Jańǵyrý jáne jańarý

Keshe Astanada Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyq etýimen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy shet el ınvestorlary keńesiniń 24-shi plenarlyq otyrysy bolyp ótti. Ol «Qazaqstandyq kásiporyndardy jańǵyrtý jáne jańartý» degen taqyrypqa arnaldy.

Jańǵyrý jáne jańarý

El aldynda turǵan osyndaı mindetterge shet el ınvestorlary da atsalysýy tıis

Memleket basshysy keńes oty­rysy jumysyn ashardaǵy só­zin­de jıynǵa qatysýshylardy quttyqtaı kele, onyń birinshi ret Qazaqstannyń jańa ha­lyq­aralyq ýnıversıtetinde ótkizilip otyrǵandyǵyn atap kórsetti. Elbasy sheteldik ınvestorlar jáne Qazaqstan tarapynan saılanǵan keńes­tiń jańa múshelerimen tanystyrdy. Olar – «Fınmekkanıka Grýpp» kom­panııasynyń tóraǵasy jáne bas at­qa­rýshy dırektory Per Franchesko Gýargýalını, «Metro Kesh end Kerrı In­terneshnl» kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Frans Mıýller, «Djeneral Elektrık» kompanııasynyń prezıdenti jáne bas atqarýshy dırektory Ferdınando Bekkallı-Falko, Qazaqstan ta­ra­pynan elimizdiń Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetov, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi Investısııalar jónindegi komıtetiniń tóraǵasy, Ke­ńes­­tiń jumys organynyń basshysy Asyl­han Serikov. Sondaı-aq keńes qu­ramynda ózgerister bolǵany habar­lan­dy. Robın Renvıktiń ornyna endi «Djeı Pı Morgan» ınvestısııalyq bankin onyń Eýropa, Taıaý Shyǵys jáne Afrıka boıynsha dırektorlar ke­ńesiniń tóraǵasy Klaýs Dıdrıhs ókildik etetin bolady. Memleket basshysy keńestiń jańa baıqaýshylary «Reseı jınaq banki» AAQ prezıdenti German Grefti, «Trýba metallýrgııalyq kompanııasy» AAQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Dmıtrıı Pýmpıanskııdi qatysýshylarǵa tanystyrdy. Keńeske jańadan qabyl­dan­ǵan músheler men baıqaýshylardyń jumysyna tabys tiledi. Munan keıin Memleket basshysy osydan 20 jyl buryn, ıaǵnı 1991 jyly Qazaqstannyń óz táýelsizdigine ıe bolyp, demokratııalyq qoǵam men ashyq ekonomıka qurý maqsatynda tú­be­geıli áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası refor­ma­lardy bastaǵandyǵyn eske saldy. Osy sátten bastap el jeke menshik pen erkin básekelestikke negizdelgen naryq ekonomıkasyn qurý jo­lyn­da maqsatty jumystar júrgizip keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstanda bız­nes júr­gizý jáne el ekonomıkasyna ınvestısııalar salý úshin qolaıly jaǵdaılar qa­lyp­tastyryldy. О́z damýynyń jańa kezeńine kóte­ril­gen Qazaqstan ótken jyldan bastap údemeli ındýstrııalandyrý isin júzege asyrýdy qolǵa aldy. Sondyqtan da osy otyrystyń negizgi taqyryby «Qa­zaqstandyq kásiporyndardy jańǵyrtý men jańartý» bolyp otyrǵandyǵy bekerden-beker emes. Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damýdyń 2010-2014 jyldarǵa ar­nalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda el Úkimetiniń aldyna óńdeý ónerkásibi sektoryndaǵy eńbek ónim­diligin 2014 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa, al ekonomıkanyń jekelegen sektor­la­rynda bul kórsetkishti 100 paıyzǵa deıin art­ty­rýdyń órshil mindeti qoıy­lyp otyr. Munan keıin Elbasy birinshi sóz kezegin Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń prezıdenti Tomas Mırovqa ber­di. Tomas Mırov óz sózin Qazaq­stan­daǵy kásipkerlik sektordy jańǵyrtý má­selelerine arnady. Onyń aıtýy boı­yn­sha ekonomıkany jańǵyrtý men ár­ta­raptandyrý shıkizat resýrstaryna baı Qazaqstan úshin asa ózekti másele bolyp tabylady. Ártaraptandyrý da­mý­dyń baǵyttaryn nyǵaıtady, al jań­ǵyrtý alǵa qoıylǵan mindetterdi oryn­daý úshin qolaıly jaǵdaı týǵy­za­dy. Demek, atalǵan eki másele bir-bi­rimen tyǵyz baılanysty qarastyrylýy kerek. Tomas Mırovtyń aıtýy boıynsha, Qazaqstandaǵy kásipkerlik sektorǵa jańǵyrtý qandaı artyqshylyqtar beredi degen máseleni taldaǵan kezde onyń my­nadaı eki qyryn atap kórsetýge bolady. Olar – negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar, óndiristik qýattar men tehnologııalardy jańartý jáne qolda bar qural-jab­dyqtar men kómekshi ınfraqury­lym­dardy qaıta jańǵyrtý. Bul máselelerdi sátti júzege asyrý úshin bilim berýge qolaıly jaǵdaılar týǵyzý qajet. Sonymen qatar, jańartý jumys­ta­ryn sátti júzege asyrý úshin qarjyǵa qoljetimdilik pen adam kapıtalyn da­my­tý, basqarý tájirıbesin qalyptas­ty­rý sekildi faktorlardyń da mańyzy zor. О́ıtkeni, qarjy qoldaýynsyz negizgi kapıtaldy jańǵyrtýdyń ózi múmkin emes. Qazaqstan osy baǵytta qazirdiń ózinde eleýli progreske qol jetkizip otyr. Degenmen, jańa tehnologııalardy engize otyryp, onda jumys isteı ala­tyn tıisti jumys kúshteriniń qalyp­ta­sýyna, olardyń biliktiligi men daǵ­dy­laryn arttyrý isine de eleýli deńgeıde mán berilýi tıis. Áıtpese tehnologııalar úshin salynǵan qarjylardyń ózin aqtaý tıimdiligine qol jetkizý qıyndaı túsken bolar edi. Tomas Mırov óz sózinde basqarý tájirıbesine da biraz toqtaldy. Qazirgi kúni Qazaqstanda zaman talabyna saı basqarýshylardyń qalyptasa bastaǵa­ny­men áli de kóptegen kompanııalarda bul máseleniń oıdaǵydaı sheshim tappaǵandyǵyn atap ótti. Osylardyń áserimen Qazaqstanda qazirgi kúni óz jumystaryn halyqaralyq standart talaptaryna sáıkes qurǵan kásiporyn­dar men artta qalýshy kásiporyndar ara­syndaǵy úlken alshaqtyqtardyń bar ekendigi baıqalady. Munan keıin sóz alǵan Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev Qazaqstan kásiporyndaryn jańǵyrtý jónindegi josparlanǵan sharalar men júrgizilgen jumystar týraly esep berdi. Onyń aıtýy boıynsha, ótken jyly Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes Úki­met «Atameken» odaǵy» UEP-pen birlesip, Búkilálemdik banktiń tehnıkalyq qol­daýy arqyly elimizdegi 200 óner­ká­siptik ksiporyndarǵa tehnologııalyq aýdıt