Ǵaryshqa qadam – alysqa qadam

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasy jáne Úkimetke bergen stra­tegııalyq maqsattaǵy tapsyrmalary ne­gizinde táýelsiz elimizdiń ǵarysh salasy men onyń ınfraqurylymdary jáne kadr­lyq quramy qarqyndy túrde qalyptasý ústinde. Sol ınfraqurylymdardyń biri «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ult­tyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynyń   Jerústi keshenderi bas ortalyǵy bolyp tabylady. Osy ortalyqtyń dırektory  bıologııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor, QazUTǴA akademıgi Ońǵarbek ÁLIPBEKIGE  jolyǵyp,  el damýyndaǵy ǵarysh salasynyń mańyzy men ózi basqaryp otyrǵan ortalyqtyń qyzmeti týraly áńgimelesken edik. – Qurmetti Ońǵarbek Álipbekuly, elimizde sheshýi tabylmaı jatqan problemalar barshylyq, soǵan qaramaı ǵaryshtyq ınfraqurylymdy jáne tehnologııalardy damytý ne úshin kerek? – Qazirgi kezde Elbasymyzdyń eko­no­mıkalyq básekelestikke tótep bere alatyn, tipten ol saıysta jeńip shyǵa ala­tyn órkenıetti memleket qalyp­tas­tyrýǵa kiriskenin kózi ashyq azamat­tar­dyń bári biledi. Bul ıdeıany júzege asyrý ǵylymı úlesi aýqymdy tehnologııalardy meńgerý, olardy halyq sharýashylyǵynda keńinen paıdalaný jáne damytý arqyly sheshilmek. Sondaı ozyq tehnologııa­lar­dyń biri – ǵaryshtyq tehnologııalar. Olardy biz ózimizde damytpasaq damyǵan elder bizderge osy tehnologııalardyń tek nátıjesin ǵana asa qymbat baǵaǵa berip, órkenıet kóshiniń sońynda qala beretinimiz anyq. Osyny túsingen Úkimetimizdiń ǵaryshtyq ındýstrııany qaryshty órkendetýge kirisip ketkenine alty jyl boldy. Qazir biz osy baǵytta edáýir alǵa jyljydyq. – «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń Qazaq jerinde ornalasqany demesek, elimizdiń ózindik ǵaryshtyq ındýstrııa kesheni bolmaǵany belgili. Endeshe, osy bir salıqaly istiń qalaı uıym­das­tyrylyp jatqanyna toqtala ket­seńiz? – Ǵaryshtyq salany basqarý isi  ony jaqsy biletin, ǵaryshqa Qurandy, Qa­zaqstan Týyn jáne kıeli qazaq jeriniń bir ýys topyraǵyn aparyp kelgen  ǵa­rysh­kerimiz Talǵat  Amangeldiuly Musa­baev­qa júktelgen. Ol kisi basqaratyn Ulttyq ǵaryshtyq agenttiginiń (Qaz­ǵarysh) aıasynda  qazirgi kezde alty iri me­kemeden turatyn tolyqqandy ǵa­rysh­tyq keshen qurylyp, olardyń árqaı­sy­synyń basyna óz mindetterin jaqsy biletin tájirıbeli de yntaly atqarýshylar taǵaıyndaldy. Solardyń biri «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy. – О́zińiz qyzmet istep júrgen osy kom­panııanyń jumysyna sál toq­ta­lyp ótseńiz. – «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy (QǴS) ǵaryshtyq ınfraqurylymnyń mańyzdy bólshegi. Bul kompanııa bar bolǵany alty jasta, al oǵan júktelgen mindetter asa aýqymdy. Sonyń ishinde negizgileri – neshe túrli ǵaryshtyq apparattar, kemeler jasap ǵaryshtyq tehnologııalardy iske qosý jáne olardy úzdiksiz damytyp otyrý. Bul mekemeni otyz eki jasynan bastap qorǵanys salasyndaǵy iri óndiris oryndaryna jetekshilik jasap kele jatqan tájirıbeli azamat Gabdýllatıf Mýrzakýlov basqarady. QǴS