Ulttyq Banktiń bank naryǵyn damytýda naqty baǵdarlary bar

– Oleg Aleksandrovıch, qazaqstandyq bankterdiń nesıe portfeliniń sapasyn qalaı baǵalaısyz? Jumys istemeıtin kredıtter úlesiniń resmı kórsetkishteri sońǵy bir­neshe jylda aıtarlyqtaı tómen­dedi. Mundaı statıstıka jaǵdaıdy qanshalyqty obektıvti kórsetedi? Keıbir halyqaralyq sarapshylar ju­mys istemeıtin qaryzdardyń áleýet­ti «qalqany» edáýir jo­ǵary dep paıymdaıdy.

– О́te durys, bankter port­felderiniń sapasy – elimizdiń qarjy naryǵynyń jáne oǵan qatysýshylardyń bolashaǵy táýeldi bolatyn negizgi jaılardyń biri. Aǵymdaǵy jylǵy naýryzdyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha jumys istemeıtin qaryzdar (tólem merzimi 90 kúnnen asqan) deńgeıi bankterdiń retteýshige usynatyn eseptiligine sáıkes 7,32%-dy nemese 1,1 trln teńgeni qurady, bul 2014 jylǵy eń joǵary deńgeıden 3,8 trln teńgege tómen. HQES-ke sáıkes jasalatyn bankterdiń esep­tiligi bank menedjmenti men onyń aýdıtorlarynyń qaryzdardy jumys istemeıtin qaryzdar sanatyna jatqyzý máselesindegi paıym­darynyń bir-birinen aıtarlyqtaı alshaq ekenin boljaıdy. 2015 jyly edáýir makroekonomıkalyq kúızelister boldy, bul bankterdiń qaryz alýshylarynyń qarjylyq jaı-kúıine jáne tólem qabiletine jaǵymsyz áser etti. Alaıda bankter tólemder jasaý merzimin keıin­deý merzimge aýystyra otyryp, qaryzdar boıynsha zııandy tanýdy, onyń ishinde qaryzdardy «jasandy» qaıta qurylymdaý esebinen tanýdy keıinge qaldyrýǵa tyrysýda. Mundaı qaryzdardy qarjylyq ortada «máńgi jasyl» qaryzdar dep ataıdy. Sonyń nátıjesinde is júzinde tólemderi joq qaryzdar banktiń eseptiligi boıynsha jumys istemeıtin qaryzdar sanatyna jatqyzylmaıdy. Sondyqtan da Ulttyq Bankte tutastaı alǵan­da, júıe boıynsha jumys istemeıtin qaryzdardyń áleýetti kólemi bank­terdiń eseptiliginde kór­setilgen aǵym­daǵy deńgeıden asyp ketedi dep paıymdaýǵa negiz bar.

Osylaısha, bankter aktıv­teriniń naqty sapasy qaryz alý­shylardyń qarjylyq jaı-kúıiniń tómen bolýynan, «senimdi emes» kepilderdi, mysaly, bolashaqta túsetin aqshany jáne múlikti, úlestes kompanııalardyń saqtan­dyrý polısterin, jeke tul­ǵa­lardyń kepildikterin jáne taǵy basqalardy paıdalaný praktıkasynan, sondaı-aq, aksıonerlerdiń jáne olarmen baılanysty tul­ǵalardyń bıznesti qaıtarymsyz kredıtteýden qosymsha baǵalaýdy talap etedi. Mundaı jaǵdaı Qazaq­stanǵa tán bolyp tabylmaıdy. Mundaı jaǵdaıǵa álemniń kóptegen retteýshileri ushyraıdy. Ony sheshý úshin Ulttyq Bank te, basqa elderdiń retteýshileri de aktıvter sapasyn keshendi baǵalaýdy josparlap otyr, ol ádette stress-testileý júrgizýmen qatar júredi. Bankter aktıvteriniń sapasyn keshendi baǵalaý 2017 jyly baǵany ortaq bólimge keltiretindeı etý úshin biryńǵaı ádisnama boıynsha júrgiziletin bolady. Baǵalaýdyń obektıvtiligin jáne oǵan degen senimdi qamtamasyz etý úshin basqa elderdiń ortalyq bankteri táýelsiz sarapshylardy tartty. Mundaı tásildi biz de qoldanamyz. Bank sektory aktıvteriniń sapasyn baǵalaýdy táýelsiz syrtqy konsýltant halyqaralyq qarjylyq eseptilik standarttaryna sáıkes ázirlengen ádisteme boıynsha júrgizetin bolady.