júrgizgen. Aýdıt nátıjesinde negizgi qorlardyń, ásirese, qural-jabdyq­tar­dyń tozýy, basqarý jáne marketıngtik-satý tehnologııalarynyń jetilmegendigi, qarjy resýrstaryna qol jetkizýdiń shekteýliligi, jańa tehnıkalyq talap­tar­ǵa jaýap bere alatyn bilikti kadr­lardyń jetispeýshiligi sekildi problemalar anyqtalǵan. Osyǵan oraı atalǵan kásiporyndarǵa kórsetiletin memlekettik qoldaýdy aıqyndaý maqsatynda olar úsh topqa jiktelgen. Birinshi topqa damý múmkindigi jo­ǵary jáne qarjylyq jaǵdaıy turaqty kásiporyndar, ekinshi topqa damý múm­kindigi bar, biraq álemdik ekonomıkalyq daǵdarys saldarynan alǵan nesıeleri men oblıgasııalyq zaemdaryn óteýde qı­yndyqtar qalyptasqan, ıaǵnı qarjy­lyq saýyqtyrýdy talap etetin kásip­oryn­dar, al úshinshi topqa saýyqtyrýǵa kelmeıtin jáne tereń qaıta qury­lym­daý­dy nemese bankrottyq úderisterdi júrgizýdi talap etetin kásiporyndar jatqyzylǵan. Osylardyń ishinde ekinshi topta­ǵy­lardy qoldaý úshin Premer-Mınıstr jetekshilik etetin arnaıy mamandan­dy­rylǵan jumys toby quryldy. Osyǵan oraı ázirlengen baǵdarlamada atalǵan toptaǵy iri jáne orta kásiporyndar úshin olardyń nesıeleriniń paıyzdyq stavkalaryn sýbsıdııalaý, salyq jeńil­dikterin berý jáne olarǵa strategııalyq ınvestorlar izdestirý, 4 jylǵa deıin kepildik tapsyrystar usyný sekildi sharalar qarastyryldy. Al shaǵyn jáne orta kásiporyndardy saýyqtyrý úshin «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń birqatar ádisteri iske qosylatyn boldy. Sonymen qatar, Áset Isekeshev óz sózinde kásiporyndardy jańǵyrtý ju­mys­tary aldaǵy ýaqytta úsh baǵyt boı­ynsha júrgiziletindigin atap kórset­ti. Birinshi baǵytqa júıe qurýshy ká­siporyndar jatqyzylady. Olarǵa ener­getıkalyq, munaı óńdeýshi jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndary kiredi. Mundaı kásiporynǵa kóbinese qu­ral-jabdyqtardyń moraldyq jáne naq­ty túrde tozǵyndaýy, negizgi qor­larǵa túsetin júktemeniń shekten tys kóptigi, olardaǵy eńbek ónimdiliginiń tómendigi sekildi problemalar tán. Ekinshi baǵytqa máshıne jasaý, hımııa, farmasevtıka, jeńil jáne tamaq óner­ká­sibiniń iri jáne orta kásiporyndary jatqyzylǵan. Eger memleket tarapy­nan uzaq merzimdi tapsyrystar berilgen jaǵdaıda, bul kásiporyndardyń jumysyn jaqsartýǵa bolady. Úshinshi topqa engizilgen shaǵyn kásiporyndarǵa «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdar­la­masy aıasynda qoldaý sharalary kór­se­tiledi. Olardyń óndiristerin qaıta jaraqtandyrý jáne keńeıtý másele­lerine kóńil aýdarylady. Budan soń Prezıdent janyndaǵy shet el ınvestorlary keńesiniń 24-shi plenarlyq májilisine qatysqan sheteldik qonaqtar sóz aldy. Aldymen Azııa damý bankiniń vıse-prezıdenti Lakshmı Venkatachalam hanym jańa teh­nologııalardy ınfraqurylymǵa jeke menshik ınvestısııalar tartý arqyly endirý taqyrybynda sóz qozǵady. Qa­zaqstannyń Keńes odaǵy kezinde quryl­ǵan, eskirip