boıǵa qýat jınaıdy. Aqyn Nartaı búgin eki kún boıy týǵan aýylynda. Qaısybir kúni «Alǵabastaǵy» sabantoıdan oralǵan. Ol aýylda da qara garmonmen jyr tógiltip, jurttyń eńsesin bir kóterip tastap, sodan búgin «Úlgilige» oralǵan beti. Oılanyp, tolǵanyp otyratyn Nartaı emes, jyrdy jańbyrdaı nóserletedi. Uıqas bólek, kesek-kesegimen destelep tastaıdy. – Nartaı aǵa, úıdegi kelinińiz bosandy. Myna án-jyryńyzben bizdiń úıden sháı ishińiz, – dedi kolhoz tóraǵasy Baýken Baıjanov. – Kelinniń beli qatpaı jatyp úıdi ábigerge túsirgenimiz jaraspas, Baıken. Bala qataısyn, sodan soń dýmandataıyq, – dep Nartaı murtyn bir sıpap, qyrman basyn oraǵyta, taǵy bir jyrdy «Úlgili» dıqan­daryna» dep tógip-tógip jiberdi. Jurt bir kóterilip qaldy. Baýken aqyndy taǵy qolqalady. Aqyry kóndirip, shańyraǵyna túndeletin alyp keldi. Aqyn brıgadasynyń ónerpazdary túni boıy tóraǵa úıin án-jyrǵa bóledi. Búkil «Úlgili» aýylyndaǵy tóraǵa úıine Nartaı áni men jyry kóship kelgendeı boldy. Tórgi bólmedegi besikte jas náres­te jatyr. Pys-pys etedi, uzaq uıqyǵa kósh­ken tárizdi. Baýken, myna bala quıyp qoıǵandaı óziń eken, til-kózden aman bolǵaı. Garmon­dy ákelshi! – dep Nartaı qyran búrkitteı qomdanyp, nárestege arnaǵan arnaý óleńdi sol sátte túıdektetti. Aýylǵa kelip qaldym, Baýken inim, Qaýyzyn ashypty ǵoı qyzyl gúliń. Keleshek ǵalym bolyp, aqyn bolyp, Halqyna tógip tursyn kúnniń nuryn.   Náresteń Abaıdaı bop daýyldasyn, Máńgilik umytpasyn baýyrlasyn. Dosyna dos bop ótsin, al dushpanyna, Qaısar bolyp, tabynbasyn! – Bárekelde! Desti qalyń jurtqa tórde otyrǵan Baıjan ata. Tóraǵa rıza bolyp, aqyndy sharshy toptyń ortasynan kóte­rip, qoshemet kórsetti. Aqyn Nartaı sodan túni boıy jyrlady. Jurt uıqyny umytty, sálden soń aqyn jas nárestege aq bata tolǵaýyn jalǵastyrdy. Bul 1943 jyldyń 20 qazany, ıaǵnı meniń dúnıege kelgen kúnim eken, – dedi Abaı ótken kúnderdi eske alyp. Ol oqıǵa qalaı órbigen edi? Birde qala irgesindegi «Aqsýat» aýy­lyn­daǵy quda-jegjattar bas qosyp qal­dyq. Shıelidegi Nartaı aýylynan Abaı Baý­kenov atty ardager ortamyzda otyrǵan. Uzyn boıly, jasy jetpiske taıanyp qalǵan azamat kórindi, áńgimeshil eken, kóne sózdiń quımasyna bárimiz qulaq túrdik. Kúni boıy Nartaı jyrlarymen sýsynymyzdy qandyrǵandaı boldy. – Meniń aldymda ul-qyzdar shetinep, bala turmapty. Ata-anam áýelde atymdy Ibragım qoıýǵa kelisken kórinedi. Aqyn Nartaıdyń úıge kelýine oraı, atymdy Abaı qoıýǵa Nartaı aqyn jyr arnap, bata berse kerek. Sodan Abaı bolyp shyǵa keldim, – deıdi zeınetker Abaı Baýkenov. Iá, qazir Abaı Baýkenov Nartaı aýy­lynda turady. Jıyrma jyldan astam osyn­daǵy №156 orta mektepte dırek­torlyq qyz­met atqaryp, zeınetke shyqqan kórinedi. – Meniń ákem soǵys jyldarynda osy aýylda kóp jyl tóraǵa boldy. 1935 jyly Máskeýge baryp, M.I.Kalınınniń qoly­nan «Qurmet belgisi» ordenin aldy, «Qazaqstan­nyń 15 jyldyǵy» medaliniń ıegeri boldy. Aýylda aqyn Nartaımen birge Ábdilda Tájibaev, Qalmaqan Ábdiqadyrov, Ázilhan Nurshaıyqovtarmen talaı ret kezdesýler boldy. Ákem marqum birde: – Ábdilda myna Abaıdy ertip Al­matyǵa baramyn. Oqýǵa túsýine kómek­tese­siń, – dep qolqa salǵanda: – Ákelińiz! – degeni qulaǵymda qaldy. Biraq Almatydan dám-tuz buıyrmaı Qyzyl­orda pedınstıtýtynyń til ádebıet fakýltetin bitirdim, – deıdi Abaı Baýkenov. Kóneniń kózi, zeınetker áli qýatty. Ádebıet pen ónerdi janyndaı súıedi, aqyn-jyrlardyń týyndylaryn shemishkedeı shaǵady. Al, aqyn Nartaı jaıynda talaı tańǵa jeterlik esteligi taýsylmaıtyn tárizdi. Aqynnyń sýyryp-salma óleńderi áli de el aýzynda, solardy toptastyrsa bir jınaq bolar edi. Átteń, soǵan qulshynys bildirer jankúıerler bolsa, biz kómek­te­sý­ge ázirmiz, – deıdi Abaı. Aýylda turatyn osy bir zeınetker azamattyń kezdesý sátindegi tolǵanysy meni de tańyrqatyp, oı qozǵaýǵa ıtermeleı tústi. Jany jaısań osyndaı azamattar el ishinde áli de júr-aý. Biz solardyń estelikterin zerdeleı tússek, kóp nárseniń syry ashylmasyna kim kepil?! Al Nartaı aýylynda Abaı syndy quımaqulaqtardyń kóptigi kúmánsiz kóringendeı boldy. Shirkin-aı, aqyn Nartaıdyń beımálim jyr tolǵaýlaryna jol ashsaq, kánekı! Qaıyrbek MYRZAHMETULY, ardager jýrnalıst. Qyzylorda.