Eń bastysy, baqytty ekenimdi ózim bilemin

– Sizdiń Mońǵolııa elin­degi óte qadirli azamat bol­ǵanyńyzdy sıpattap jaza­tyn tarıhshy-professor Zardyhan Qınaıatulynyń ádemi esteligi bar. Sizder táý­elsizdik ala sala, alǵashqy tolqynmen atajurtqa oral­ǵandaryńyzda, mońǵol mı­nıstrinen «Qazaqtaryn kó­shirip alyp jatyr dep bizge renjip júrgen joqsyńdar ma?» dep suraǵanda, mońǵol mınıstri: «Ár azamattyń óz orny bar ǵoı, biraq Qabylash pen Zardyhannyń ketkeni biz úshin aýyrlaý boldy» degen eken. Ondaǵy aǵaıyndaryńyz da, mońǵol baýyrlaryńyz da «Qabylash salǵan ánder-aı» dep áli kúnge tamsanyp aıtatyn kórinedi...

− Qazaqstanǵa qylshyldap turǵan qyryqtyń ishinde kelip edim. Elge oralǵanyma bıyl tup-týra 25 jyl boldy. Qazaq eli táýelsizdik alyp jatqanda, shynyn aıtaıyn, shydap otyra almadyq. Bul kezde meniń jıyrma jyldan beri Ulan Batordyń akademııalyq opera jáne balet teatrynyń jetekshi ártisi ári bar ataǵyn túgel ıelenip, abyroı bıiginde júrgen kezim. 1991 jyly qazaq eli talaı ǵasyr ańsaǵan táýelsizdigine qol jetkizip, bir jaǵy máre-sáre, bir jaǵy turalap qalǵan ekonomıkadan taýqymet shegip qınalyp júrgen kezinde H.Ýrtnasan degen áriptesimiz ekeý­miz Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń sha­qyrýymen gastroldik saparǵa kelip, «Travıata» jáne «Toska» operalaryna qatysqan edik. Ol kezdegi Mádenıet mınıstri Erkeǵalı Rahmadıev, orynbasary Áshirbek Syǵaı, teatr­dyń dırektory Bazarǵalı Jamanbaev edi. Sol saparda Mádenıet mı­nıstrligimen de, teatr ákimshi­ligimen de eki jyl qyzmet jasaıtyn bolyp, kelisimshart jasastyq. Biraq Mońǵolııaǵa kelgen soń bul kelisim týraly eshkimge tis jaryp aıta almaı, talaı ýaqytqa deıin ishten tynyp júrip qaldym. Ras, mońǵol eli meni tóbesine kóterdi, ónerimdi súıdi. Biraq, meniń óz Otanym bar. «Táýekel, estirteıin» dep elge ketý jóninde ótinishimdi jazyp edim, teatrdyń dırektory Erdenbýlgan estigen boıy týlap shyǵa keldi. Ekeýmiz birese ursysyp, birese tatýlasyp, qyzylkeńirdek bolyp aıtysyp, kún uzaqqa yrǵastyq. «Sen aıtshy, Qabylash, teatr ujymy osy kúnge deıin seni qazaq dep alalap, shettetip renjitken kezi boldy ma? Talantyńdy, ónerińdi baǵalaýda ádiletsizdik kórsetken jerimiz bar ma? Bar bolǵany, sen qazaq bolǵan soń qazaǵyńa tartyp barasyń ǵoı», dep basyn qos qoldap ustap, qatty renjidi. Aqyry Mońǵolııa Mádenıet mınıstriniń aldyna baryp júginip, ol «eki jyl Abaı atyndaǵy opera jáne balet tea­tryna kelisimshartpen qyzmet istep qaıtsyn» degen úkimdi áreń shyǵaryp berdi.

