Mazasyz júrek ıesi

Taýly aýdan Talǵar más­lı­ha­ty­nyń hatshysy Raıa Ydy­r­álıevany birtalaı ýaqyttan beri bilemin. Sol bilgen jyl­da­rym­da bul kisi el gazeti «Egemendi» úzbeı oqyp, árkez ja­zylý naýqandarynda janashyr bo­lýdan jazbaı keledi. Árıne, bul álqıssanyń syralǵysy ǵa­na. Aıtaıyn degenim, Raıa Mu­sa­qyzynyń boıynan árbir ý­a­qyt­ta taý minezdi taza qasıetterdi baıqap, tánti bop júretinimiz. Men ǵana emes, jalpy el. So­nyń ishinde usaqshyldyqqa boı urmaıtyn er kóńildi degdarlyǵy men qaı nársede bolsyn salıqa sabyrmen astasqan tabandy­ly­ǵy erekshe. Er azamattyń qıyn júgin kóterip, únemi memlekettik qyzmettiń qapyl shepterinde jú­­retin osynaý qajyrly qaı­ratker zamandastyń maǵan keıde ystyq-sýyqqa birdeı tózimdi, árdaıym súıkimdiligin saqtaı­tyn taý­gú­lin­­­deı bolyp kórinetini bar. Osy taýgúl taǵylym bala­lyq shaqtyń bal sýretterin de umyttyrmaıdy, aıaly alaqandar­dy, qamqor adamdardy jadynan óshirmeıdi. Ásirese, «Meniń jal­­ǵyz Raıam jurttyń 10 ulyna ta­tı­dy» dep qam kóńilin qam­shy­laı ósirip otyratyn ákesi Musa. Alataý baýraıy, Jambyl aýda­ny­nyń Amankeldi aýylyndaǵy mektepke qolynan jetelep birinshi synypqa aparyp kirgizetin úlken atasy Naqysbek. Árip ta­nyt­qan, álippe ashtyrǵan al­ǵash­qy ustazy Ybyraıym. Bári esinde, saǵynyshynyń besiginde. Taý minezdi taǵylymdar mekeni Talǵarmen de taǵdyry bala kúnnen jymdasyp birge órildi. Partııa-keńes qyzmetiniń ardageri, sol ýaqytta Talǵar qalatkom tóraǵasynyń orynbasary bolyp júrgen ákesiniń qaryndasy Nur­han tátesiniń úıine kanıkýldarda qydyryp keledi. Jezdesi Estaı Tynybekov bokstan KSRO sport sheberi, respýblıkanyń eń­bek sińir­gen jattyqty­rý­shy­sy. Birde sol úıge orys kisiler kelip taq­taı túsirip, birdeńe dep sóılep jatsa, Káken degen úlken ájesi: «Ne aıtyp jatyr?» dep su­raı­tyn kórinedi. Kózin ash­qa­ly qa­zaqtan basqa eshkimdi kór­me­gen Raıa da túk túsinbegen. Sodan Ká­ken áje keshke jumystan Estaı men Nurhan kelgesin: «My­na Raıany Talǵarǵa alyp tár­bıe­lep, oqytyńdar. Orys­sha úı­ren­sin» dep túıgen oıyn aıtady. Tal­­ǵarda oqýǵa Raıa da qushtar, bul sheshimdi sálemshiden estigen Musa otaǵasy da qarsy bol­mapty. Sóıtip, jas qyz bolasha­ǵy­nyń jańa arnasy ashylady. Al­tyn­shy synyptan bastap, meıirimin aıamaǵan Nurhan ápkesiniń qo­l­ynda, S.Seıfýllın atyn­da­ǵy №2 qazaq orta mektebinde oqyp, ony 1968 jyly kúmis medalmen bitirip shyǵyp edi. Sol tusta ula­ǵatty pedagog ustaz Áben О́mir­álıev dı­rek­tor bolyp turǵan bul mektep respýb­lıkadaǵy tań­daýly bi­lim orda­larynyń