Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory – atalǵan salanyń mańyzdy ınstıtýty

  Kóptegen elderde qoǵamdy damytýdyń strate­gııalyq maqsaty azamattardyń negizgi quqyqtaryn júzege asyrý jáne áleýmettik teńsizdikti azaıtý bolyp tabylady. Halyqaralyq eńbek zańnamasynyń negizgi erejeleri álbette álemdik jahandaný jaǵdaıynda jańa mánge ıe boldy. Asa ádiletti ekonomıkalyq erejeler áleýmettik ádilettilikti ornatý úshin de jetkiliksiz bolady. Osyǵan baılanysty áleýmettik baǵyt­talǵan ekonomıkalyq damytýdy kúsheıtý maqsa­tyn­da, barlyq elderdiń qabyldaıtyn sharalaryn qoldaýda, sol eldiń jaǵdaıyn, onyń múmkindikteri men yqylasyn eskerý qajet. Áleýmettik sala qoǵamdaǵy ózekti másele bolyp tabylatyndyqtan, azamattardyń áleýmettik qor­ǵalýyna basty nazar aýdarý qazirgi zamanǵa laıyq memlekettiń negizgi mindeti bolyp otyr. Naryqtyq ekonomıkanyń aıqyn sıpaty ol árbir adamnyń óziniń ómir jaǵdaıyn qalyptastyrýǵa degen joǵary jaýapkershilik dárejesi bolyp tabylady. Sonymen birge, árbir adamnyń ómirinde ol jalǵyz-jarym je­ńe almaıtyn, onyń ómirine qaýip tóndiretin jaǵ­daılar týyndaýy múmkin bolatynyn eskergen jón. Memleket basshysy, Ult Kóshbasshysy N.Á.Na­zar­baevtyń salıqaly saıasaty arqasynda Qazaqstan táýelsizdik alǵan 20 jyl ishinde barlyq baǵyttaǵy quqyqtyq baza, ekonomıka, sosıým qurýda qıyn joldan ótti. Osy jyldarda júrgizilgen reformalar ótpeli kezeńniń jaǵymsyz saldarlaryn jeńýge múmkindik berdi jáne negizgi maqsaty halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý bolyp tabylatyn keń aýqymdy áleýmettik reformaǵa aýysý bazasyn qurdy. Áleýmettik qorǵaýdyń qazaqstandyq modeliniń ereksheligi bazalyq memlekettik áleýmettik qamsyz­dan­­dyrýdy, mindetti áleýmettik saqtandyrýdy, jınaq­taý­shy zeınetaqymen qamsyzdandyrýdy jáne ále­ýmettik kómekti bir-birimen qııýlastyrý bolyp tabylady. Josparly túrde júrgizilgen áleýmettik reformalar nátıjesinde halyqtyń ál-aýqaty jaqsarýda. Qazaqstandyq qoǵamnyń ómir súrý sapasynyń jaqsarýyna elimizdiń búgingi kúni jetken jetistikteri dálel bola alady. Qazaqstan Respýblıkasy Statıstıka agenttiginiń aqparatyna sáıkes, 2005-2010 jj. tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen halyqtyń úlesi 31,6 %-dan 6,5 %-ǵa tómendegen (1-sýret).   Ártúrli saıası jáne ekonomıkalyq qurylymdaǵy barlyq memleketter úshin saldarlary jartylaı jáne tolyqtaı eńbek etý qabiletinen aıyrylý, sony­men qatar, turaqty eńbekaqy alý múmkindiginen aı­rylý bolyp tabylatyn jaǵdaılardyń týý táýekel­deriniń bolýy sıpatty. Áleýmettik saqtandyrý – ereksheligi materıaldyq jáne áleýmettik jaǵ­daıy­nyń ózgerýinen, onyń ishinde qoldan kelmeıtin jaǵ­daılarǵa baılanysty, jumys isteıtin azamat­tardy saqtandyrý bolyp tabylatyn, halyqty áleýmettik qorǵaýdyń memlekettik júıesiniń bóligi retinde aıqyndalady. Mindetti áleýmettik saqtandyrý jú­ıesi qoǵamdyq yntymaqtastyq nysanyndaǵy qaıta bólý prınsıpine negizdelgen. Álemdik tájirıbe naryq jaǵdaıynda jumys isteıtin azamattardyń múddesin qorǵaý