qazirgi ýaqyta birneshe iri isterdi júzege asyrý ústinde. Olar – ulttyq ǵarysh ortalyǵy­nyń ınfraqurylymyn salý, ǵaryshtyq apparattardy jobalaý jáne synaý keshenin qurý, jerdi qashyqtyqtan zondtaýdyń (JQZ) ǵaryshtyq júıesin jasaý, joǵary dáldiktegi jerseriktik navıgasııalyq júıe qurý jáne osy jumystardy alǵa jyl­jytatyn mamandardy daıyndaý. Kompanııada atqarylyp jatqan isterdiń barlyǵy memleket tarapynan áriden oı­las­tyrylyp josparlanǵan júıeli shara­lardyń naqty júzege asý ústindegi prak­tıkalyq kórinisi bolyp tabylady. Mysaly, Ulttyq ǵarysh ortalyǵynsyz ǵarysh salasynda belgili bir tabysqa jetemin deý kúmándi bolar edi. Ǵaryshtyq apparattar bolmasa ǵaryshty meńgere almaısyz. Al ǵaryshqa ushýdyń maqsaty – jańa tehnologııalar arqyly halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, el ekonomıkasyn ártaraptandyrý isine úles qosa otyryp, bolashaq úshin asa mańyzdy ról atqara­tyn ınnovasııalyq mándegi eń aldyńǵy qatarly joǵary tehnologııalyq salany jetildirý. Jalpy, bul istiń elimiz úshin san-salaly mańyzy bar deýge bolady. – Jańa tehnologııalar demekshi, Jer­di qashyqtyqtan zondtaý  dep júr­genimiz ne nárse? Osy týraly oqyr­man­darǵa túsinikteme bere ketseńiz. – Jerdi qashyqtyqtan zondtaý eki qu­rylymnan turatyn Jer betindegi óz­geristerdi baqylaýǵa baǵyttalǵan osy zamanǵy júıe nemese tehnologııalar jı­yntyǵy. Onyń birinshi segmenti ǵaryshta belgili bir orbıtada ushyp júrgen ǵaryshtyq keme, ne olardyń toby. Ol keme Jer sýretin túsiretin apparatýralarmen, baǵdarlamalarmen jáne kemeniń qyz­met etýine qajet basqa da quraldary­men jabdyqtalady. Kemeniń jumysy jerden belgili bir kanalda ornalasqan joǵary jıiliktegi radıotolqyndar ar­qyly basqarylady jáne Jer beti týraly jınaǵan aqparattary basqa bir joǵary jıiliktegi radıotolqyndar arqyly aly­nyp otyrady. JQZ-nyń ekinshi bóligi jer segmenti dep atalatyn kúrdeli júıe. Jer segmenti óz kezeginde eki ortalyqtan turady: ushý­dy basqarý ortalyǵy jáne  kemeden aqparattar alý, olardy óńdeý, saqtaý jáne taratý ortalyǵy. Bul eki ortalyqta da istiń qyr-syryn tereń meńgergen bilikti mamandar ǵana tıimdi jumys isteı alady. Mysaly, jetkilikti dárejede daı­yndalmaǵan mamannyń ǵaryshtaǵy ap­partty joǵaltyp alýy da ábden múmkin. Jalpy, ǵaryshtaǵy JQZ apparatynan keletin aqparatty beı-bereket jatqan sıfrlar jıyntyǵy retinde qarastyrýǵa bolady. Ol málimetterdi óńdeýdiń birneshe satylarynan ótkizip baryp, paıda­la­nýshyǵa jetkizý úlken ıntellektýaldyq jáne materıaldyq resýrstardy talap etedi. Mysaly, túsirilimderdiń sany jyl­dam kóbeıip ketedi de, tek bir ǵana apparattan alynatyn sýretter myńdap, tipten mıllıondap sanalady. Olardy ár túrli dárejede óńdeý jáne saqtaý arnaıy apparattardy, arnaýly kásiptik baǵdar­lamalardy  jáne bilikti kásipqoı maman­dardy talap etedi. Al endi sol sýretterdi sońǵy paıdalanýshyǵa jetkizý negizinen ǵalamtor arqyly júrgiziletinin aıtsaq, bul istiń de ońaıǵa soqpaıtyndyǵyn túsinýge bolady. Siz ben biz áńgimelesip otyrǵan qazirgi sátte ǵaryshta júzge tarta JQZ-men aınalysatyn