Naqty nátıje men ilkimdi is kerek

Jyl basyndaǵy Joldaýyn Prezıdent saıası jańǵyrýǵa oraılastyrsa, odan keıingi ekonomıkalyq jańǵyrýdan soń rýhanı jańǵyrýǵa kezek kelgeni jáne onyń keń aýqymdy jobalarmen tizbektelgeni joǵary rýhanııatty el qalyptastyrýdyń qadamy retinde qabyldandy. Rýhanııat adamǵa til, mádenıet, ádebıet, dástúr, ǵylym, bilim arqyly sińetindikten, árqaısysyn jeke-dara emes, birtutas qaraǵanda ǵana tolyqqandy sıpaty tanylmaq, al rýhanı álemi baı adam – qazynasy mol qunarly ultty quraıdy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, Ulttyq ǵylym akademııasy, «Nur Otan» partııasynyń Almaty qalalyq fılıaly, óner, kınematografııa, qoǵamdyq uıym ókilderi jıylǵan basqosýdy júrgizgen Ulttyq kitap palatasynyń dırektory, jazýshy Álibek Asqarov alǵysharty pisip-jetilgen máseleni órkenıet kózqarasy turǵysynan keń qaraýǵa shaqyryp, kelisimdi ortaq ýájdiń basqosýdyń qabyldaǵan qarary retinde ýákiletti orynǵa joldanatynyn jetkizdi.

Túrki álemimen tutas bolý qadamy

Halyqtyń rýhanı qundy­lyqtary – baılyqtyń eń úlkeni. Biz el bolamyz desek, etegimizdi jınaımyz desek, eń aldymen, rýhanı qundylyqty baǵalaı alýymyz shart. Qazirgi kezde dúnıe qýǵandar kóp, rýhanı azyq jıǵan adam az. Kóshede bireý qısaıyp jatsa, «mas adam» dep mán bermeı óte shyǵatyn boldyq. Múmkin, ol júrek talmasynan qulaǵan shyǵar. Ol jaǵyn oılamaıtyn bolǵanymyzdyń basty sebebi – rýhanı jutańdyq. Sol bos keýdeni toltyrý úshin jasalǵan qadam dep bilemin Elbasynyń bul maqalasyn.

Ulttyń taǵdyry 50-60 jylmen ólshenbeıdi. Latynǵa kóshsek, kırıll qarpimen jazǵan dúnıelerimizdi aqyryndap kóshirip alarmyz. Eń bastysy, túrki álemimen tutas bolýdyń alǵashqy qadamyn jasaýymyz kerek.

Kádirbek SEGIZBAIULY,

jazýshy

Til ereksheligin saqtap qalý kerek

Bizdiń 40 paıyz qazaq balalary orys mektebinde oqıdy. Almatydaǵy, Astanadaǵy orys mektepterindegi oqýshylardyń 70-80 paıyzy qazaq balalary. Qazaq mektebi latynǵa kóship, orys mektebi kóshpese, ne bolady? Orys mektebinde oqıtyn, qazaq mektebinde oqıtyn qazaq balalarynyń arasynda jik týmaı ma? Bul – qaýip. Ol buryn orys mektebinde oqysa da, qazaq kitaptaryn oqı alatyn bala endi qazaq kitaptaryn oqı almaıtyn bolady. Bul durys sheshimin tabýy tıis másele.

Ekinshiden, 1957 jyly QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń qaýlysymen qazaq tiliniń emlesi bekitildi. 1983 jyly qaıta ózgertildi. Qyryq eki árip boıynsha álipbıde jeti bóten árip bar. Orys tilinen engen. Eki dybys­ty bir árippen belgileý qazaq tiliniń túp-tamyryn joıady. О́ıtkeni, qazaq tili – jalǵamaly til. Bul tilde eki dybystyń ornyna bir árip jazý dybys úndestigin joıady. Al qazaq tiliniń negizgi zańy – dybys úndestigi. 1957 jylǵy erejede «orys tilinen engen sózder qazaq tilinde orys tiliniń orfografııasyn saqtap jazylady» degen. Al «arab-parsy tilinen engen sózder qazaq tiliniń zańyna baǵynyp ózgertiledi» degen. Sonda orys tili ana tili de, parsy, arab tili shet tili me? Latyn qarpine kóshkende osy zańdy da ózgertýimiz kerek. Latyn álipbıi qazaq tiliniń ereksheligin saqtap qalýǵa qolaıly. Ahmet Baıtursynuly: «Tildiń tabıǵatyna qarap emle jazylady, emle zańyna qarap til jazylmaıdy», degen. 

Beksultan NURJEKEULY,

jazýshy

Rýhanı bolmys basty nazarda bolýy tıis

Elbasymyzdyń baǵdarla­ma­lyq maqalasy shırek ǵasyr­dan asa ýaqyt kútken úlken tarı­­­hı mańyzy bar qujat dep esep­­­teı­min. О́ıtkeni, adam­zat damýynyń eki qyry bar. Birinshi, mate­rıaldyq jaǵy­nan, kelesisi rýhanı turǵydan. Osy ýaqytqa deıin halyq­tyń ál-aýqatyn arttyryp, materıaldyq damý men ekonomıkalyq óristeýdi alǵashqy orynǵa qoıyp keldik. Nátıjesinde, ekonomıkalyq turǵydan aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistikterge jettik. Áli de atqarylatyn mindetter naqty alǵa qoıyldy. Endigi kezekte rýhanı, ulttyq máselelerdi kóteretin shaq keldi dep oılaımyn.