birinen sa­nalatyn. Taýǵa tán qasıetterdiń biri qaısarlyq pen tabandylyq bolsa, osylar mektep bitirgen kezde Raıanyń boıynan tabyldy. Olaı deýge sebep sol, mektep altyn medalǵa úkilegen buǵan oıla­ma­ǵan jerden fızıka muǵalimi aýyzsha emtıhanda úsh qoıyp jibergeni. Synypta shataq shyqty. Oqýshylar: «Bizdiń Raıa úsh alýy múmkin emes, bul qasaqana qo­ıyl­ǵan baǵa» deıdi. Sodan bul iske Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qart muǵalim, matematık О́tel­baı Nurtazın taıaǵyn ta­qyl­datyp kelip aralasyp, álgi úshtik tórtke túzetilgen. Biraq, baǵa túzetilgenmen, taǵdyrda sonyń izi qaldy. Buǵan deıin medısına ınstıtýtyna baramyn dep júrgen Raıa endi qyrsyǵyp, fızıkadan emtıhan tapsyratyn ınstıtýtqa túsemin dep otyryp aldy. «Keleshegi zor narhozǵa bar­sańshy, áıtpese, mate­ma­tı­ka­ǵa bar, saǵaty kóp. Fızıkanyń saǵaty az, qıyn bolady» dep úgit­tegen táte-jezdesine namys­shyl Raıa kónbedi. Sondaǵysy – kámelettik attestat alar emtıhanda ózine qııanat jasalǵanyn, fızıkadan bilimi bes ekenin dá­leldep shyǵý. Aqyry aıtqa­ny­nan qaıtpaı, qujattaryn Qyz­dar pe­dagogıkalyq ınstıtýty­nyń fızıka-matematıka fakýl­teti­niń fı­zıka bólimine tapsyrdy. Fızıkadan alǵashqy emtı­han­dy tapsyrǵan kúni áli esinde. Emtıhan alýshy «Bilimiń jaqsy eken» dep 5 qoıdy. О́z pikiriniń du­­rystyǵyn dáleldegenine son­da­­ǵy qýanǵany-aı. Tez úıge qaı­taıyn dep Gogoldiń boıyndaǵy trolleıbýs aıaldamasyna kelse, sol jerde muny kútip, qolynda gúl­­shoǵy bar, Nurhan tátesi otyr. – E, men seniń 5 alatynyńdy bi­lem ǵoı. Qajyrly bolsyn, shı­rasyn dep birge kelmep edim. Endi sen 5 alǵanda, úıge taksımen baraıyq, – dep, tátesi ekeýi Talǵarǵa taksıletip tartqan sonda. Raıa alaburtyp, emtıhandy qalaı tapsyrǵanyn aıtyp aýzy jabylmaıdy. Jolshybaı otyrǵan eki orys qazaqsha sóılegenin unatpaı narazylyq bildirip edi, tátesi: «Ne hotıte, ne slýshaıte!» dep toıtaryp tastady. Úıge kelse, ájesi bir qazan et asyp qo­ıypty. Estaı aǵa kirer-kirmesten 5 tal barshyngúl usyndy. Osylaı túsken Qyzdar ıns­tı­týtyn 1972 jyly oıdaǵydaı bitirip, Talǵardaǵy óziniń altyn uıa mek­tebine jas maman, fızıka pá­niniń muǵalimi bolyp qaıtyp oral­dy. Dáıim uıymdas­tyrý­shy­lyq qabiletimen kózge túsip qala beretin Raıany muǵalimder komsomol uıymynyń hatshysy, odan kásipodaq uıymynyń tóraıymy etip saılasyn. Úlgili jas ustaz retinde partııa qataryna ótýge la­ıyqty dep tanylsyn. Odan mektep partııa uıymynyń hatshy­ly­ǵyna saılansyn. Sol kezderdegi bedeldi mektep dırektorlary Mu­qa­taı Qoısarın, Áýelbaı