Áleýetti problemalar kólemin túsiný Ulttyq Bankke jumys isteýge qabiletti bankterdi ústeme kapı­taldandyrý jáne qaıta qury­lymdaý quraldaryn paıdalana otyryp jáne jumys isteýge qa­biletsizderin tıisinshe tazarta otyryp dármensiz bankterdiń prob­­lemalaryn retpen sheshý júıe­sin engizý prosesine neǵurlym syn­darly qaraýǵa múmkindik beredi.

– HVQ-nyń Qazaqstanda bolǵan mıssııasynyń músheleri buryn osy jyly Ulttyq Bankti «álsiz bankterge» qatysty barynsha qatań ustanymda bolýǵa shaqyrdy. Osy tásilmen kelisesiz be nemese Ult­tyq Bank jaǵdaıy qıyn qarjy ıns­tı­týttaryna kómek berýge daıyn ba?

– Memleket basshysy óziniń 2017 jylǵy 31 qańtardaǵy «Qazaq­stannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýyn­da Ulttyq Bankke qar­jy sektoryn «jańǵyrtýdy» jú­zege asyrý jónindegi mindetti she­shý sheńberinde bank sektoryn qalypqa keltirý jónindegi sharalar keshenin ázirleýdi tapsyrdy. Atap aıtqanda, Ulttyq Banktiń aldyna ekinshi deńgeıdegi bankterdiń balansyn «tıimsiz kredıtterden» aryltý jónindegi jumysty jedeldetý jáne qajet bolǵan kezde aksıonerler tarapynan bankterdi ústeme kapıtaldandyrýdy qamtamasyz etý jónindegi mindet qoıyldy.

Aktıvterdiń sapasyn baǵalaý jáne stress-testileý boıynsha júrgizilgen jumystyń nátı­jesi boıynsha anyqtalǵan proble­malar­dyń aýqymyna qaraı tıisti sharalar qabyldanady. Olarda, birinshi kezekte, banktiń ornyqtylyǵyn arttyrý úshin bankti onyń aksıo­nerleri tarapynan ústeme kapıtaldandyrý jónindegi talaptar qamtylady. Sondaı-aq, sharalarda problemaly bankterdi qalypqa keltirý jáne retteý rásimderi qamtylady. Sondyqtan Ulttyq Banktiń stress-test júrgizý boıyn­sha is-qımyldary problemaly bankterdi tıimdi qalypqa keltirý jáne retteý úshin quqyqtyq jáne ekonomıkalyq jaǵdaılar jasaýdy jáne bankterdiń problemalaryn bank júıesine degen senimdi joǵaltpaı jedel sheshýdi qamtamasyz etetin neǵurlym jáne eń az memlekettik shyǵystary bar qaýipsiz tásilderdi boljaıdy. Ornyqtylyǵy jetkiliksiz bankterge qatysty sharalar qa­byldaý kezinde ýaqtyly habardar bolý ret­teýshige qarjylyq turaq­­tylyqty qamtamasyz etý boıyn­sha qoǵamdyq shyǵyndardy barynsha tómendetýge múmkindik beredi. Problema qanshalyqty erte anyqtalsa, ony sheshý sonshalyqty jeńil bolady, ony sheshý kezinde áleý­mettik jáne ekonomıkalyq shy­ǵyn sonshalyqty az talap etiledi.

Ulttyq Bank jalpy alǵanda, naryqta tek kúshti jáne qarjylyq turǵydan ornyqty, retteýshiniń talap­taryn oryndaýǵa jáne bank júıesiniń qarjylyq turaqty­lyǵyna nuqsan keltirmeı qyzmetin júzege asyrýǵa qabiletti bank­ter jumys isteýge tıis bolatyn us­tanymdy qoldaıdy. Álsiz bankter naryqtan ketýge tıis.