kemeler ju­mys isteýde. Árıne olardyń eshqaısysy birin biri dálme-dál qaıtalamaıdy, ár­qaısysynyń ózindik konstrýksııalyq erekshelikteri jáne jeke maqsattary men mindetteri, baǵdarlamalanǵan qyzmetteri bar. Sondyqtan olardan alynatyn sýretter de ózindik erekshelikterimen sıpat­talady. Ǵaryshtyq túsirilimderdi júrgizetin apparatýralardy negizinen eki úlken topqa bóledi: elektrondy-optıkalyq jáne radarlyq. Búgingi kúnde ortasha esep­pen on JQZ apparatynyń toǵyzy elektrondy-optıkaly apparattar. Sebebi, optıkalyq apparattar jer betin adam kózi kóre alatyn, ne soǵan óte jaqyn spektr aıasynda baqylaıdy. Kóbine bul sáýleler kádimgi aq sáýleni quraıtyn ózi­mizge tanys kók, jasyl, qyzyl (0,4-0,75 mkm) jáne de ár uzyndyqtaǵy ınfra­qyzyl dıapazondyq kanaldary (0,76-1,30 mkm). Ár sáýleler jıyntyǵy (mysaly kók, jasyl, qyzyl) belgili bir nysan­dardyń qasıetterin tereńnen ashyp kór­sete alady, al olardyń qosyndylary (my­saly: kók+qyzyl, kók+jasyl, ja­syl+qyzyl jáne t.b.) adam kózi baıqaı bermeıtin faktilerdi naqtylaı túsedi. Taǵy bir anyqtaı ketetin nárse, ol Jer betindegi kez kelgen qubylys belgili bir optıkalyq spektrdiń sıpattamasynyń ózgerýi aıasynda júretini. Mysaly, egistiktegi ósip kele jatqan ósimdikter pisip-jetilgenshe talaı spektraldyq ózgeris­terge dýshar bolady. Osynyń arqasynda, arnaıy daıyndalǵan maman mıllıon­daǵan sharshy kılometrdi alyp jatqan egistikterdiń qasıetterine, jumys or­nynda otyryp-aq taldaý jasap, ondaǵy ózgeristerge baǵa bere alady. Jalǵyz talap – atmosfera, ıaǵnı aýa qabaty únemi móldir bolyp turýy kerek. Elektrondy-optıkaly apparattardan alynatyn sýretter óz kezeginde úsh topqa bólinedi. Birinshi topqa tek aq pen qara­dan turatyn túsirilimder jatady da, olardy panhromdyq túsirilimder dep ataıdy. Panhromdyq túsirilimderdiń jer betindegi ózgeristerdi baıqaý qabileti jo­ǵary bolyp keledi, biraq nazardaǵy ny­sandardy tústerge bóle almaıdy. Ekinshi topqa úshten jetige deıin optıkalyq kanaldary bar mýltıspektrli túsiri­lim­der jatady. Bul túsirilimder Jer betindegi úderisterdi taldaýǵa arnalǵan asa qun­dy ǵaryshtyq materıaldar bolyp sanalady. Mýltıspektrli túsirilim­der­diń Jerdegi nysandardy baıqaý jitiligi panhromnan tómen keledi. Al gıperspektraldi túsirilimderde 220 kanalǵa deıin bolady. Mundaı ǵaryshtyq sýretterdiń Jerdegi ózgeristerdi taldaý múmkin­dikteri asa zor. Biraq olar tájirıbe jú­zinde áli keńinen qoldanylmaı júr. Sebebi, bul máselede ǵylymı-ádistemelik jumystardyń qazirgi qoldanylyp júr­gen deńgeıi áli de bolsa jetkilisiz. Degenmen ǵylym men tehnıkanyń qazirgi damý deńgeıimen bul máseleni ıgerý isi de uzaqqa sozylmaıtyndyǵy anyq. Aıtylǵan qundylyqtaryna qaramaı, elektrondy-optıkaly apparattarmen jab­dyqtalǵan ǵaryshtyq kemeler tek Jerden qaıtatyn sáýlelerdi tirkeıtin bol­ǵandyqtan, olardy passıvti nemese enjar JQZ apparattar tobyna jatqy­zady. Mysaly, elektrondy-optıkaly túsirilimder atmosferany bult qaptap turǵan jaǵdaıda Jer betin baqylaýǵa jaramsyz bolyp qalady. Radarlyq ǵa­rysh­tyq apparattar óz borttarynan