– Siz Qazaqstanǵa opera tú­gili, oı, sana eńbeginiń bá­ri dalada qalyp, «balapan ba­sy­­men, turymtaı tusymen» deı­tin tar kezeńde keldińiz. Sa­ǵynyp, óz kóńilińizdiń ala­burtqany bolmasa, aýyrt­pa­lyq­tarmen arpalysyp jú­r­­gen mundaǵylar «Qa­bylash kelip qalypty» dep qushaǵyn asha qoımaǵanǵa renjigen joq­syz ba?

− Qudaıshylyǵyn aıtaıyn, sol qıynshylyq týǵan eldiń topyraǵyna tabanymyz tıgen qýanyshtyń janynda túkke turmaıtyn edi. Qýanysh qushaǵynda júrgende sol qı­yndyqtardyń bári bilinbeı óte beredi eken. Mádenıet mı­nıstrligine qarasty jataq­hananyń eki bólmesinde tursaq ta, sol qýyqtaı bólmege elge belgili adamdardy qonaqqa sha­qyryp, áńgimesin tyńdaǵanǵa máz bolyp, máre-sáre bolyp jatatyn edik. Nesine namys­tanamyn? Meniń elime kelgen qýanyshymnyń janynda tir­shiliktiń taýqymeti degen ne táıiri? Tap sol kúnderde Moń­ǵolııanyń baspasózi «Qa­by­lashty Qazaqstany qa­byl­damapty da» degen jelsózdi jarııalap jatypty. Meıli, aıta bersin, jaza bersin, eń bas­­tysy, baqytty ekenimdi ózim bilemin ǵoı. Ol jaqta solaı jazylyp jatsa, bul jaqta «Biz turǵanda sonaý mońǵol elinde qańǵyp júrgen qazaqty nesine alyp keldi?» degen sózdi de qulaǵymyz estidi. Eń aýyr­y, osy boldy. Sabyrmen qara­ǵan janǵa Jaratqannyń syıy bar. Bári de ornyna keldi. Qazaqstandyq óner ortasynan qurmet pen qoshemet taptym. Alǵash biz kelgende teatrdyń beldi ártisteri shet elge ketip jatty. Sol qıyn shaqta olardyń ornyn toltyrdyq, joqtatpadyq dep oılaımyn. «Er Tarǵyn», «Abaı», «Evgenıı Onegın», «Qarǵanyń mátkesi», «Toska», «Travıata», aıta bersek tolyp jatyr, osy operalardyń bárine men daıyn bolyp keldim.

– Siz Eýropada bilim alǵan qazaq ekensiz. Mońǵolııanyń sonaý bir túkpirinde qońyr­tóbel qazaq otbasynan shyq­qan qaradomalaq bala Sofııa kon­servatorııasynda bilim alý­ǵa qalaı qol jetkizip júr?

– Osy saýaldy maǵan jıi qoıady. Biraq bul saýalǵa jaýap bermes buryn, aldymen, kirispesin aıtaıyn. Men ónerge bala kúnimnen jaqyn bolyp ósippin. Biraq «ónerdi súıedi ekenmin-aý» dep ol kezde oılamadym. Jórgekte jatyp jy­laǵanda, naǵashylarym dombyra tartyp, sybyzǵy oınap jubatady eken. Múmkin, sol dybystar qulaǵyma ábden sińdi me, Alla taǵalanyń ózi ıkemdep, tabıǵatymdy jaqyn etip ja­ratty ma, ómir jolymdy ónerge qaraı baǵyttaı beripti. Bult súıgen Boǵda taýlarynyń batysynda jatqan Baı-Besikte balalyǵym ótti, keıin ishinde bizdiń de otbasymyz bar, 4-5 úıdi bólektep, Mońǵolııanyń ishkeri jaǵyna qaraı kóshirdi. Men taza mońǵol mektebinde oqydym, qa­zaqsha úıde ǵana sóıle­semiz, son­dyqtan ana tili­me shorqaq boldym.

