Oljas

Ǵalamdyq orbıtaǵa kóterile alǵan sırek qazaqtardyń ishinde de Oljas Súleımenovtiń shyńy serek, oryny bólek. Alpysynshy-jetpi­sin­shi jyldardyń armanshyl, ańsarshyl jas­taryna Oljas jyrlary namysshyl júrek­tiń jelbiregen jalaýyndaı bolatyn. Qazaqqa tán ǵaryshty naq osy erkebulan aqyn erkindep ıgergendeı kórinetin. «Qysh kitaby» baba ta­rıhy­myz­dyń arǵydan arǵy qoınaý-qatpar­laryna al­ǵash tereńdep tánti qyla úńildirse, ataqty «Az ı Iа» – aqyn kózimen zerdelengen kóne tarıh taǵy da ulttyq rýhtyń oıanýynyń emes, órleýiniń, serpilýiniń emes, sezimtal sergek­tiginiń kórinisi bolǵany áli kúnge kóz aldymyzda. Otyz­daǵy ottaı janǵan Oljas Parıjde Keńes Odaǵynyń keń tanylǵan shaıyr­lary qa­tarynda jyr oqysa da, qamal alǵan 40 jasyn­da «Ostankıno» tele­munara­synyń za­lyn­da tórt saǵat boıy shabyt qanatynda samǵasa da, sonyń bári týǵan halqymyzdyń mereıin asyrǵan jaǵdaılar edi. Yzǵarly Jeltoqsanda da azamat Oljas únsiz qala almady, SK-nyń plenýmynda naza-nara­zy­syn ashyq aıtty. Kolbın Jazýshylar odaǵyna kelerde: «Jubaǵa, siz sóıleńizshi» dep Juban Moldaǵa­lıev­tiń sondaǵy órshil sóziniń qaıraǵy boldy. Odan soń aqıyq aqyn uly Abaı týǵan atyrap­ta­ǵy atom­dyq synaqtarǵa qarsy halyq­tyq kúresti bastady. Qanshama jyldan beri Eýropa tórinde bostan eliniń atynan Ol­jas sóılep keledi. Ol­jas Súleımenovtiń aza­mat­tyq-adamı bi­tim-bo­l­my­sy, búkil shyǵar­mashy­lyǵy qazaq ulty­nyń álem­­dik órkenıetke salǵan úlken oljalary­nyń biri ekendigi de búginde daýsyz aqıqat. Jetpis beske tol­ǵan mereıli kúnderinde Oljekeń ózine zor qur­met-il­tıpat­tan týǵan osy dastandy el gazeti «Ege­men­niń» betinen yqylaspen qabyl alar dep senemiz. Qorǵanbek AMANJOL.   Atqandaı bolǵan uly tań, Sol kúndi qalaı umytam. Jadymda qalǵan sýretpen Janymdy jebep jylytam.   Jurtbaev Tursyn joldas-ty, Maǵaýın Muhtar qoldasty. Kóksheden kóship Sol qysta Kórdim men qyran Oljasty.   Týyrylǵan oıdyń tortasy, Jazýshy qaýym ortasy. Qosyldym kelip qytyqsyz «Juldyzdyń» qalap alqasy. * * * Qazaqqa qyryn sol ýaqyt, Qalmaǵan sáýle alda túk. Qaharyn Kolbın tógetin Yzbaryn shashyp, qan qatyp.   Keýdesin eldiń baspaqqa, Tozaǵyn aldan tospaqqa, Kótertpeı ezip eńseni Salady saıqy qyspaqqa.   Umytylmaǵan Jeltoqsan, Urtyńnan urar – til qatsań. Barar jer, basar taý da joq   Qulaýǵa qazaq jar jaqyn. Ashynyp ishten kúńirendi Aryndaı ulttyń arda aqyn.   SK-da bolǵan jıynda, Qaramaı qater, qıynǵa, Uqsap ta Oljas ketken-di Oraı bir soqqan quıynǵa.   О́ńmennen qadap ór qalpyn, О́rge bir súırep er halqyn, Atasyn sózdiń óltirmeı, Adaqtap aıtqan arly aqyn.   