Sátbaev aǵalary da jassynbaı, jaqsylyq isterdiń uıytqysy bolýyna árkez qaırap salyp, senim artyp otyrý­shy edi. Sol abzal senimniń bir kó­rinisi bolar, Raıa Musa­qyzyn 1979 jyly oqý isiniń meńgerýshisi etip, moınyna jaýapty mindet júktedi. Osy aýdan ortalyǵyndaǵy jal­ǵyz qazaq mektebiniń ja­nyn­daǵ­y ınternatta atyraptaǵy mal­shy, shopandardyń, shalǵaı aýyl­dar­dyń balalary jatyp oqıtyn. Biraq ınternat úıi kórer kózge qorash, qaý­saǵan eski, edeni beton, qysta qan­sha jaqsa da jyly­maı­tyn sýyq, ashanasy bólek bola­tyn. Qarakóz balalardyń osyn­daı jaǵdaısyz­dyq­ta jatyp oqı­ty­nyna basqa árip­testerimen birge Raıa Musa­qy­zy­nyń da jany aýyrdy. Sodan bir kúni táýekelge bel baılap, oblys­tyq partııa ko­mı­tetiniń hatshysy Záýre Qadyr­ova­nyń qabyldaýyna kirip, osy qıyn jaǵdaıdy, sho­pandardyń ba­la­laryn oqytýdaǵy jaısyz­dyq­ty búge-shúgesine deıin ja­syr­maı aıtyp berdi. Záýre Jú­sipq­yzy bul jaıdy Ortalyq Ko­mı­tettiń ultjandy hatshysy О́zbe­k­áli Jánibekovke jetkizedi. Bul eki ortada Raıa Musaqyzynyń ózi aýatkom tóraǵasynyń orynba­sary bop ósip ketken Sátbaevtyń ornyna mektep dırektory qyz­meti­ne taǵa­ıyndalady. Osy kezde О́zaǵań Tal­ǵar­daǵy jalǵyz qazaq mektebiniń, onyń ınternatynda turyp oqyp jatqan balalardyń jaǵdaıyn óz kózimen kórmekshi bolady. Ol kisi kelip jaǵdaıǵa qanyqqasyn 3 qabatty ınternat úıi kóp uzatpaı salynyp, jıhaz-múlkimen qosa jarqyratyp paı­dalanýǵa beriledi. Ashanasy, akt zaly, ájethanasy men sýsebezgisi – bári ishinde. Osy 320 oryndyq tamasha ǵımarattyń salynýyna sóıtip Raıa Musa­qy­zynyń máse­leni qozǵaý arqyly tikeleı sebep-septigi tıip edi desek, artyq bolmas. Táýelsizdik alǵanǵa deıin Tal­ǵar­daǵy osy S.Seıfýllın atyn­daǵy №2 qazaq orta mektebinde 500-diń ústinde ǵana bala oqysa, qazirde mundaǵy oqýshylar kontıngenti 1500-ge jetken. Raıa Musa­qyzynyń qolqalaýymen qa­zaq­tyń birtýar azamaty О́zaǵań sal­dyrǵan ǵımarat osy­laı­sha halyq ıgiligine, erkin eldiń erteńin tár­bıeleýge qyzmet etip turǵany kó­ńil­di sú­ıindirgendeı. Osyndaı isker mektep dı­rek­toryn 1993 jyly Jambyl aýda­ny­nyń tuńǵysh ákimi Júsipáli Nóketaev bilim bóliminiń meń­gerý­shiligin qalap alǵanyna tań­daný­ǵa bolmas. Ol bir ótpeli ke­zeń­niń qıyndyǵy alqymnan al­ǵan, muǵalimderdiń jalaqysy 4-5 aılap keshiktirilgen kemshin ýaqyt bolatyn. Soǵan qaramastan, jas urpaqqa bilim berý isinde irkilis bolmaýyna kúsh salyndy. Ustaz­dar qaýymy sol almaǵaıyp shaqta ulaǵat bıiginen kóringenin Raıa Musaqyzy qazir alǵysker sezimmen eske alady. Qastek