Osyǵan baılanysty Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy aldaǵy ýaqytta ne isteımiz, ne qoıamyz, qazaq ultynyń bolashaǵy qandaı bolmaq degen máselelerdiń tóńireginde oı qozǵaǵan úlken tarıhı bastama dep túsinemiz. Adamzat balasynyń ereksheligi onyń rýhanı bolmysymen tyǵyz baılanysty. Adamgershilik máseleleri, ulttyq sana-sezim qashanda basty nazarda bolýǵa tıis. «Ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtap qalý, olardy zamanǵa laıyqty qalaı rettep otyrýymyz kerek?» degen máselelerge atalmysh maqaladan naqty jaýap tabamyz. Elbasymyzdyń aıtýynsha, Qazaqstanda qazaq tili – memlekettik til, Qazaqstanda turatyn barlyq halyqtardy uıymdastyratyn, qazaqtyń ulttyq bolashaǵyn aıqyndaıtyn negizgi til. О́mirdiń zańyna, ýaqyttyń aǵymyna saı ózge tilderdi de bilýimiz kerek. Degenmen, ulttyq qundylyqtarymyz ben ana tilimizdi ardaqtaýdy alǵashqy orynǵa qoıýymyz kerek. Baǵyt aıqyn. Alaıda, sony júzege asyrýda ádistemelik, taktıkalyq máselelerdi oılasyp sheshý máselesin oń jolǵa qoıýymyz qajet. Qandaı da bir memlekettik másele ulttyq múdde turǵysynan sheshilýge tıis

Elbasynyń maqalasyn oqyǵan kezde maǵan osyndaı oılar keldi. Bul baǵytty basshylyqqa alyp, halyqqa túsindirý jumystaryn júrgizýde bárimiz tabandylyq tanyta bileıik.

Dandaı YSQAQULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Kırıllısamen qoshtasatyn kez jetti

Elbasymyzdyń maqalasyn bizdiń negizgi ulttyq ıdeıamyz dep aıtsaq, artyq bolmaıtyn shyǵar. Osyny ary qaraı damytyp, jalǵastyrý bizdiń qolymyzda. Bir aıta keterlik másele, ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa baılanysty sońǵy kezde kósh sál saıabyrsyp qalǵan bolatyn. Bul másele de qazir qaıta jolǵa qoıylyp keledi. Osyǵan baılanysty zań qabyldandy. Osy mejemen iske asa beretin bolsa, aldaǵy ýaqytta qazaq sany 75 paıyzǵa deıin jetetin bolady. Bir-birimizben qazaqsha túsinip sóıleskenimizben, oqý-syzýǵa kelgende Qazaqstan jurty – kırıllısada, Qytaıdaǵy baýyrlarymyz – tóte jazýda, kórshilerimizdiń kóbi latynǵa oıysty. Bir-birimizben hat almasyp, sóılesýimiz qıynǵa soǵyp otyr. Qytaıdaǵy qandastarymyz: «Biz sizderge qarap otyrmyz ǵoı. Eger sizder latynǵa kóshseńizder, biz de soǵan beıimdelýge daıynbyz. Tóte jazýdyń bizge keregi joq», deıdi.

Til mamandary men ǵalymdar kúsh biriktirip, kórshiles elderdiń tájirıbesin eskere kele, latyn qarpine kóshý máselesinde ýaqyt ozdyrmaı naqty iske kirisýimiz qajet. Sondaı-aq, munda aıtylǵan tereń mazmundy oılardy orystildi basylymdarǵa keń aýqymda durys túsindirýimiz kerek. Meniń óz túsinigimde rýhanı jańǵyrý – jastardyń qolynda. Sondyqtan olarǵa durys baǵyt-baǵdar kórsetip, otansúıgishtikke tárbıeleıik.

Talǵat MAMAShEV,

Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary

О́zekti máseleni qozǵaǵan erekshe qujat

bastama kóterdi. Ony ary qaraı qostaý – bárimizge ortaq mindet. Bul tek qana ókimetke artyp qoıatyn másele emes. Til týraly zańnyń qabyldanǵanyna bıyl jıyrma jyl toldy. Sol jıyrma jyldyń ishinde Úkimetimiz memlekettik tildi meńgerýge tıisti laýazymdy tulǵalardyń tizimin jasaı alǵan joq. Sol Úkimetke yqpal etý úshin Elbasymyz keshe qoǵamdyq uıymdar, jazýshy, akademık, basqa da úlken birlestikterdiń atyn osy maqalaǵa engizip otyr.

Maqalada aıtylǵan mindetterdi jolǵa qoıýda Alma­ty qalasynyń zııaly qaýym ókilderi bilek sybana kirisýimiz kerek. Úkimet júz kitap shyǵaratyn bolsa, biz Al­maty qala­synyń kóleminde latyn qarpimen on kitap shyǵa­ra­ıyq. Maqsattardy júzege asyrýdy osy bastan qolǵa ala­ıyq. Ekinshi, osy máselelerdi jergilikti jerlerde júzege asyratyn til basqarmalarynyń qyzmetin re­for­malap, yqpalyn arttyrýdy qolǵa alý qajet. Qaı tur­ǵy­dan alyp qaraǵanda da Elbasynyń baǵdarlamalyq maqa­lasy talaı ózekti máselelerdi qozǵaǵan erekshe tarıhı qujat.

Kaıym-Munar TÁBEEV,

«Nur Otan» partııasynyń Almaty qalasy boıynsha fılıaly tóraǵasynyń orynbasary