Jarq etip kókten kún ildi, Aqıqat qaıta tirildi. Julqysqan biri-birimen Jarqanattardan túńildi.   Aqıyq aqyn, aq jalyn, Atylǵan oqtaı sher daryn. Alasa zaldan bıiktep, Asqarǵa baryp qonǵanyn.   Kóleńkelerdi buqtyrǵan, Kósemsymaqty yqtyrǵan, Kezderin sonaý kórgende Kózime meniń shyq turǵan.   Tolaǵaı tegi halyqtan, Tereńin onyń taý uqqan. Jaralap janyn jáýtikter, Jyryndy surlar jaýyqqan.   Jylymdy sýlar montany Iirimine tartady. Jymysqy qýlar bildirmeı Moınyna ziltas artady.   Janartaý ishten tynǵandaı, Semseri serttiń synǵandaı, Qaldy únsiz aqyn Aldynda Qazylǵan ory turǵandaı.   Qazylǵan orǵa baspaǵan, Qurýly torǵa aspaǵan Sekemshil, sergek qulandaı, Qaterden jáne qashpaǵan.   Shamdaǵaı júrek atqaqtap, Sharasyz kúıde shalt toqtap. Basynan urdy tulpardy Batyrashtaryń toqpaqtap.   Ańysyn baǵyp ańdysqan, Qapysyn taýyp qarjysqan, Aqyndy qurttyq dep oılap, Andaǵaılady kóp dushpan. * * * Qashan da qazaq mazaly, Taǵy da qazaq azaly. Ata jurt, ata mekende Atomnan jetip ajaly.   Uly Abaı týǵan Shyńǵysta Urpaqqa ǵumyr tym qysqa. Dúńkildep jarǵan bombanyń Dúmpýi shalǵan turmys ta.   Qaraýyl, Qaınar, Degeleń, Ortaıdy neden kenereń? О́zine qyrshyn qol salyp, Kerilmeı qaldy keregeń.   О́kinish edi ne degen, Qasiret edi ne degen. Músápir týdy anadan, Kisápir týdy eneden!   Qudaıym, netken sheber eń, Zar-muńǵa munsha kereń eń. Qudaıdaı sengen Keńesiń Qos qoldap urdy tóbeden.   Qyryq jyl jardy bombasyn, Ýyty qalaı almasyn. Sýtegi deıtin tajaly Soıqanyn qaıtip salmasyn.   Naqurys etip nar basyn Qyrsyǵy qalaı shalmasyn. Sovetiń buǵan selt etpes – Sorlasa qazaq, sorlasyn.   Ata mekende aqyń joq, Aıtýǵa arzý qaqyń joq. Aýyzdan qaǵyp sóıletpes Bodanǵa Máskeý batym bop.   Qýlyqqa sumdyq jalǵaǵan, Qarǵysyn aıtar bar ǵalam, Ibilis ǵalym dýasy Qazaqtyń jerin qorlaǵan.   Ýlandy uly topyraq, Qańyrap qaldy atyrap. Jasaıdy sumdar jarylys Baǵytyn jeldiń baqylap.   Qarqyldap ushqan kóp qarǵa, Jalpyldap kúndi japqanda, Jarady bomba Qara jel Qazaqqa qaraı soqqanda.   Máskeýiń otyr mastanyp, Ishinen irip, lastanyp. «Synaqtan zııan joq» degen Zymııan sózben basqaryp.   Jarylys boldy taǵy da, Álde sor, álde, baǵyna. Ǵaıyptan taıyp Soqty jel Kýrchatov qala jaǵyna.   Soǵady ýly bultty aıdap, (Beıne bir beıqam aq taılaq), Zulmatty jasaýshylardyń О́zine qaraı qaqpaılap.   Bulardyń jany tátti eken, Jel nege bulaı soqty eken? Kóz jasymenen qazaqtyń Bul qala bolǵan baq-meken.   Qaladan oıbaı shý shyqty, Attandap aıqaı ún shyqty. Jasyrǵan shyndyq ashylyp, Jaǵdaıy, sirá, ýshyqty.   «Aıyryp ketse jol basqa, Azamatym, dep narqasqa», Ushynǵan qazaq ý jutyp, Shaǵady muńyn Oljasqa.   Osy bir oqys habardan, Naızaǵaı namys janardan Jarq etip, Jalqyn ornatyp, Oljekeń otqa oranǵan.   Taýsylmaı qoıǵan yǵyrdan, Taǵylǵan ǵaıbat, sybyrdan, Tańylǵan ósek, jybyrdan Sharshaǵan aqyn silkinip, Qaınady boıda zyǵyrdan.   Qııanat keshken el nendeı, Qaıtpek-aý Oljas sendelmeı. Ardaqtap júrgen ákeniń Aıar bir qalpyn kórgendeı.   Senimniń oty sóngendeı, On saqqa oıy órgendeı, Opyndy Oljas Otannyń Opasyzdyǵyn kórgendeı. Úreıge salyp armanyn, Úrgedek qylyp mal-janyn, Jarylys saıyn zándemi Jasyryp kelgen zardabyn. Kýrchatov, Shaǵan, Semeıden, Habarlar sýyq kóbeıgen. Sýytyp keter júrekti Sorlatqan soıqan ógeıden. Bul pále bolǵan burynnan, Burq etip bir kún tyǵynnan, Sumdyqtyń syry ashyldy, Sýmań jel soǵyp qyrynan.   Quzǵynnyń salǵan uıasy, Mańaıda solǵan mııasy. Arandap ózi qalǵanda, Aqtarylǵandaı qoıasy. Sovetim deıtin uly elin, Úzgendeı sodan kúderin, Túrshikti jany Oljastyń Tikenek shanshyp júregin.   Oıyna túnek ornaıdy, Halyqqa mynaý zor qaıǵy. Kesapat pále kesirdiń Kespese jolyn bolmaıdy.   Sýyńdy zahar bylǵaıdy, Nýyńdy tajal jalmaıdy. Álemge muny áıgilep, Áshkere qylmaı bolmaıdy. * * * Ańsaıdy halqy aqyndy, Janyna medet jaqyndy. Oljasty teledıdarǵa Oqýǵa óleń Shaqyrdy.   Tikeleı efır kezegi, О́rtengen aqyn ózegi. Aǵyna qudaı jaqtasqan, Týǵanyn sáti sezedi.   Aqynǵa dáıim ar qaıǵy, Aqıyq Oljas tolǵaıdy. Polıgon jaıly aqıqat Aıtylmaı qalsa, sol qaıǵy.   – Armysyń, ardaq el-jurtym, Taǵy da menen jyr kúttiń. О́leńdi shaldym qurbanǵa О́lmeýi úshin shyndyqtyń.   О́mirdiń týsa synaǵy, О́leń-jyr kúte turady. О́leńnen búgin mańyzdy О́mirdiń qoıǵan suraǵy.   Táýekel sózim jelqaıyq, Janymnan shyqqan zardaı uq. О́lmesin desek tekti óleń, О́mirdi búgin qorǵaıyq.   О́mirdiń jaýy – polıgon, Elimniń jaýy – polıgon. Jaıqalyp ósken jaýqazyn Gúlimniń jaýy – polıgon. Taýlarym asqar janshylyp, Dalamnyń demi taýsylyp, Súlderi qalǵan Súrginge Jasaıyq, elim, qarsylyq. Moıynǵa mindet alaıyq, Tajalǵa qarsy shabaıyq. Ulylar týǵan mekenniń Kıesin qorǵap qalaıyq.   Sózimdi uǵyp alyńdar, Shyndyqqa shyraq jaǵyńdar. Halqynyń muńyn muńdaıtyn Jazýshy degen qaýym bar.   Halqynyń joǵyn joqtaıtyn, Halyqsyz tańy atpaıtyn, Jazýshy degen qaýym bar Úmitin eldiń aqtaıtyn.   Bátýasyz sózdi baqpaıtyn, Kirletpeı ardy saqtaıtyn, Jazýshy degen qaýym bar Jazyqsyzdardy jaqtaıtyn.   О́mirdi súıse kimde-kim, Bolmasyn dese el jetim, Azamat paryz arqalap, Kóterem dese mindetin.   