Jerge radıotolqyndar jiberip, olardyń qaıtqandaryn tirkep, aýa raıy qalaı ózgerse de, kúndiz de, túnde de Jer beti týraly obektıvti derekter berip oty­rady. Sondyqtan olardy belsendi ǵa­rysh­tyq apparattar qataryna jatqyza­dy. Radarlyq ǵaryshtyq apparattar elektrondy-optıkaly ǵaryshtyq appara­tarǵa qaraǵanda utymdy bolǵanymen olardyń túsirilimderiniń baǵasy álde­qaıda qymbat. Qazaqstannyń JQZ ǵaryshtyq júıe­sin jasaý 2006 jyldan bastalǵan jumys. Ol eki ǵaryshtyq apparattar tobynan turady dep josparlanǵan. Olardyń biri joǵary (1 m), ekinshisi orta jitiliktegi (6,5 m) elektrondy-optıkalyq apparattar bolmaq. Olardyń orbıtaǵa shyǵatyn ýaqyty – 2013-2014 jyldar aralyǵy. Bularǵa qosymsha jaqyn arada radarlyq apparatymyzdyń da josparlanýy basta­lady degen úmittemiz. Al JQZ jerústi segmentiniń jospary arnaýly saraptamadan ótti, jaqyn arada qurylysy da bastalady. Qazirgi kezde bolashaq JQZ jerústi segmentinde jumys isteıtin 21 mamandy Fransııada oqytý úshin irikteý jumystary ótkizilýde. – Osy JQZ apparattarynan aly­natyn túsirilimder memleketimizge qan­daı paıda beredi? – О́zińizge belgili, ata-babala­ry­myzdyń bizderge qaldyrǵan negizgi mu­ralary – keń-baıtaq  jerimiz ben elimiz. Igerip, urpaq kádesine jaratatyndaı jerimiz ben sol jerdiń ashylmaǵan qasıet­terin ashyp, olardy tıimdi paıdalana alatyn ıntellektýaldy áleýetke ıe elimiz bar bolǵan soń Elbasymyzdyń alǵa asa zor maqsattar qoıyp, elimizdiń álem­de alar ornyn naqy belgileı otyryp, jalpaq jurtty iske jumyldyryp jat­qandyǵy anyq. Álemde kólemi jaǵynan toǵyzynshy oryn alatyn alyp aýma­ǵymyzdy tıimdi paıdalanýǵa jetkizetin dańǵyl joldyń biri osy  JQZ ǵaryshtyq júıesi. Eger jilikteı aıtatyn bolsaq, JQZ ǵaryshtyq júıesinsiz memlekettik strategııalyq basymdyqtar bolyp taby­latyn ulttyq qaýipsizdik, qorǵanys, ener­getıka, jerdiń qoınaýy men betindegi baılyqtaryn paıdalaný máselelerin tolyqqandy, zaman aǵymyna saı sheshý qıyn. Al qazirgi jaǵdaıǵa keletin bolsaq, memleketimizde áli kúnge deıin álemdik dárejege saı elektrondy túrdegi ulttyq keńistiktik derekter ınfraqurylymy (UKDI) jasalmaǵan. Tipten, UKDI-dy bastardan buryn daıyndalatyn Qazaq­stannyń Ulttyq kartografııalyq geoservısi (UKGS) týraly usynystyń ózin erte dep sanaýshylar kezdesetinine qaıran qa­lasyz. JQZ ǵaryshtyq júıesi eń aldy­men osy ulttyq aýqymdaǵy problema­lar­dy sheshýge sebepker bolatynyna Qaz­ǵarysh jáne QǴS jeteshilikteri senimdi. JQZ ǵaryshtyq júıesi ekonomıkalyq jaǵynan asa tıimdi bolatyny qazirdiń ózinde anyq bolyp otyr. Mysaly, ulan-ǵaıyr jerimizde úlkendi-kishili jıi-jıi bolyp turatyn tabıǵı jáne adam qoly­men paıda bolatyn apattardyń aldyn alyp, rettep otyrýda JQZ júıesine senim óte mol. Ǵylymnyń sońǵy jetistikteri JQZ júıesin jer qoınaýyndaǵy baılyqtardy anyqtaýǵa paıdalanýǵa bo­latynyn dáleldep shyqty. JQZ ǵarysh­tyq júıesin navıgasııalyq júıemen qosa paıdalaný aýyl sharýashylyǵyna qyrýar paıda ákeletini kúmánsiz ekenin álemdik tájirıbe kórsetip berdi. JQZ ǵaryshtyq júıesi elimizde qordalanyp qalǵan kóp­tegen ekologııalyq