aýylynda jańa mektep ashylýynyń salta­na­tyna 31 tamyzda Elbasynyń za­ıyby Sara Alpysqyzynyń kelýi sol qıyn jyldyń jandy jady­rat­qan, jaqsylyqqa jigerlendirgen jarqyn oqıǵasy bolyp edi. Bir jyldan keıin aýdandyq máslıhat hatshylyǵyna bir­aýyz­dan saılanǵan Raıa Musaqyzy el ómiriniń qym-qýyt tynys-tirshi­ligine dendep aralasty. Ásirese, jyr alyby Jambyldyń toılary tusynda depýtattarǵa bas bolyp, osy mańyzdy jıyn-sharalardyń joǵary deńgeı-dárejede ótýine jatpaı-turmaı úles qosty. Osy kezderde el Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev jıi-jıi at izin salýyna baılanysty mártebeli meı­mandy qarsy alyp, kútý sha­ra­larynyń basy-qasyndaǵy tikeleı uıymdastyrýshysy bolyp, osyn­daı jaýapty synnan múdir­meı óte bildi. Jambyl «Meniń pirim Súıin­baı» degen ǵoı. Sol sebepten de Jákeńniń toıynan birneshe kún buryn áýeli Súıinbaıdyń mýzeıi ashy­lyp, ony kórýge Nursultan Ábishuly keledi. Basshylar ha­lyq­ty Elbasyǵa jolata qoı­maı­dy. Mý­zeıdi kórip kóńili tolyp shyq­qan Nuraǵań alysta turǵan eldi baıqap: «Ana kisiler meniń qa­sy­ma nege kelmeıdi?» dep su­raı­dy. Bireý turyp: «Nursultan Ábishuly, ózi­ńiz­diń ýaqytyńyz tyǵyz ǵoı. Son­dyq­tan, elmen kezdesý qajet bolar ma eken dep oılap edik» dese, El­basy: «Joq, olaı bolmaıdy. Qane, shaqyryń­dar» dep anadaıda ıirilip turǵan jurtty ózi qol bulǵap sha­qyrady. Halyq áp-sátte bógen­nen bosat­qan sýdaı laqyldap kelip qa­lady. Qarııalar Nurekeńdeı el per­zenti­niń qolyn alyp amandasyp, júzderinen nury tasyp qýanyp, áp-sátte arqa-jarqa bolyp: «Aı­nalaıyn, jaryǵym-aı, aman bol­shy, aman júrshi!» desip aq tilekterin aıtady. Abyr-sabyr basyl­ǵasyn Elbasy: – Aýylǵa kelgesin, sizderden endi bir jaıdy suraıyn. Baýyr­larym­syz ǵoı. Maǵan tek shyn­dyq­ty aıtyńyzdar. Men bir áńgi­me estidim. «Halyq ashyǵyp, kebek jep jatqanda mynadaı toı­dyń qajeti qansha?» degen sóz ta­rap­ty. Sol jaǵdaı ras pa? – deıdi. Jurt tym-tyrys. Sonda Qas­tekte ómir boıy muǵalim bolǵan bir ardager aqsaqal aıtady: – Aınalaıyn, Nurekem, baýy­rym! Sondaı bir ótirik aıtylǵan sózderge bola júregiń aýyryp, kóńiliń buzylmasyn. Kebek jeıdi degen ol beker sóz. Qudaıǵa shú­kir, bárimizdiń jaǵdaıymyz jaq­sy. Baýyrymyz bútin, basymyz aman. О́ziń táýelsizdikti alyp berip otyrsyń. Endi sol táýelsiz Qa­zaqstanyńdy jer-dúnıege Abaı, Jambyl atalaryń arqyly, sondaı ulylardyń toılary arqyly ta­nystyryp, tanytyp otyrǵan óziń­nen aınalaıyq. Aman bol, jary­ǵym. Qańqý sózderge qabaǵyń shytylmaı, elińdi basqara ber! Osylaı dep aqsaqal Elbasyǵa bata