Kútemin jalyn kúıimde, Jazýshylardyń úıinde. Keleli keńes quraıyq, Keleıik kemel túıinge.   Birigip maıdan qurýǵa, Bekinip dabyl urýǵa. Ajaldyń ýyn taratqan Tajalǵa qarsy turýǵa.   Shaqyram, dostar, senderdi, Shaqyram, jastar, senderdi, Ámirshil qoǵam lańymen Shaıqasar, sirá, kez keldi!   ...Aqynnyń arzý jan úni, Alapat qýat aǵyny Aınalyp ushqyr uranǵa, Qaǵyldy kúres dabyly.   Oljastyń úni dalada, Oljastyń úni qalada, Sańqyldap dúıim dúnıege, Salady dúbir sanada.   Oljastyń sózi! Ol qandaı! Jarq etip nur shashqandaı. Eńkeıgen eli bir demde Eńsesin tiktep alǵandaı. Oljastyń sózi armandaı, Shanshylǵan kókke samǵaýdaı. Qapaly halqy bir sátte Qadamyn túzep alǵandaı. Baq qusy qaıta qonǵandaı, Namysyn órge salǵandaı. Jabyrqaý rýhy qazaqtyń Jarqyrap qaıta janǵandaı. * * * Aǵynǵa toldy Almaty, Sarynǵa toldy Almaty. Zulmatqa qarsy órshigen Jalynǵa toldy Almaty. Kóshede nópir aǵylys, Jóńkilip aqqan sabylys. Aqynnyń órshil úninen Sanada soıqan jarylys.   Ashýly rýhpen oqtalyp, Tartady sherý toptalyp. Qalamger qaýym ordasy – Qara shańyraqty betke alyp.   Meniń de tapqan dertimdi, Laýlatqan ishte órtimdi. Ultymnyń muńyn terbegen Umytpan, sirá, sol kúndi.   Bozingenderin bozdatty, Qolamtalaryn qozdatty. Qashanǵy qazaq qaıǵysyn Qoparyp túgel qozǵapty.   Ańyraǵan ala ógizi, Aqpannyń jıyrma segizi. Almaty betin alǵandaı Nala men naza teńizi.   Qosyldym men de tolqynǵa, Sýreti kózdiń aldynda. Uqsap  ta  ketken sonda Oljas Quıylǵan kókten jalqynǵa.   Teńizden tolqyn jal qarmap, Qalǵandaı kúmis shomby  ornap, Tyńdadym uıyp Aıandy Tolǵaǵan Oljas elge arnap.   Qaraǵaı Qaısar qalpynda. Daraǵaı Dara nar tulǵa Najaǵaı naıza zaýlatyp, Jarqylda, Oljas, jarqylda!   Sańqylda, aıyz qandyryp, Surlardy esten tandyryp. Atomnan aqyn qýatty, Aqynnyń jyry – máńgilik.   Jelbirep Oljas jalaýdaı, Juldyz bop kókte aǵardaı. Jaryǵy zaldy toltyrdy Jalyndap janǵan alaýdaı.   Attanǵa adal jan sala, Jıylǵan halyq munshama. Syımaǵan zalǵa Sel aǵyn Syrttaǵy nópir qanshama!   «Oljas!» dep saldy urandy. Maıdanda qaıtpaı tura aldy. Qazaqty basqan qapastan Býlyqqan zaryn shyǵardy.   «Oljas!» dep saldy urandy, Kóńilder kóktep ýandy. Tarıhtyń soǵyp saǵaty Samǵatty kókke qyrandy.   Keýildi kerez jalmaǵan, Qorqynysh, úreı jaýlaǵan. Jeltoqsan daýylynan soń Tolqynys mundaı bolmaǵan.   Aqynnyń almas mir tili, Beıne bir kúnniń kúrkiri, Qalǵyǵan rýhty oıatty, Namysty qaǵyp-silkidi.   – Elime meni bel kórgen, Birgemin, dostar, sendermen. Nur jutsam elmen birgemin, Ýdy da jutam elmen men.   