Keıin bizdiń úı Baıan О́l­geıge qaıta kóship ketti de, men jańadan qurylyp jatqan opera jáne balet teatrynyń hor klasyna qabyldanyp, Ulan Batorda jumys jasap qal­dym. Biraq án aıtýǵa kóńilim soqpady. Teatrdyń jumystan bosat­paıtynyn bildim de, qý­lyqqa kóshtim. «Úıime jón­deý jumysyn júrgizý kerek edi, áke-sheshemniń jaǵdaıy kelmeıdi, men baryp jasaýym kerek» dep ruqsat aldym. Biraq meniń esil-dertim teatr emes, ákemniń janynda avtobazada júrgizýshi bolyp isteý edi. Dánekerleýshi bolyp isteıtin ákem meni jumysqa kirgizip te qoıdy. Sóıtip, júrgende partııa komıtetinen «Qabylash qashyp ketti, tez kelsin» degen shaqyrtý keldi. Zańnan habarym joq men jaıbaraqat júrgen edim. Zııadabek degen óte zııaly aǵam qaıtý keregin túsindirdi, men «barmaımyn» dep azar da bezer bolamyn. «Endeshe, shý-shurqan basylǵansha sen О́l­geıdiń qazaq halyq teatrynda isteı tur» degen keńes aıtty. Sóıtip, júrgizýshi bolamyn degen armanym adyra qalyp, taǵy da teatrǵa qaıtyp oralýǵa týra keldi. Mende eshqashan «ánshi bolaıyn, klassıkalyq ónerdiń týyn ustaıyn» degen arman bolǵan emes. Jumys istep júrgenime 2-3 jyl bolǵan kezde Mońǵolııa jas­­tarynyń HV sezine О́l­geı jastarynyń qura­mynda dele­gattyqqa usyn­dy. Sonymen qatar, Qazaq­standa Mońǵolııanyń mádenıet kúnderi ótetin bolyp, Mádenıet mı­nıstrliginen shaqyrtý aldym. Eki oqıǵa qatar kelse de, men Qa­zaqstanǵa barýdy jón dep sheshtim.

– Osy sapar sizdiń taǵdy­ryńyzda sheshýshi ról bolypty ǵoı?

– Men birinshi ret shet elge saparlap shyqtym. Onda da atyn estigenniń ózine máz bolyp qalatyn ańsaǵan atajurtyma sapar shektim. Biz Qazaqstanǵa jazýshy jáne ánshilerden qu­ralǵan shaǵyn qurammen keldik. Ja­zýshylar odaǵynda úl­ken kezdesý ótti. Onda qazaq áde­bıetiniń Ǵ.Músirepov pen Ǵ.Mus­tafın bastaǵan iri aqyn-jazý­shylarynyń bári boldy. Solardyń ishinde meniń esim­de qalǵan kádimgi Sábeń – Sá­bıt Muqanov edi. Basynda sol baıaǵy aq taqııasy bar, alpysty alqymdap qalǵan kezi. Az-kem áńgimelesip, jaǵdaı sura­­dy da: «Sen bala, áli jas ekensiń, oqyp, bilim alýyń kerek. Almaty konservatorııa­synda oqyǵyń kele me, biz saǵan qolymyzdan kelgenin aıamaı kómektesemiz», dedi. Meniń tóbem kókke eki eli jetpedi. Ataqty adamnyń osynshama kishi­peıildigi, meıir­bandyǵy meni qatty tol­qyt­ty. Biraq elge kelgennen keıin Sábeńniń tileginiń, meniń qa­laýymnyń oraıy kelmeıtin boldy. Sebebi, Mońǵolııa konservatorııasy men Qurmanǵazy atyndaǵy kon­servatorııanyń arasynda kelisimshart joq eken. Esesine, Bolgarııa astanasy Sofııa qala­synyń konservatorııasymen ekijaqty kelisim burynnan bar bolyp shyqty. Sóıtip, men Eýropaǵa oqýǵa attandym.