beredi. Ol kisi de tolqıdy. Jurt jadyrap qalady. Keıinirek Serik Úmbetov Raıa Musaqyzyna myna bir jaıdy aıtady. Má­shı­ne­ge otyrǵasyn Nurekeń birazǵa deıin úndemepti. Uzynaǵash tu­synda Qarakóterme degen jerge kelgende: «Serik, qarashy áne, el qandaı bata berip, tileýimizdi tilep otyr. Biraq sen baıqadyń ba, ana bata bergen aǵanyń da óńi júdeý ǵoı. Sóıte tura jaǵdaı aıtpaı, bizdiń tileýimizdi tileıdi. Osyndaı halyq úshin janyńdy salyp, esh aıanbaı jumys isteý kerek qoı, – dep Elbasynyń kóńili bosapty. «Osyndaı halyq úshin jumys isteý kerek qoı» degen Elbasy só­zin estigende kóńili júırik Raıa Mu­saqyzy da tolqyǵan, shyn jú­rek­ten shyqqan sol shynaıy sóz­derdi ózine aıtylǵandaı qabyl­daǵan, más­lıhattyń betin halyqqa baryn­sha burýǵa tyrysqan. Al, sol joly qyrǵyz, ózbek, qazaq prezıdentteri túsken qazaq úıdi tigýdiń, ondaǵy barlyq kisi kú­tý­diń jabdyq-qyz­metiniń qur­metin de, jaýapkershiligin de ózi enshilep, abyroımen atqaryp shyq­qan. Tórt jyldan keıin Qarasaı babanyń toıynda da solaı bol­dy. Qyrǵyzstan prezıdenti A.Aqaevty qarsy alǵanda gúl shoqtaryn Raıa Musaqyzy usyn­dy. «Prezıdentterdi qarsy alyp, Qarasaı babamyzdyń eskertkishin ashyp jatqan sen ekeýmiz baqyttymyz ǵoı, Raıa» degen son­daǵy Serik Ábiken­uly­nyń sózin­de de kóp maǵyna bar edi. Jeti jyldan keıin Raıa Mu­sa­qyzy Talǵarǵa qaıtyp oral­dy. Aýdan ákiminiń orynbasary bo­lyp. Ideologııalyq jumys­tar­dyń tizginin ustady. Áleý­met­tik sala, bilim, densaýlyq saqtaý, sportta basshylyqtyń jańa má­neri birden baıqalǵan. Osy kezde aýdandaǵy Álmerek, Jańalyq, Jalǵamys, Erkin, Birlik, Besaǵash aýyldarynda jańa mektepter boı kóterdi. Keńdala men Almalyq aýyldarynda eski balabaqshalar jóndelip, esikterin mektep retinde aıqara ashty. Bul maqsatqa oblystan aqsha bólinýine qol jetkizgen Raıa Musaqyzy bolatyn. Álbette, Talǵar kezeńindegi jemisti eńbektiń jaqsy mysal­dary jetip artylady. Biz sonyń ózimiz kózben kórgen bir-ekeýine ǵana toqtalaıyq. Raıa Musaqyzy jańa qyzmetke kelgen kezde al­dynan bir problema shyqqan. Tal­ǵar men Panfılovtaǵy 2 mý­zykalyq mektep jáne oqý-óndi­ristik kombınaty mekeme retindegi tizbeden shyǵarylyp, salyq tóleý quqyǵynan aıyrylyp, ja­bylǵaly tur eken. Olar j­a­bylsa, qanshama muǵalim jumys­syz qalmaq, oqýshylardyń ká­siptik bilim alýyna orny tolmas nuqsan kelmek. Ǵımarattary jekeshelenip, áldebireýler maıshelpekke ke­nelmek. Aýdan ákimi Kenjebek Omarbaevpen aqyld­a­syp edi, Ken­jekeń: «Oıpyrmaı, muny qalaı sheshsek eken? О́ziń bir retin tapsańshy» dep