Aıtamyn elge shyndyqty, Qyryq jyl boıy ý jutty. Qyryq jyl boıy halyqtan Jasyryp keldi sumdyqty.   Kún saıyn aǵyp myń juldyz, Qulaıtyn jeri qurdym quz. Qyryq jyl Qarsy halyqqa Jasalyp kelgen bul qylmys. Qasynda atom dúńkildep, Qara shal qaldy kúrkildep. Besikte sábı ý jutyp, Bolady meshel birtindep.   Yrqyńdy býyp, matap bir, Shalyqtaı berse shataq bul. Alashqa ǵana emes-aý, Álemge tóngen apat bul.   Turaıyq qarsy apatqa, Shyǵaıyq qarsy shataqqa. Álemge búkil jar salyp, Áıgile muny jan-jaqqa.   Zar-japa shekken jurtym-aý, Zár-zahar ishken ultym-aý, Jer sharyn jeti aınalǵan Jelmenen ketsin bultyń-aý.   Kartaǵa quıttaı Qarasań, Qazaqstan qapas orasan. San ulttyń bolyp túrmesi, Janyna túsken jara san.   Men, sirá, ultqa bólmeımin, Ádildik qana ber deımin. Adamnyń bárin súı degen Abaıdyń kúıin terbeımin.   Oǵyzdan týǵan oǵlanmyn, Túrikten týǵan tarlanmyn. Maıdanmen óter ómiri Mahambet, Shoqan, Maǵjanmyn.   Dana da bolam keıde men, Bala da bolam keıde men. Tarıhym tunǵan qysh kitap, Tańbalar tili sóılegen.   Jaýymnan tildi tartpaımyn, Jamanǵa mindet artpaımyn. Asqaqtatamyn dalamdy, Taýyńdy alasartpaımyn.   Taǵy da meniń talabym, Tazarsyn ýdan alabym. Er arýaq bolar, Jer – týlaq, Toqtatsyn atom tajalyn.   Toqtatý kerek qalaıda. Toqtatý biraq ońaı ma?! Synaqqa qarsy bul kúres Syn bolsyn bizdiń talaıǵa.   Semeıde, Jańa Jerde de, Ker kesel talaı elde de. Adamzat ataý keresi Kezdespeı tur-aý kermege.   Bulttanǵan aspan Batysta, Nevada-gúrsil AQSh-ta. Asqynǵan apat uıasy Aljasa qalar oqysta.   Japonııa zarlyq baıǵusym, Umytar, sirá, qaı kisiń?.. Nagasakıdiń nalasyn, Hırosımanyń qaıǵysyn.   Úrkitip Shyǵar tańdy aldan, Sańyraýqulaǵy jaldanǵan, Ajal ý seýip Qytaı da, Atady jalyn Lobnordan.   Mıllıondar, myńdar... Muńdassyń. Joryqta myna joldassyń. Tajaldyń kózin qurtýǵa Nevada-Semeı qoldassyn.   Adal uldary-aý álemniń, Azamattary-aý bar eldiń, Zaharyn shashqan ólimniń Zulmatqa qalaı kónermin?!   Kózime sáýle kún kóshsin, Nevada-Semeı úndessin. Atomnyń shegip zardabyn Zarlaǵan bar jurt birlessin.   Yzany aǵyz ózen qyp, Sańylaý qalsa sezerlik, Úkimetterden sylynar Qylmysty qanypezerlik.   Saspaıyq sumyraı surlardan, Qashpaıyq asyl armannan. Qalasaq beıbitshilikti, Qarýdy qaýzaý neńdi alǵan!   Adamzat mingen bir keme, Kókdaýyl teńiz irgede. Qaterli qarý joıylmaı Jetý joq beıbit kúnge de.   Qurysyn kúıki janbaǵys, Qyrandaı kókke samǵap ush. Qımyly kóptiń qorqytar, Kúrestiń máni – qozǵalys.   Janyńdy buǵan jaldap ush, Jaıpalmas kópke bar ma kúsh? Apattyń betin qaıtarar Qýaty kóptiń – qozǵalys!..   