– «Qabylashtyń keýdesi úl­ken, tynysy keń». Bul pikir sizdi tabıǵatynan tyny­sy keńirek bolyp keletin eýropalyq opera ánshilerimen salystyrýǵa jeteleıdi. Ma­mandar da sizdiń án mekte­bińiz­diń bólek ekenin, keı­bir myq­ty dep sanalatyn án­shi­lerden áldeqaıda erek­she­ligińizdiń bar ekenin aıtady.

– Men stýdent bolǵan 1970 jyldardyń ózinde Eýropada da jaqsy ustazdar tapshy edi. Meniń baǵyma ustazym opera­nyń otany Italııada oqyp, bilim alǵan halyq artısi, professor Hrısto Brmbýrov boldy. Italııa operasy mektebinde shyńdalǵan ustazdardyń sońǵy býynynyń birinen tálim alý men úshin baqyt edi. Ataqty sheberdiń qoıyp bergen daýy­synyń arqasynda ómirlik maq­satymdy oryndap kelemin.

– Sizdi Qazaqstannan eń alǵash tanyp, talantyńyzdy baǵalaǵan belgili óner sheberi Dúısen Qaseıinov eken.

– Biz úshin asa qadirli Dúısen Qaseıinov konservatorııanyń rektory bolyp júrgende-aq «bizge Eýropadan bilim alyp shyńdalǵan mamandar kerek» dep meni konservatorııaǵa shá­kirt tárbıeleýge shaqyryp jú­re­tin. Jalpy, jaqsyny taný, ultqa qajetti paıdaly dúnıe­ni kóre bilý Dúısekeńe tán qa­sıet. Shúkir, qazir ózimniń de ta­lantty shákirtterim ósip keledi. Jas ta bolsa talantty Rasýl Jarmaǵambetov Bıbigúl Tólegenovanyń halyqaralyq konkýrsynda Gran-prı aldy.

– Jazýshyny qalamy, etik­shini bizi asyraıtyny se­kildi, áıgili Ermek Serkebaev ta «meniń svıazkam qyryq jyl­dan beri asyrap keledi» deıdi eken. Qansha qashsańyz da, aınaldyryp ákelip óner jolyna salǵan «svıazkańyzǵa» sizdiń de ókpeńiz joq shyǵar?

– Meniń daýysym – lırı­kalyq barıton. Alǵash teatrǵa kelgenimde Eýropa kompo­zı­torlarynyń shyǵarmalaryn túpnusqa tilde oryndaý týraly basshylarǵa usynys jasadym. «Kórermen túsinbeı qalady» degen qaýip beker, ony aýdarýdyń qajeti joq. О́ıtkeni, klassıkalyq ónerdiń bir-aq qaǵıdasy bar: másele tilde emes, operany tyńdaǵysy keletin adam – tyńdaıdy, qabyldaǵysy kelmeıtini – qabyldamaıdy. Sol usynysymnyń áseri boldy ma, osydan keıin teatr shet eldiń klassıkalyq shyǵarmalaryn túpnusqada qoıyp kele jatyr. Dúnıe júzi teatrlarynyń tá­jirıbesi munyń durys eke­nin qýattap otyr. Mysaly, «Ev­genıı Onegındi» qazaqsha tárjimalasa, ánshi daýysyn sha­ryqtatyp, uzaqtaý ustap tura­tyn jerinde qazaqsha balamasy sáıkes kelmeı qalsa, ol ánge nuqsan keltiredi.

– Siz álemniń kóptegen sahnalarynda án saldyńyz. Bizdiń ulttyq operamyzdyń áleýetin qalaı baǵalaısyz, basqasyn aıtpaǵanda, ózińiz jaqsy biletin Mońǵolııa teatrymen salystyra aıtqanda...