ala­qa­nyn ýqala­dy. Isti óz jaýapkershiligine tas­ta­ǵany. Sodan Raıa Musaqyzy ob­lys­tyq ádilet bas­qar­masymen sóılesip, qanshama mashaqatpen atal­ǵan mekemeler­diń zańdy tul­ǵa retindegi quqyq­taryn qaı­taryp alyp edi. Áli kúnge deıin alǵysqa kenelip, yń-shyńsyz ta­bys­ty jumys istep kele jatqan osynaý mýzyka mektepterin, oqý-ón­diris­tik kombı­na­tyn sonda qutqaryp qalǵan Raıa Musaqyzy ekendigin biletinder neken-saıaq. Biraq ol kisi úshin másele eńbegin eldiń bilgeninde emes, másele – ortaq ıgilikke tıtteı de bolsa paıdasy tıgendiginde. Tuıaq Eshojına apaı ashqan «Nur» otbasy­lyq balalar úıine burynǵy bala­baqsha ǵıma­ra­tyn alyp berýde de qarlyǵash qa­naty­men sý sepkendeı shara­paty bolǵanyn bilemiz. Baýyrjan Mo­myshuly, Tu­rar Rys­qulov syndy birtýar­lar­ǵa baılanysty is-shara­lar, «Aq­bıdaı» sparta­kıa­dasy, Elbasy joldaýlaryn nasıhattaý, Prezı­dent­tiń sarabdal saıasatyn ha­lyq­qa jetkizý turǵysyndaǵy esepsiz kóp jumystardy júr­gizý­de de ózindik qoltańbasymen ta­nyldy. Oblystyq reıtıngte Tal­ǵar ákimdigi únemi alǵashqy úsh­tik­ten kórinip otyrsa, munda Raıa Musaqyzy sińirgen eńbektiń az emestigi aıdaı aqıqat. Sońǵy birneshe jyl boıy Raıa Musaqyzy aýdandyq máslı­hat­ty basqaryp keledi. Tynym­syz dep te aıtpaımyz. Kún­de­likti jumysty azapqa da aınal­dyrmaıdy. Ár má­se­leni keńinen tolǵap, oraıly ba­bymen sheshedi. Aýdan ómirin, túıt­kildi jaı­lar­dy jaqsy biledi. Aqsa­qal­dar­ǵa, azamattarǵa arqa súıeıdi. El Parlamentimen, Talǵar aýda­ny­nyń ákimi Talǵat О́mir­álıev­­pen tyǵyz baılanysta ju­mys isteıdi. Máslıhat hatshysy retinde jumysynyń bismillásin Tal­ǵardyń depýtattyq delegasııa­syna el Parlamentiniń jumy­syn tanystyryp, batasyn alýdan bas­taǵany da bilgendik emes pe! Senator Núsipjan Nur­mam­betov, Má­jilis depýtaty Ýálı­han Qalıjan­darmen jıi habar­la­syp, aqyl-keńesterine qulaq asyp turady. Kezinde ózi baýlyp qanattan­dyr­ǵan Dınar Nóke­taeva sińlisiniń Parlament Má­ji­lisinde qaıratker­lik tanytyp júrgen qa­rym-qabi­letine qýanady. Otaǵasy Dúısen Ahmetuly aǵa­myz «Nur Otan» partııasy aý­dan­dyq bólimshesi tóraǵasynyń orynbasary. Uldary Dáýren, Dáý­­let, Danııarlar erjetip, óz jol­daryn tapqan. Atasy men ájesi nemereler degende ishken asyn jerge qoıady. Bul ǵana emes, sońǵy on-on bes jyldaǵy Talǵardyń áleýmet­tik-mádenı ómir tynysyn Raıa Musaqyzynyń ulaǵatty qyzmet órnekterinsiz kózge elestetý qıyn. Bizdiń keıipkerdiń taýdaı ta­zalyǵynyń, taýgúl taǵyly­my­nyń eń bastysy osy bolsa kerek. Qorǵanbek AMANJOL, Almaty oblysy.