Qyzǵysh qusymdaı zarlap ush, Kúrestiń máni – ar-namys. Nevada-Semeı atalǵan О́mirdiń máni – qozǵalys! *  *   * О́r tili Mysy jasymaı, О́rtinen aptap basylmaı, Tolǵady Oljas osylaı, Samǵady Oljas osylaı.   Aq jolǵa túsken tilegi, Aqpannyń sońǵy kúni edi. Atomdaı sonda jarylǵan Aqynnyń azat júregi.   Aıtqany qondy kókeıge, Arzýy jetti dókeıge. Oqsatqan oqtaı Oljasty Uqsattym Prometeıge.   Armansyz kórdim sol sátti, Aǵysqa aqyn qarsy aqty. Qaımyqpaı qastyq bolar dep, О́mirdiń jaýyn jamsatty.   Tolqýyn kórdim halyqtyń, Shalqýyn kórdim shabyttyń. Sharpýyn kórdim Júrekti Samala sáýle jaryqtyń.   Aqtarylǵan joıqyn sel kórdim, Jalynda men de terbeldim. Ot quıǵan Oljas jas keýdem Oranyp órtke Tebirendim.   Odan soń ótti kóp jyldar, Tileýi qabyl bolǵyrlar. Keremet kúnder... kók jasyn... Keýdesi nurǵa tolǵyrlar.   Jansyzdy jebep, dem úrler Tolassyz kúres, sherýler. Ǵalamat sol bir qozǵalys, Bekigen bekem senimge el.   Qarsylyq tolqyn tynbastan, Qıyndyq kórse, qyńbastan, Aqynym aıtqan aqıqat Álemge boldy jyr-dastan.   Kútýmen eli sarǵaıǵan, Elim demese – er qaıdan! Tajaldy jeńdi talassyz Oljekeń ashqan zor maıdan!   Aıtamyn áli aqsarbas, Jibitken solaı tońdy alǵash. Aqpannyń sońy. Apatty Joıýdyń jolyn saldy Oljas.   Sanamdy silkip, Serpildim, Bolattaı bolyp berkindim. Dombytpa doqtan yqpaıtyn Dombyra kúımen shertildim.   Aǵytyp sózdiń tıegin, Sańqyldady jyr-sultan. Oljastyń arqa súıeri Boldy sonda Nursultan.   Ekpini eki alyptyń Beıne taýdyń kóshkini. Qoldaýymen halyqtyń Polıgonnyń óshti úni.   Tulpardaı yrshyp turatyn Aqyryp teńdik suraǵan. Tajaldy tunshyqtyratyn Jarlyq shyǵardy Nur-aǵam!   Bodannan shyqqan bostan el, Betińdi adal dosqa ber. Artyńda qaldy azabyń Atomnan sorlap jas tóger.   Atomdy jeńdi eldigim, Azattyq ańsar erligim. Bilmeıdi deısiń bul kúnde Abylaı aspas beldi kim?   Atomdy jeńdi aqynym, Aqynnan shyqqan batyl ún. Ajaldyń shaýyp ordasyn Tajaldy qurtqan batyrym.   Bolady paqyr ol qalaı? Babasy batyr Oljabaı. Márttigin Jaıaý Musanyń Urpaǵy qalmas jalǵamaı.   Baıaǵy surlar qalmastan, Balaqtan órip jarmasqan. Ǵaryshtyń orbıtasynda Oljasym zaýlap alǵa asqan.   Bermegen qoldan namysty, Kernegen jyry ǵaryshty, Táńirge rahmet Týǵyzǵan   О́rlegen mundaı arysty. Janynda gúldep qansha arman, Jyryna Parıj tamsanǵan. Adamzat aqyl, oıyna Alashtan asyp jol salǵan. О́resi bıik eńseli, Etpeıdi qajet keńseni. Gagarın dosy sııaqty Ǵaryshta onyń ólshemi.   Aqynnyń ǵajap gúl janyn Aıyzym qanyp tyńdadym. Aqpannyń jıyrma segizi – Bir kúnin ǵana jyrladym.