Máskeýde bar bir úıiń...

Álemniń ár túkpirine tarydaı shashylyp ketken qazaqtar kórshi Reseı elinde de biraz barshylyq. Qazaqstannyń 9 oblysy Reseıdiń 12 oblys-ólkelerimen shektesedi. Soǵan oraı qazaqtar Astrahan, Orynbor, Saratov, Omby, Volgagrad, Chelıabi, Túmen, Qorǵan, Samara, Novosibir oblystarynda, Al­taı respýblıkasynda molyraq. Sonymen qatar Máskeý, Sankt-Peterbýrg sııaqty iri ortalyq­tarda, Kemerov, Tom, Kalınıgrad, Mýrmansk oblystarynda, Iаkýtııa (Saha) respýblıkasynda, Tatarstan men Bashqurtstanda tura­tyn qandastarymyz az emes. Reseıde qazaq dıasporasynyń al­ǵashqy qoǵamdyq uıymdary 80-shi jyldardyń aıaǵy men 90-shy jyl­dardyń basynda quryldy. Más­keýdegi «Qazaq tili» men «Mu­ra­ger» qoǵamdary sol tuńǵyshtar qa­tarynan sanalady. Bizdiń qoly­myzǵa tıgen «Murager» kitabyn­da belgili jýrnalıst, ǵalym, dıplomat Serikqalı Baımenshe Más­keý qazaqtarynyń osy qoǵamy­nyń qurylý tarıhy men búgingi júrgizip otyrǵan jumysyn derekti hıkaıattarmen ásem baıan­daıdy. Kókirekti qars aıyrǵan ańsaý, júrekke meıizdeı qatqan saǵy­nysh qazaq úshin qasıetti sezim bolsa kerek. Qyzyl ımperııanyń qursaýy typyr etkizbegen kezde de babalar ańsaǵan bostandyq, erkindik ańsaǵan qazaqtyń tarpań qımyly bilinbeı qalmady. So­nyń biri ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary kúıip turǵan qyzyl saıa­sattyń ortalyǵy Máskeýde oqyp júrgen qazaq jastary qurǵan «Jas tulpar» uıymy edi. Onyń sońǵy kezdesýi Lenıngradta ót­ken eken. Jastulparlyqtar osy konsertte tek ǵana qazaqsha án salǵan kórinedi. Osydan shoshyn­ǵan keńestik bılik qazaq jasta­rynyń bul isin ultshyldyq dep baǵalapty. Árıne, sodan keıin ol qoǵamnan shettetildi. «Ushqynnan jalyn laýlaıdy». Biz qylyshy­nan qany tamǵan saıasattyń ótinde júrip, qoǵamdyq sanada táýelsiz el, azat ult bolýǵa talpynǵan armannyń irgetasyn qalaı aldyq. 1986 jylǵy jeltoqsanshylardyń qımylynan ózimizdi tanyǵandaı bolamyn» dep jazdy keıin osy uıymdy qurýshylardyń basynda bolǵan Murat Áýezov. Jeltoqsan kúrkiri sanada azat­­tyq uǵymyn jańǵyrtty. Jań­ǵyrtyp ǵana qoıǵan joq, ǵa­syrlar boıy ańsaǵan táýelsiz­dikke jetýimizdiń aqjoltaıy da boldy. Máskeý qalasynda túrli taǵdyrmen turaqtap qalǵan qazaq­tardyń da atajurtqa, elge degen sarytap saǵynyshyn babalar ań­saǵan Táýelsizdik kúsheıte tús­ken­deı. Sol saǵynysh 80-shi jyl­dardyń aıaǵynda Máskeýdegi ult­jandy azamattardyń uıymdas­tyrýy­men qurylǵan «Murager» uıymyn ómirge alyp keldi. «Murager» birden kókten tús­k­en joq, kezdeısoq ta qurylǵan joq. Ol «Jas tulpardyń» jal­ǵasy, murageri, Jeltoqsan jaýy­nynan keıingi ashylǵan gúl ispetti bolatyn. «Sekseninshi jyl­dardyń jastary ultjandy edi» degendi osy kúni jurt kóp aıtady. Jeltoqsan oqıǵasynyń ózi sol ultjandylyqtyń belgisi emes pe? Qyzyq-aq... Sol kezdegi keıbir jumysshy, stýdent jastar ózderi turǵan jataqhanalarda basqalar­ǵa qazaq ekenimdi bildiremin, ózge jurttar meniń ulttyq kıimimdi kórsin dep qazaqy shapan kıip júretin» dep jazady avtor. Osyn­daı júrekte qaınaǵan ult­jandy sezim Nurlan О́mirjanov syndy jigitterdiń táýekelge