bara jatqan ınfra­qu­ry­lymy aǵymdaǵy qajettilikterdiń ózin qanaǵattandyrý úshin tıisti deńgeıde qyzmet kórsetýge qabiletsiz. Osy oraıda Qazaqstan ınfraqurylym salasyna jańa tehnologııalardy anaǵurlym tıimdi ádistermen qalaısha tarta alady degen suraq týady. Ádette memleket jańa tehnologııalardy óndirýshilermen jáne ony jetkizýshilermen ózi tikeleı kelissózder júrgizip, satyp alatyn. Alaıda, sońǵy jyldary naryqtyq eko­nomıka jaǵdaıynda Qazaqstan basqa modeldi qoldanýda. Ol boıynsha ın­fra­qurylym nysandaryna ınvestısııa salatyn kompanııalar uzaq merzimdi jobalar úshin jaýapkershilikti, sondaı-aq onyń tıimdiligine qatysty barlyq táýekeldi tolyqtaı ózderiniń moınyna alady. Al álemdegi tájirıbe boıynsha úkimetter ınfraqurylymǵa qarjy quıa­tyn jeke menshik kompanııalarǵa tehno­logııalyq jańartýdyń basty ári negizgi quraly retinde qaraıdy. Bul, ásirese, ónimdilikti kúsheıtip, shyǵyndy azaı­týǵa baılanysty ǵylymı-tehnıkalyq damýdyń qarqyndy kezeńderinen ótetin sektorlarǵa baılanysty. Qazaqstan ın­fraqurylym nysandaryna ınvestısııa salatyn álemdik jetekshi kompanııalardyń nazaryn aýdartý úshin konkýrstyq irikteýdiń tıimdi tártipterin júzege asyrý boıynsha barlyq múmkindikterin kórnektirek kórsetýi kerek. Bizdiń oıy­myzsha, ınfraqurylym nysandaryna arnalǵan uzaq merzimdi jeke menshik ınvestısııalar onyń bazalyq sala­la­ry­na jańa tehnologııalar tartýdyń tamasha ádisi. Keńes otyrysynda biz Qa­zaq­stan Úkimetine mynadaı negizgi sát­terdi jetkizsek deımiz. Qazaqstan daǵ­darysqa deıingi turaqty damý deń­geıi­ne qaıta jetkendikten sizderge, aldy­men eldiń ońtústik aımaǵynda elektr energııasynyń jetispeýshiligi másele­sin sheshýge týra keledi. Suranysty tómendetýge energııany únemdeý tehno­logııasyn endirý esebinen qol jetkizýge bolady. Qazaqstannyń energııamen qam­ta­masyz etetin júıesi kómir jaǵatyn elektr stansalaryna táýeldi. Olar ha­lyq tyǵyz qonystanǵan iri ortalyq­tar­dyń aınalasynda ornalasqan. Mundaǵy aýany lastaıtyn gazdar «taza kómir» tehnologııasyn endirýdi kózdeıtin jáne tez arada júzege asyrylýy tıis jańarý esebinen qysqarýy kerek. Keleshekte bul saladaǵy úlken róldi tabıǵı gaz ben qaıta qalpyna keletin energııa kózderi alǵany durys, dedi ol. ADB vıse-prezıdenti jel energetıkasy men kún energetıkasyn damytý strategııa­syn qurý arqyly keleshekte Qazaq­stanǵa jetekshi ǵylymdyq tehnologııa­ny bere alatyn álemdik deńgeıdegi ınvestor­lardy tartýǵa bolatyndyǵyn jetkizdi. Júkti tasymaldaý jáne qamtamasyz etýdiń mańyzynyń artýy el aýmaǵynyń úlkendigine ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstanda halyqaralyq saýdanyń memlekettiń ishki jalpy óniminde eleýli úlesi barlyǵyna baılanysty. Sala tehnologııalary álemde edáýir damy­ǵan­dyqtan, Qazaqstannyń ony engizý arqyly jaqsy paıda tabýǵa zor múm­kindigi bar. Azııa damý banki jeke menshik sektordan