– Ekeýi de kóshpendi ha­lyq, ekeýi de án-jyrǵa qu­mar, saýyqshyl halyq jáne syrt­tan kelgen adamǵa erekshe baıqa­la­tyny, qazaq – ıntel­lek­týal halyq. Kez kelgen ja­ńa­lyq­ty óte jyldam qa­byl­daıdy. Grý­zın, ázer­baıjan, ózbek sııaqty ózimizben odaqtas bolyp kelgen ulttardyń ishinde orys tilinde óte taza sóı­leı­tin qazaqtan basqa qandaı halyq bar? Mektepti mońǵol tilinde oqyp-bitirdim. Minsiz bilemin desem, ótirik emes. Mońǵol tilindegi operalardy bir mońǵoldaı-aq shyrqadym. Sol sııaqty mundaǵy ártister de kez kelgen tildegi operany jyldam meńgerip aıta alady. Qaı eldiń sahnasyna aparsa da, uıalmaı kórsetýge bolady. Ási­rese, sońǵy jyldary jaqsy damyp keledi. Árıne, «eshkim­nen kem emespiz» deımiz ǵoı. Biraq kemshilikter joq emes. Bi­rinshiden, klassıkalyq shyǵarmalardy qoıýshy rejısser tapshy. Jaqsy dırıjer jetispeıdi.

– Dj.Verdıdiń «Rıgoletta» operasyn qoıý úshin dırıjerdi Italııadan arnaıy shaqyryp otyrǵany sol eken ǵoı?

– Onyń basqa da sebebi bolýy múmkin. Biraq «Rıgoletta» múlde jańasha kelbetpen sah­naǵa daıyndaldy. Mońǵolııa opera jáne balet teatrynda ózim de Rıgolettany oınaǵanmyn. Jalpy, Rıgolettanyń partııasy, áni sondaı áýezdi, aıtý­ǵa yń­ǵaıly bolǵanymen, barıton daýysty ánshilerdiń múm­kindigin qatal synaıtyn, ta­bıǵı fızıkalyq kúshi men shy­damdylyǵyn kórsetetin, ánshiliginen bólek akterlik qabiletin joǵary deńgeıde shyń­daıtyn ról. Talaı jylǵy tájirıbeme súıenip aıtar bolsam, keı ánshilerdiń daýysy zor, kúshti bolǵanymen, akterlik jaǵy kemshindeý bolyp, sahna qozǵalysy saı kelmeıdi. Al, keıbir ánshi akterlik ja­ǵyna kóbirek kóńil bólip, emo­sııaǵa berilip, daýystyń teń­digine, mýzykalyq jaǵyna mán bermeı, aqsap jatady. Osy sebeppen «Rıgoletta» ope­ra­synyń repetısııasyna qatysyp, ánshilerge keńes berip, bir­lese jumys istep jatyrmyn. Mysaly, M.Tólebaevtyń «Bir­jan-Sarasy» – ulttyq opera ónerindegi eń kásibı turǵyda jazylǵan dara shyǵarma. Biraq tulǵalar azaıǵan soń «teatrǵa tek Birjandy ǵana kórý úshin keldim», «sahnany jarqyratyp turǵan tek Birjan ǵana» deı­tindeı Birjan ázirge shyqpaı jatyr.

− Ǵalamtordan Batys elde­riniń sahnalaryndaǵy operalardy tamashalasań, zamanaýı tehnıka múmkindigimen jaraq­tandyrylyp, keń aýqym­­­da qoıylǵan spektakl­der dra­malyq jaǵynan kúr­delen­dirilip, tartysty, shy­tyrman oqıǵaly kıno kór­gendeı áser­de qaldyrady...