men qamsyz­dandyrý máselesinde basty jáne ózekti róldi mindetti áleýmettik saqtandyrý alatynyn moıyndap otyr. 2005 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasynda jumyspen qamtylǵan halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qosymsha nysany retinde mindetti áleýmettik saq­tan­dyrý engizildi. «Mindetti áleýmettik saqtandyrý týraly» QR Zańyna sáıkes, mindetti áleýmettik saqtandyrylýǵa jumys isteıtin zeınetkerlerdi qos­paǵanda, qyzmetkerler, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turatyn jáne Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń aýmaǵynda tabys keltiretin qyzmetti júzege asyratyn sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardy qosa alǵanda, ózin-ózi jumyspen qam­tyǵan adamdar jatady. Jumys berýshi jáne (nemese) ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵa Memlekettik áleý­mettik saqtandyrý qoryna (MÁSQ) aı saıynǵy áleý­mettik aýdarymdardy tóleýshiler bolyp tabylady. Mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń negizgi prınsıpteri: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń mindetti áleýmettik saqtandyrý týraly zańdaryn saqtaý men oryndaýdyń jalpyǵa birdeıligi; 2) áleýmettik tólemderdi qamtamasyz etý úshin qoldanylatyn sharalarǵa memlekettiń kepildik berýi; 3) mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýdyń mindettiligi; 4) áleýmettik aýdarymdardy áleýmettik tólemderge paıdalaný; 5) áleýmettik tólemderdiń mindettiligi; 6) áleýmettik tólemderdiń mólsherin saralaý; 7) mindetti áleýmettik saqtandyrýdy qamtamasyz etetin memlekettik organdardyń qyzmetindegi jarııalylyq. Qazirgi zamanǵy álemde bıznesti júrgizý tolyqtaı jáne ýaqytynda salyqtar, áleýmettik aýdarymdar (saqtandyrý jarnalary) jáne basqa da mindetti tólemderdi tóleýge, jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne saqtaýǵa, jumysshylardyń quqyǵyn qamtamasyz etýge jáne qorǵaýǵa, jas mamandardy jumysqa ornalastyrýǵa jáne ýaqytynda eńbekaqysyn berýge, qyzmetkerlerge áleýmettik kepildikter berýdi mindetteıtin onyń áleýmettik jaýapkershiligimen úzilissiz baılanysty ekenin atap ótken jón. Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi (MÁSJ) turaqty nemese ýaqytsha, tolyqtaı nemese jartylaı eńbek etý qabiletinen aıyrylǵan MÁSJ qatysý­shysy­nyń joǵaltqan tabysyn barynsha qaıtarý múmkindigin qarastyrýdy maqsat etedi. MÁSQ saqtandyrýshy retinde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylar aldynda áleý­mettik mindetterin turaqty oryndaýǵa kepildik beredi. Osyǵan baılanysty tóleýshilerdiń áleýmettik aýda­rym­dardy tolyqtaı jáne ýaqytynda tóleýi osy qar­jyny MÁSQ tıimdi shoǵyrlandyrýǵa jáne áleýmettik táýekel paıda bolǵan jaǵdaıda jumys isteıtin halyqty áleýmettik qorǵaý maqsatynda jumsaýǵa múmkindik beredi. Qazirgi ýaqytta MÁSQ eńbek etý qabiletinen aıyrylýy boıynsha, asyraýshysynan aıyrylýy bo­ıyn­sha, jumysynan aıyrylýy boıynsha, júktiligine jáne bosanýyna, jańa týǵan balany asyrap alýyna baı­lanysty tabysynan aıyrylýyna, bir jasqa tol­ǵanǵa deıingi bala kútimine baılanysty tabysynan aıyrylý jaǵdaıyna áleýmettik tólemder tólenedi. 