Biz endi zań shyǵarý, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi aıqyndaý qyzmetinde adamnyń qabilet-múmkindigin, talap-tilegi men qoǵamnyń adamgershilik ustanymdaryn, týǵan halqymyzdyń ulttyq jáne mádenı dástúrlerin, elimizdiń tarıhı jáne tabıǵı erekshelikterin eskerýge tıispiz.
Eger normatıvtik-quqyqtyq qujattarda zań tehnıkasy basym bola berse, zań ázirleý qyzmetinde sheteldik uıymdardyń talaptaryn talǵamsyz qabyldaı bersek, ekonomıka adamgershilik sıpatyn tappasa, rýhanı tolysý jolyndaǵy sharalar tıisti jemisin bermeýi múmkin. Ulttyq moral, ımandylyq qasıetteri, san ǵasyrlyq mádenı daǵdylar, ana tili arqyly beriletin dástúrli izgilikter – bári zań júzindegi qoldaýdy qajet etedi. О́zara syılastyq, shynaıy mahabbat, týysqandyq, baýyrmaldyq sezimi sekildi adamǵa tán qasıetter de solaı.
Biz osy ýaqytqa deıin zańdardy adam men adamgershilikke beıimdeı aldyq pa? Adamnyń tulǵa emes, bıologııalyq tirshilik ıesi túrinde materıaldyq qajettilikterdi ǵana izdeýshige, al halyqtyń rýhanı qazyna kózi retindegi qasıetin suıyltyp, tehnokrattyq topqa aınalmaýyn oıladyq pa? Oılasaq, solaı bolmaýyna qyzmet etetin súbeli zańdar qaıda?
Túsiniksiz úrdister júrip jatyr. Balalar kókoraı shaǵynan testileý nysanasyna aınaldy. Olar ózderin jaýaby birde durys, birde burys saýaldardyń roboty sekildi sezinedi. Ustazben jandy, adamgershilik iltıpatqa toly tálimdi baılanys azaıyp barady. Al osyǵan jol ashyp qoıǵan zań tulǵany emes, ózindik oılaý keńistigi shektelgen, adamdyq bolmysy mehanıkalandyrylǵan pendeni, Chehovsha aıtsaq, «Qundaqtaýly adamdy» («Chelovek v fýtlıare») qalyptastyryp jatqan joq pa?!
Ulttyq dástúr men ómir súrý daǵdysy týraly alańdaıtyn zańdy da taba almaımyz. «Mádenıet týraly», «Buqaralyq aqparat quraldary týraly», «Teleradıo habarlaryn taratý týraly» sekildi rýhanı-shyǵarmashylyq qundylyqtarǵa arnalǵan zańdarda olar jaıynda arnaıy aıtylmaıdy. Ulttyq dástúr jáne ony qorǵaý jóninde bir aýyz sóz joq. Memleket ishindegi qarym-qatynastardy retteýge jáne ult pen adamnyń quqyq qorǵaýǵa túbegeıli arnalǵan kodeks te bul oraıda sarań sóıleıdi.
Bálkim, sondyqtan, elimizde buryn-sońdy bolmaǵan sumdyqtar jaıly jıi estı bastadyq. Pedofılder, geıler, náresteni qoqys jáshigine laqtyrý, sábıdi satý, sýısıd... aıta berseń, úreıiń ushady.
Psıholog mamandar adamdardyń ońashalaný, egoızm, meıirimsizdik pen arsyzdyq sekildi jaǵymsyz qasıetterge úıir bolyp bara jatqanyn aıtyp, dabyl qaǵýda. Aldaý, arbaý, tıyn-teben úshin óltire salý telejańalyqtardyń turaqty taqyrybyna aınalǵaly qashan?! Eń qorqynyshtysy sol, tizip shyqqan soraqylyqtar daǵdyly áreketterge aınalyp bara jatqandaı.
Oılanaıyqshy, Halyq – Adam – Qoǵam – Memleket, osy tórteýiniń arasynda alqaýsyz baılanys bar ma? Bar bolsa, qandaı dárejede? Osy biz óz ultymyzdy ózimiz tanyp boldyq pa? Qazaq HHI ǵasyrda qaı baǵytta jetildi, qaı baǵytta ketildi? Zerttep júrgen kim bar?
Áli esimde, 1991 jyldyń sáýirinde Selınograd oblystyq partııa konferensııasy bolyp, «Til jáne mádenıet» qoǵamynyń tóraǵasy retinde bizge sóz berdi. Patshalyq Reseı, bolshevıkterdiń tóńkerisi, repressııa men qoldan uıymdastyrylǵan ashtyq, tyń ıgerý jyldaryndaǵy alasapyrannyń qazaq halqynyń sanasyn qalaı sandaltyp, rýhyn qalaı tonaǵanyn aıta kelip, bylaı dep edim: «Osy qasaqana uıymdastyrylǵan shym-shytyryqtardyń sol kezdegi eldiń psıhologııasyna, jalpy ulttyq damý barysyna qanshalyqty keri áser etkenin eshkim zerttegen emes, áli de zertteıtin nıet joq. Eger osy ispen júıeli aınalysatyn adam tabylsa, ol ǵalamat kereǵarlyqtardyń syryn ashar edi. Sanany, zerdeni jańyldyrýdyń bizdiń sovettik dáýirimizde jasalǵan aıla-sharǵylarynyń tutas bir salasyn tarqatyp shyǵarar edi. Munyń ózi kele-kele ult taný ǵylymynyń paıda bolýyna ákelip soǵar edi.
Qarap otyrsaq, bári de bar: jaratylys taný, jer taný, shybyn-shirkeı taný, topyraq taný... tek ulttaný men adam taný joq. Revolıýsııalyq soıqan saryndar men sovettik ózgeristerdiń ulttyń jan-júreginde qaldyrǵan izi týraly biz áli kúnge eshteńe bilmeımiz».
Sodan beri 26 jyl ótti. Ultymyz jaıly ne bildik? Oǵan keńes zobalańdarynyń zardabyn bylaı qoıǵanda, qazaq halqyna bári taýarǵa aınalǵan, bári satylatyn naryqtyń áseri qandaı ekenin zerttedik pe?
Biz búginde, jańa zamanǵa ótken tusta qazirgi qoldanystaǵy zańdardy adam men ulttyń múddesi turǵysynan, adamgershilik pen ulttyq dástúrli qundylyqtardyń turǵysynan súzip shyǵýymyz kerek. Olarǵa ulttyq, adamgershilik sıpat berýdi qarastyrǵan abzal. Bálkim, osyndaı izgi sharalarmen túbegeıli aınalysatyn ulttaný ǵylymyn qalyptastyrǵan jón shyǵar. О́zińdi tanysań, zamandy da tanısyń. Elbasy mindet etip qoıǵan Rýhanı jańǵyrý osyny meńzeıdi.