− Shet elde árbir jańa spek­­takldi sahnaǵa qoıarda óte kir­pııaz qaraıdy. Al, orys mek­tebi úlgisindegi teatrlarda solıs­ter dırıjerdiń joǵary-tómen qalyqtaǵan taıaqshasyna qaraılaı beredi. Dırıjer pármen bermese, ánshi tipti daýysyn ala almaı qalady. Batys elderinde sál basqasha, dırıjer ánshiniń jeteginde júredi. Ánshi sahnada erkin, dırıjer onyń sol erkindigine erip ketedi. Mysaly, ilgerirekte jasym otyzdy endi ortalap qalǵan kezde, meni «Bolgarııada oqyǵan» dedi de, sol elde qoıylatyn «Ka­r­menniń» operasyndaǵy Es­ka­mılo róline oınaýǵa sha­qyrdy. Olardyń jańa qo­ıy­lymmen qalaı jumys isteı­tinin sonda kórdim. Operaǵa qatysatyn barlyq ánshiler, hor ánshileriniń syrtynda sol operaǵa jaýapty rejısser, dırıjer, kómekshi rejısserge deıin búkil partııa­ny sózimen jatqa bilýi tıis eken. Dırıjerge telmirip turǵan birde-bir ánshini kórmedim. Qyzyq bolǵanda, Karmenniń rólinde oınaıtyn ánshi Chehoslovakııadan dál ýaqytynda kele almaı qaldy. Sonda jap-jas dırıjer jigit Karmenniń partııasyn bastan-aıaq fransýz tilinde jatqa aıtyp turdy. Dırıjer ánshiden oq boıy ozyq turýy tıis. Qalaı degenmen, Batysta operanyń damyǵanyna bes júz jyldan asty, al tarıhy seksen jyldy endi quraǵan qazaq opera teatryn olarmen salystyrýymyzdyń ózi oǵash. Keshteý damysa da, úlken ónerdiń sońynan ilesip kele jatyr. Bul úlgi alarlyq mysal.

– Teatrda tulǵa bolýy ke­rek. Keshegi Ermek aǵamyz búkil qazaq operasynyń aıbyny sııaqty edi, sol qatar sıreı bastaǵan soń klassıkalyq ónerde de salqynqandylyq sal­tanat qurǵandaı. Al tul­ǵasyz jerde óner de tuldyr jetim sııaqty bolmaı ma?

– Halyq ártisiniń bári tulǵa emes. Al, Erekeń, Ermek Serkebaev naǵyz tulǵa edi. О́zi óte talantty, sáni de, saltanaty da kelisti adam edi. Birde-bireýdiń kóńilin ósirip, jaqsy sózin aıtyp, kóńilin kókke samǵatyp jiberetin, unamasa, bireýlerge qarsy shyǵyp, betiń, júziń bar demeı, aıtyp salatyn. О́nerge qazir osyndaı minez jetispeıdi. «Kóp aıtsa, kóndi, jurt aıtsa, boldy», jaıalyq bolyp tóselip, aldyna túsip alyp, jorǵalaıtyn jigersiz adamdar tulǵa týraly túsinikti de joıýǵa shaq tur. Ánsheıin maqtaǵannan óner adamy óspeıdi. Bolgarııada birge oqyǵan mońǵolııalyq áriptes­terimniń sheberhanasynan bilim alǵan 25-30 jas aralyǵyndaǵy barıtondar búgingi kúni dúnıe júziniń teatrlaryn jaýlap alyp jatyr. Báriniń keýdesi ashyq. Eń daryndy opera ánshileri sanalatyn halyqaralyq baıqaýlarda solar júldeniń basyn bermeıtin boldy. Klassıkalyq ónerde, ásirese, opera ónerinde tulǵa kóp bolýy kerek, sebebi, olardyń sahnada somdaıtyn rólderiniń ózi tulǵalardan turady ǵoı. Tulǵa qoǵamnan bıik turýy tıis. Oı azattyǵymen, sana sergek­tigimen. О́z basym til máse­lesine óte jaýapty, óte kirpııaz qaraımyn. Sondyqtan bolar, bes balam bes tildiń mamany bolyp, ómirden óz oryndaryn tapty.

Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken 

Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»