barýyna túrtki boldy. Ol jalǵyz emes edi, Marat Syrlybaev, Myr­zataı О́ksikbaev, Ernazar Nurıev, Aıshat Baıǵazıeva, Saıda Moldamámbetova, Altynaı Seıtimovalar Máskeýde, onyń tóńi­reginde turatyn qazaq jastary týraly aqparat jınaý úshin, qa­lanyń túkpir-túkpirin sharlaǵan. Al jastardyń jınalatyn or­ny bolmaı ańtarylǵanda Máskeý qalasynda ótken ǵasyrdyń 50-shi jyldarynan turyp kele jatqan qandasymyz Qaıdar Qumar­bek­uly aqsaqal olardy úıine ertip baryp, «Muragerdi» qurý máse­lesi qazaqy keń dastarqannyń basynda sheshimin tapqan edi. Jı­nalǵan jastardyń barlyǵy da Nurlannyń pikirine toqtap, jańa uıymnyń atyn «Murager» qoıdy. 1989 jyly 20 mamyrda qoǵamnyń alǵashqy quryltaıy ótti. Qo­ǵamnyń tarıhyn onyń músheleri osy kúnnen bastaıdy, sondyqtan jyl saıyn osy kúndi Qaırat Rysqulbekovtiń rýhyna arnap as beretin, eske alatyn qasıetti kún retinde ózderi belgiledi. Kitaptyń ón boıynda búginde seksenniń seńgirine qaraı bet tú­zegen qadirmendi aqsaqal Qaıdar Qumarbekulynyń esimi atalyp otyrady. О́ıtkeni, búkil ǵumyryn týǵan jerden syrtta ótkizip kele jatsa da tilin, dinin, qazaqy qalpyn saqtap qalǵan ultjandy Qaıdar aǵa Máskeýdegi qazaqtarǵa qatysty barlyq qoǵamdyq ju­mys­tardyń tuma bastaýynda tur. О́zi jerasty qurylystaryn júr­gizetin qurylysshy-ınjener, 1952 jyly Máskeý metropo­lıteniniń qurylysyna qatysqan. Bóten jerde júrip, kóptiń qara­syna sińip, bógde bolyp ketpedi. О́zi syrtta júrse de, júregi elde júrdi. Halqynyń Máskeýge joly túsken jaqsylarymen de tanys boldy. Ol da «Murager» qazaq má­denıeti qoǵamynyń negizin qalaý­shylardyń biri bolyp taby­lady. Máskeýdegi búginge deıin qazaq dıasporasy arasynda Qaı­dar aǵa qatyspaǵan, istiń oń sheshimin tabýǵa ol aralaspaǵan shara joqtyń qasy. Keıingilerge bas­kóz, qadirmendi jan. Avtor osy kisiniń aınalasynda bolǵan, qa­zaq­tardyń yntymaǵyna, birigýine atsalysqan Turaly Músirep­bekov, Rabıǵa Igembaeva, Láıla Mýsına, Azat Qonysbek, Ǵanııa Jaqypqyzy esimderin qurmetpen ataıdy. О́mir bir ornynda tur­maıdy, aǵa býyn bastap bergen isti qazir jańa lek jalǵastyrýda. Serikqalı Baımenshe «Mura­ger­diń» qalyptasý jolynyń ońaı bolmaǵanyn baıandaıdy. Onyń bastalý joly Keńes Odaǵynyń tarap, barlyq jerde ekonomı­kalyq baılanystardyń úzilýine oraı qıyndyqtardyń etek alǵan jyldary bolatyn. Qazaqstanmen aqparattyq, mádenı qarym-qa­tynas tolas taýyp qalǵanda da, jastar Reseıdiń federaldyq zań­daryn baǵytqa alyp, ózderiniń ultymyzǵa qyzmet etetin tamasha ıdeıalaryn júzege asyra berdi. «Muragerdiń» músheleriniń bas qosatyn jeri bolýy úshin Nurlan О́mirjanov pen Jánibek Elekbaev bas bolyp, Qaırat Baıtenov, Serik Baısaqalov, Talǵat Eralıv, Orazgúl Ábildaeva, Mura Bekbaev, Gúlnur Ýalhanovalar ózde­ri­niń jáne tapqan demeýshilik qar­jysyna Nıkoloıamkıı kóshesi №5/2 meken-jaıyndaǵy 49 jylǵa jalǵa alǵan bir qabatty úıdiń aǵash qabyrǵasyn irgetasyna deıin alyp tastap, qaıta turǵyzdy. 