problemalardy sheshýge sebebin tıgizetinine zerdeli jurt berik senimde. JQZ ǵaryshtyq júıesi jer, orman, sý resýrstaryn qadaǵalaýda, kadastr, kartografııa, monıtorıng jáne t.b. salalardaǵy eńbek ónimdiligin asa tıim­di ete alady. – Buryn ǵarysh salasynda tájirı­besi joq qaı memleketke bolsa da ult­tyq JQZ ǵaryshtyq júıesin damyǵan elderdiń kómeginsiz qurýy óte kúrdeli. Sizder kimdermen birigýdesizder? – Durys aıtasyz. QǴS JQZ ǵarysh­tyq júıesin ǵaryshtyq saladaǵy álemdik kóshbasshylardyń biri, JQZ salasynda shırek ǵasyrlyq tájirıbesi bar Fran­sııanyń EADS ASTRIUM kompanııa­symen birigip júzege asyrmaq. Bul birlesken jobanyń barlyq quqyqtyq jáne qarjylyq negizderi daıyn. Bizdiń bo­lashaq mamandarymyzdy da osy kompanııa daıyndap bermek. – Ońǵarbek Álipbekuly, elimizde sońǵy kezde ǵana qarqyndy ıgerý isi bastalǵan, al kóptegen elder úshin áli de beıtanys kúıinde kele jatqan ǵa­rysh salasynda qyzmet etý óte aby­roıly is. Sondyqtan oqyrmandary­myz­ǵa osy salada qyzmet etip júrgen ózińizdi de tanystyra ketsek, artyq bolmas. – Elimizdiń ońtústik óńirindegi kıeli Aspara jerinde 1951 jyly mamyr aıynda dúnıege kelippin. Uzaq jyldar ǵylym jáne bilim, al sonyń ishinde jeti jyl joǵarǵy bilim salasynda qyzmet ettim. Bir monografııa, alty oqýlyq, júz­den asa ǵylymı eńbekter men ónerta­bystarym bar. Sońǵy on jyl ǵaryshtyq tehnologııalar arqyly jer resýrstaryn basqarý salasyn jetildirýge atsalysyp kelemin. Tórt irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı jobalardyń jetekshisimin. QR joǵary oqý oryndarynyń «Úzdik oqytý­shysy» degen ataǵym bar. Gollandııada (2008), Ulybrıtanııada (2009-2010), Reseıde (2008-2010) jáne Fransııada (2011) ǵaryshtyq tehnologııalar taǵy­lym­darynan óttim. Siz jańa ǵarysh salasyn kóptegen elder úshin áli de beıtanys dep oryndy aıttyńyz. Eger elimiz óz táýelsizdigine ıe bolmasa, bul sala óz aýmaǵynda Baı­qońyr ǵarysh aılaǵy ornalasqanyna qa­ramastan, bizdiń elimiz úshin de beıtanys kúıinde qala berer edi. Ekonomıka men halyq turmysynyń kóptegen salalary úshin mańyzy zor naq osy ǵarysh salasyn ıgerýdi bastaýymyzdyń ózi, meniń oıym­sha, bıyl toılanǵaly otyrǵan táýelsiz­digimizdiń jıyrma jyldyq torqaly toıyna úlken tartý. «Eldiń durys damýy úshin eń aldymen onyń basyna azattyq kerek» dep kezinde Shoqan Ýálıhanov qandaı oryndy aıtqan. Biz táýelsizdikke ıe bolǵannan keıin ǵana kóp máselege óz qolymyzdy jetkizip, jan-jaqty, keń arnaly damý jolyna túsip, ózimizdiń tabıǵı baılyqtarymyzdy ózimiz ıgerý isine shyn máninde kirisip otyrmyz. Mine, osy táýelsizdiktiń arqasynda elimizde ǵarysh salasynyń aldyńǵy ilektegi mamandar qatary shoǵyrlana bastady. Men de ózimdi solardyń birimin dep oılaımyn. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Ulybrıtanııanyń Kembrıdj ýnıversıtetinde ǵarysh salasynda ar­naıy daıyndyqtan ótip kelip, osy qyz­metti atqaryp jatyrmyn. Qyzmettegi taǵy bir tabysym jaqynda Qazaqstan Ulttyq tabıǵı ǵylymdar akademııa­synyń músheligine saılandym. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.