2005-2010 jj. aralyǵynda mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylar sanynyń jáne MÁSQ túsken áleýmettik aýdarymdar somalarynyń ósý dınamıkasy baıqalady. Sonymen qatar, MÁSQ taǵaıyndalǵan áleýmettik tólemder somalary men alýshylar sanynyń ósý dınamıkasy baıqalady. 2009 jylmen salystyrǵanda 2010 jyly MÁSQ tólenetin áleýmettik tólemderdi alýshylardyń sany 8%-ǵa jáne áleýmettik tólemder somasy 24%-ǵa artyp, nátıje­sinde, 55,8 mlrd.teńgeni qurady (2-sýret). 2005-2010 jj. MÁSQ taǵaıyndalǵan áleýmettik tólemderdiń negizgi úlesi (93%) Memleket basshy­synyń «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty 2007 jylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýy aıasynda engizilgen ana men balany qoldaýǵa júrgizildi (3-sýret). Áleýmettik salany tikeleı jumysshylarǵa, olardyń otbasylaryna jáne eńbek ujymdaryna jaqyndata otyryp, áleýmettik saqtandyrýǵa quqyq is júzinde qoǵamdy turaqtandyrady. Osy ıns­tıtýttyń qyzmetin basqarýǵa jumys berýshiler men jumysshylardyń birigip qatysýy, olardyń ózara senimdiligi men yntymaqtastyǵy órkenıetti qoǵam qurýda eki bazalyq prınsıpterdi júzege asyrýǵa – jeke jaýapkershilikti jáne yntymaqty ózara kómekti úılestiredi. MÁSQ basty mindetteriniń biri áleýmettik qam­syzdandyrý jóninde, onyń ishinde óńirlerde jurt­shylyq úshin mindetti áleýmettik saqtandyrý bo­ıynsha keń kólemdi aqparattyq-túsindirý jumys­taryn júrgizý bolyp tabylady. MÁSQ Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen (EHÁQM) birigip Qazaqstandaǵy jáne basqa da álem elderindegi halyqty áleýmettik qorǵaýdyń aǵymdaǵy jaǵdaıy men damý bolashaǵyn talqylaý boıynsha sharalar ótkizedi. Oǵan 2009 jylǵy qazan aıynda Býrabaı kentinde «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy zeınettik jáne áleýmettik saqtandyrýdyń damýy» taqyry­bynda ótken dóńgelek ústel men 2010 jyldyń maý­sym aıynda Astana qalasynda «Álemdik daǵdarys jaǵdaıyndaǵy áleýmettik qamsyzdandyrý: zaman talabyna ulttyq kózqaras» taqyrybynda ótken halyqaralyq konferensııa dálel bola alady. Bul sharalarda taldanǵan máselelerdiń ózektiligin Ha­lyq­aralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýym­da­tyǵynyń bas hatshysy Hans-Horst Konkolevskı myr­za, Halyqaralyq zeınettik jáne áleýmettik qor­lar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy A.V.Kýrtın myrza jáne basqa da qatysýshylar ózderiniń sóılegen sózderinde atap ótti. Konferensııaǵa qatysýshy elderdiń áleýmettik uıymdarynyń mamandary, ǵalym-ekonomıster, áleýmettik qamsyzdandyrý, onyń ishinde álemniń birqatar elderiniń áleýmettik saqtandyrý júıesiniń jetekshi mamandarynyń jasaǵan baıandamalaryn belsene talqylady. Álemdik qarjy daǵdarysy kezinde ótkizilgen halyqaralyq konferensııa osy prosestiń áleýmettik qamsyzdandyrý júıesi úshin aǵymdaǵy jáne alda turǵan mindetter turǵysynan ulttyq ekonomıkaǵa áseriniń baǵasyn