1995 osy bir qabat úıde «Mu­ragerdiń» keńsesi ashyldy, keıin ol qazaq jastarynyń kúshimen eki qabatty úıge aınaldy. Osy úıde muragerlikterdiń májilis zaly, qonaq úı dárejesindegi bólme­leri, jertólesinde ımandylyq bólmesi bar. Al úıdiń aýlasynda qazaqtyń aq boz úıi tigýli tur. Onyń Máskeý tórine kelýi de óz aldyna bir jyr. «Murager» qoǵamy Máskeý qa­zaqtary úshin ulttyq, rýhanı rýh­ty kóteretin, yntymaqqa bas­taıtyn sharalar ortalyǵyna aı­naldy. Olar birinshi ret Más­keýde «Altyn kúz» festıvalin, 1991 jyly tuńǵysh ret Naýryz meıramyn ótkizdi. «Muragermen» qanattas qurylǵan «Qazaq tili» qo­ǵamy ekeýi Máskeý qazaqta­rynyń basyn biriktiretin túrli sharalardyń shyn mánisindegi or­talyǵyna aınalǵan. Jáne bul qoǵamdar Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligimen tyǵyz baılanysta ju­mys júrgizedi. Olardyń bar­lyǵyn avtor kitapta tartymdy baıandaıdy. Osy eki qoǵamnyń júgin arqalap júrgen jigitter men qyzdardyń jáne aǵa býynnyń oılasýymen 2007 jyly sáýirden bastap shyǵa bastaǵan «Qazaq tili» gazeti búginde Reseıdiń túkpir-túkpirine taraıdy. Onyń tırajy da alǵashqy kezden kó­beıip, myń danaǵa jetti. Kóptiń ótinishimen «Qazaq tili» qoǵamy­nyń óńirlik veb-saıty ashyldy. «Murager» men «Qazaq tili» qoǵamdary osy saıt arqyly tek «Qazaq tili» gazetin ǵana nasıhattap qoımaıdy, jalpy Qazaqstan men Reseıdegi jáne dıaspora ómi­rindegi mańyzdy jańalyq­tardy jurtshylyqqa jetkizip turýǵa, Reseı qazaqtarynyń oı-pikir al­masýyna keń jol ashty. «Mu­rager» qoǵamy óziniń qa­lyptasý jolynda qazaqtyń shette júrgen talaı ul-qyzynyń da ysylýyna, jan-jaqty ósýine yqpal etti, tárbıeledi. Osydan jıyrma jyl burynǵy 20 men 30-dyń ara­syndaǵy jastar qazir bıznestiń, joǵary qyzmettiń shyl­byryn ustaǵan tamasha azamattar. Olar­dyń kitapta sýretteri, ómir­baıandarynyń berilýi de qup­tarlyq. Máskeýde ótken ǵa­syrdyń bas kezinde on bes qazaq turǵan eken, qazir qoǵamdyq uıym­dar esebi boıynsha, qazaq­tardyń sany 25 myńdaı bolady. Olardyń 70 paıyzynan astamy oı eńbegimen aınalysady. Máskeý qazaqtary jastary­nyń «Murager» fýtbol koman­dasy máskeýlikterge jaqsy ta­nys. Onyń jankúıerleri árıne, aldymen Máskeý qazaqtary. Ult­aralyq fýtbol lıgasynyń ja­rystary olardyń aralasýyna, tanysýyna, birigýine dáneker. Ko­mandanyń «Alǵa, «Murager!» dep atalatyn derbes ániniń mátinin Máskeýde turatyn belgili aqyn Tursynaı Orazbaeva jazdy, ánin segiz qyrly, bir syrly, ónerpaz azamat Abýıslam Tursynbaev shyǵardy. Fýtbol muragerlikter júrgizip otyrǵan namys isiniń bir parasy ǵana. «Ata-babadan qalǵan asyl tilge, arnaly mádenıetke, barsha rýhanı qazynaǵa, urpaq­tardyń salıqaly sabaqtastyǵyna murager bolamyz dep toptasqan jastar qoǵamyn tuǵyr ete oty­ryp, qazaqy muratqa qyzmet etý paryzyn tańdaǵan alystaǵy aǵaıynnyń abzal isterin zertteý turdy aldymyzda. Tarıhı otany­nan alys, týǵan ortasynan shet júrgen qandas baýyrlardyń atamekeni kóp bile bermeıtin nus­qaly eńbekterin qattaý arqyly Qazaq atty qasıetti ultymyzdyń tabıǵı jaqsylyq-jaratylysyn da jurtshylyq júregine jetkizsek degen izgi maqsat mazdady kókeıde» dep oı túıindeıdi avtor. Iá, kitap sol mejeden kóringen. Gúlǵazıra BALTABAEVA, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.