Banktik qyzmetter naryǵynda qalýǵa nıetti bankter eldegi jáne álemdegi ekonomıkalyq ahýaldyń jáne Qazaqstannyń bank sektory aldynda turǵan syn-qaterdiń ózgerýi jaǵdaıynda tıisti sharalardy qabyldaýǵa – birigýge nemese ústeme kapıtaldanýǵa tıis. Bul rette Ulttyq Bank bank­­ter­diń búkil bank júıesiniń tu­raq­­tylyǵyn qamtamasyz etýge múm­kindik beretin bastamalardy ǵana qoldaıdy. Tańdalǵan tásil aǵymdaǵy halyqaralyq praktıkaǵa sáıkes keledi jáne jaqynda bolǵan kezdesýlerdiń, sondaı-aq, jáne ekonomıka men bank sektorynyń jaı-kúıi máseleleri boıynsha talqylaýlar barysynda HVQ-dan oń pikirler aldy.

– Iаǵnı osy jyly bank sektorynda shoǵyrlandyrýdyń jańa prosesterin kútýge bola ma?

– Birqatar bankterdi shoǵyr­lan­dyrý prosesi sharttar bo­ıyn­sha, halyqaralyq mindet­temelerdi qosa alǵanda, bank­ter depozıtorlarynyń, kredı­tor­larynyń, ózge klıentteriniń já­ne qarsy agentteriniń quqyq­tary men zańdy múddeleri saqtal­ǵan kezde ǵana múmkin bolmaq. Ulttyq Banktiń jekelegen bank­ter bastaǵan birigý jónindegi bastamalardy qoldaıtyndyǵyn qaıtalap aıtamyn, olar bankterdi kapıtaldandyrýdy ulǵaıtýǵa jáne klıentterge qyzmet kórsetý boıynsha qoldanystaǵy bıznes-prosesterdi jaqsartýǵa yqpal etedi. Bul rette biz óz tarapymyzdan bankterge banktik bıznestiń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan yqpaldastyrý prosesterin tezirek aıaqtaý boıynsha qajetti qoldaý kórsetýge daıynbyz.

– Halyq banki men Kazkom arasyndaǵy mámile qandaı talaptarmen jasalýy múmkin?

– Zańnamanyń talaptaryna sáıkes áleýetti mámileni iske asyrý sharttar boıynsha, halyqaralyq mindettemelerdi qosa alǵanda, bankter depozıtorlarynyń, kredı­torlarynyń, ózge klıentteriniń jáne qarsy agentteriniń quqyqtary men zańdy múddeleri saqtalǵan kezde ǵana múmkin bolady. Halyq bankiniń «Kazkommersbank» AQ-tyń aksııalaryn satyp alý bo­ıynsha áleýetti mámileni iske asyrý úshin Ulttyq Bank jáne Halyq banki tarapynan Kazkom­nyń aktıvteriniń sapasyna birlesken táýelsiz tekserý júr­gizilýi qajet. Áleýetti mámi­leniń sandyq ólshemderi táýelsiz tekserý nátıjeleri alynǵan soń aıqyndalatyn bolady. Alaıda, búgingi kúnniń ózinde Halyq bankiniń Kazkomnyń kapıtalyna yqtımal enýiniń bazalyq talaby onyń úzilissiz jumys isteýin qamtamasyz etý úshin qarjy ınstıtýtyn jetkilikti deńgeıge deıin ús­teme kapıtaldandyrý bolyp tabylady dep birjaqty aıtýǵa bolady.

– Buryn, yqtımal mámile sheńberinde «Problemaly kredıtter qory» AQ-ty tartý jos­parlanyp otyrǵandyǵy habarlanǵan bolatyn. Onyń bul prosestegi róli qandaı?

– «Kazkommersbank» AQ-tyń kredıttik portfeliniń aıtar­lyqtaı bóligi (50%-dan astam) «BTA Bank» AQ-tyń mindet­temelerimen berilgendigi belgili. Bul rette «BTA Bank» AQ-tyń aktıv­teri quny uzaq merzimde qalpyna keletin aktıvterge jatady. Osynyń saldary retinde, olar «Kazkommersbank» AQ olardy ustaýy boıynsha qajetti qarjy aǵyndarynyń jetkilikti deńgeıin qalyptastyrmaıdy. Sondyqtan «Kazkommersbank» AQ-tyń qarjylyq ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin birinshi kezeńde BTA Banktiń aktıvterin «Kazkommersbank» AQ-tan bólý qajet. Bul kezeńde «Problemaly kredıtter qory» AQ operator bolady. Odan keıin osy aktıvterdi memleket-jekemenshik áriptestigi jobalary, onyń ishinde óńirlik damý baǵdarlamalary sheńberinde ekonomıkalyq aınalymǵa tartýdy qamtamasyz etý qajet.

– Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Qa­zaqstanda táýekelge baǵdar­lanǵan qadaǵalaýdy engizýge baǵyt­talǵan, retteýshilik nor­matıvterdi buzbaǵan, biraq táýe­keldi saıasatty júrgizetin bank­terge qatysty aldyn alý shara­laryn qoldanýǵa múmkindik beretin zańnamalyq ózgerister ázirlenip jatqany belgili. Osy aldyn alý is-qımyldary týraly mysal keltire otyryp aıtyp berseńiz?

– Iá, shyn máninde, Qazaqstan halqyna Joldaýy sheńberinde Memleket basshysy bank sektoryn qalypqa keltirý boıynsha sharalar keshenin ázirleýdi, formaldy tásilden táýekelge baǵdarlanǵan qadaǵalaýǵa ótýdi qamtamasyz etýdi tapsyrǵan bolatyn. Ulttyq Bank bank sektoryn qalypqa keltirý boıynsha sharalar keshenin ázirleýge kiristi, onyń sheńberinde retteýshilik jáne qadaǵalaý prosesiniń halyqaralyq qaǵıdattary iske asyrylatyn bolady. Atap aıtqanda, Ulttyq Bank problemalardyń týyndaýyn jáne táýekeldiń iske asyrylýyn kútpesten, daǵdarysty qubylystardyń aldyn alý bo­ıynsha jumysty kúsheıtýdi josparlap otyr. Qazirgi kezde Ulttyq Bank Eýropalyq odaq­ta qabyldanǵan ádisnamanyń negizinde táýekelge baǵdarlanǵan qadaǵalaýdy engizý tásilderin maquldady. Bul tásilder bıznes modeldiń jumys isteý qabiletin baǵalaý ádisnamasyn jáne oǵan tán táýekelderdi aıqyndaýdy, bankterdiń táýekelderdi bas­qarý jáne ishki baqylaý júıe­lerin, sondaı-aq, kapıtal men ótimdiliktiń jetkiliktiligin aı­­qyndaýdyń ishki júıelerin qam­tıtyn jańa qadaǵalaý modelin ázirleýdi kózdeıdi. Táýekelge baǵdarlanǵan qadaǵalaý den qoıý qadaǵalaý sharalary júıesiniń tolyq ózgerýin, atap aıtqanda, qoldanystaǵy shekteýli yqpal etý sharalaryn jáne erterek den qoıý sharalaryn, sanksııalar men májbúrleý sharalaryn qoldaný negizderin túbegeıli ózgertýdi kózdeıdi. Bul qadaǵalaý modeli bankterdiń ártúrli táýekelderge ushyraǵyshtyq deńgeıin olardy basqarý júıelerin jetildirý arqyly kezeń-kezeńimen tómen­detýge múmkindik beredi.

2017 jyly Ulttyq Bank bank­tiń kapıtalyn tıisti túzetý­men (retteýshilik menshikti kapıtaldy retteýshilik provı­zııalar men HQES boıynsha pro­vızııalardyń arasyndaǵy aıyrmasyna azaıtý) provızııalardy baǵalaýdyń biryńǵaı ádistemesin engizýdi josparlap otyr. Budan basqa, bankterdiń baı­lanysty tulǵalarmen jasalǵan mámilelerdi jáne jeńildik berilgen talaptarmen jasalǵan mámilelerdi baǵalaý tásilderi kú­sheıtiletin bolady. Sondaı-aq, aýdıtorlar men baǵalaýshylardyń banktiń qarjylyq jaǵdaıynyń na­sharlaǵany týraly aqparatty jasyrǵany úshin jaýapkershiligin kúsheıtý, tipti qarjy naryǵynda qyzmetin júzege asyrýǵa tyıym salýǵa deıin kúsheıtý máseleleri qaralady.

Sonymen qatar, Ulttyq Banktiń mandaty bank kapı­ta­ly­nyń qurylymyn májbúrlep qaıta qu­ry­lymdaý jáne bankterdi biriktirý prosesin jeńildetý bóli­­ginde zańnamalyq deńgeıde kúsheıtiledi.