berdi. Aıtylǵan sharalar qorytyn­dysy boıynsha qatysýshylar áleýmettik qamsyz­dan­dyrý júıesin jetildirý jáne halyqtyń qorǵalmaǵan bóligin qoldaý boıynsha qabyldanǵan Sheshimge jáne Usynystarǵa qol qoıdy. Sonymen qatar, kórsetilgen qujattarda dóńgelek ústelder men konferensııalar ótkizý jolymen áleýmettik baǵdarla­ma­lardy damytýdyń joldary men jalpy tenden­sııasy máseleleri boıynsha halyqaralyq pikir almasýdy odan ári jalǵastyrý usynyldy. Maqsatty túrdegi óńiraralyq pikir almasýdyń mundaı túri áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy halyq­aralyq oń tájirıbeni qoldanýdyń paıdaly­lyǵyn kórsetti jáne MÁSQ óziniń turaqty aqparattyq-túsindirý jumystary boıynsha josparyna osyndaı sharalardy ótkizýdi engizdi. Osyǵan oraı, áleýmettik qamsyzdandyrý júıesiniń qazirgi zamanǵy stan­darttarǵa jáne Qazaqstandaǵy ómir súrý deń­geıine sáıkestigin keń kólemde talqylaý maqsatynda, MÁSQ aǵymdaǵy jyldyń 20 mamyrynda EHÁQM birlesip, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy aıasynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy áleý­mettik qamsyzdandyrý júıesiniń damýy: aǵym­daǵy jaǵdaıy men damý bolashaǵy» taqyry­byna dóńgelek ústel ótkizýdi josparlap otyr. Dóńgelek ústel aıasynda Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan jyldardaǵy halyqty áleýmettik qorǵaý salasynda júrgizgen reformalary jáne basty basymdyq­tary­nyń biri «áleýmettik jańǵyrtý – jańa áleýmettik saıasat» bolyp tabylatyn Memleket basshysynyń 2011 jyldyń 28 qańtaryndaǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýy aıasynda Elbasynyń alǵa qoıǵan mindetterine sáıkes áleýmettik qamsyzdandyrýdy odan ári damytý máselesi talqylanatyn bolady. Dóńgelek ústeldiń formaty áleýmettik qamsyz­dan­dyrý júıesiniń qarjylyq turaqtylyǵy men bas­qarýdyń tıimdiligi, áleýmettik tólemder deń­geıiniń tepe-teńdigi boıynsha kútiletin nátıjelerge qol jetkizýge qatysty taqyryptyq baıandamalar men talqylaýlardy qarastyrady. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparyna sáıkes áleýmettik qorǵalý máselesi taıaý onjyldyqtaǵy el damýynyń basym baǵyttarynyń biri bolǵandyqtan, dóńgelek ústeldiń taqyryby asa mańyzdy bolyp otyr jáne áleýmettik qamsyzdandyrý álem elderindegi kún tártibinde basty orynda tur. Halyqaralyq tájirıbede áleýmettik saqtan­dyrý jáne áleýmettik qamsyzdandyrýdyń basqa jú­ıeleri kedeılikpen kúresýdiń, ekonomıkalyq ónim­dilikti art­tyrýdyń jáne áleýmettik tutastyq­tyń, sonymen qatar tutastaı alǵanda áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń eń kúshti quraly bolyp tabylady. Táýelsizdik jyldary Qazaqstandaǵy áleýmettik qamsyzdandyrý, onyń ishinde mindetti áleýmettik saqtandyrý óziniń halyqty ár túrli áleýmettik táýekelderden qorǵaýǵa qabilettiligin kórsetti. Ol ekonomıkalyq ósýge, áleýmettik ádilettilik jáne halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa óziniń teńdessiz úlesin qosyp keledi. Almas QURMANOV, «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» AQ prezıdenti.