túsetin osy tektes bas­tamalarǵa qoldaý kórsetýge árqashan daıyn, dedi Lakshmı Venkatachalam. Al «Arselor Mıttal» kompanııa­sy­nyń prezıdenti Lakshmı Mıttal ót­ken jyly bolat, kómir jáne temir rý­da­larynyń óndirisine jańa tehnologııalar endirý maqsatynda 240 mln.AQSh dol­lary kóleminde ınvestısııa salyn­ǵan­dyǵyn jetkizdi. Al 2011 jyly ınvestısııa kólemin 400 mln.dollarǵa jet­kizýdi josparlap otyrmyz. Qýaty 1,2 mln.tonna bolatyn pishimderge úz­dik­siz quıyp turatyn jańa máshıne qu­rylysy jyl sońynda aıaqtalyp, qol­da­nysqa beriledi. Sondaı-aq №2 domna pe­shin kúrdeli jóndeýden ótkizip, qal­ǵan úsheýin 3 jylda qaıtadan jańarta­myz dep josparlap otyrmyz. «Bı Djı» kompanııasynyń atqarý­shy vıse-prezıdenti Krıs Fınleıson keńeske qatysqanyna rızashylyǵyn bildirdi. Ol sońǵy eki onjyldyq ishinde elimiz júıelilikpen, saıası bolja­ǵysh­tyqpen ashyq ekonomıka júrgizip otyrǵandyǵyn atap ótti. «Bı Djı» kompanııasy Qazaqstannyń «О́nimdi­lik-2020» memlekettik baǵdarlama­syn­da kórsetilgen maqsattarǵa jetýge umy­tylysyna qoldaý kórsetip kele jatyr. Ol taýarlar men qyzmet kórsetýde jáne kadrlar máselesinde básekege qa­bi­letti «qazaqstandyq mazmundy» art­tyrý arqyly kórinis tabýda. Zamanaýı ekonomıkaǵa joǵary bilikti mamandar kerek. Bul baǵytta «Bı Djı Grýpp» «Na­zarbaev ýnıversıtetiniń» ǵylymı kitaphanasy men zertteý stıpen­dııa­la­ryn, sondaı-aq Bı Djı kafedrasyn jy­lyna 450 myń dollar kóleminde qar­jylandyryp otyrýdy moınyna aldy, dedi Krıs Fınleıson. Qazaqstan óndirisin jańartýda taý-ken óndirisi kesheniniń róline keletin bolsaq, «ENRC» kompanııasynyń aksıoneri Aleksandr Mashkevıch keńestiń aldyńǵy ótken otyrysynda adam ka­pı­taly boı­ynsha ulttyq keńes qurýdy usyn­ǵan­dyǵyn eske saldy. Sebebi, onyń pikirinshe, jańarý aldymen adam oıynan bas­talýy kerek. Bul keńes ká­sip­oryndardyń ǵylymı ortalyqtarmen jáne oqý oryn­darymen ózara qarym-qa­tynasty qalyp­tastyrýy múmkin, dedi A.Mashkevıch. Jańartýdyń taǵy bir mańyzdy qu­ram­das bóligi bıznes úderisterin ońtaı­lan­dyrý. Durys uıymdastyrylǵan bas­qarý úderisteri eńbek ónimdiligin art­tyrady. «О́nimdilik-2020» memlekettik baǵdarlamasy arqyly qazaqstandyq ındýstrııany damytý ınstıtýty shynaı sektordaǵy kásiporyndarǵa tehnolo­gııa­­lyq aýdıt júrgizip, ondaǵy qural-jabdyqtardyń 40 paıyzy ábden toz­ǵandyǵy týraly monıtorıng esebin ja­rııa­lady. Biz budan soń jańarý umty­lysyn júzege asyratyn usynystar kútýdemiz. Kompanııa birneshe serpindi jobalardy júzege asyrýda. ENRC-diń ınvestısııalyq portfelindegi barlyq jo­balar ónimdilikti arttyrýmen birge, resýrsty únemdeýmen birqatarǵa qoıy­lady deı kele A.Mashkevıch, kompanııa­da­ǵy energııalyq tıimdi óndiristi ja­ńar­týdyń naqty mysaldaryn keltirip ótti. «Roıal Datch Shell» kompanııasynyń atqarýshy dırektory Matıas Bıhsel de óz sózinde Qazaqstan Úkimetimen ara­daǵy jolǵa qoıylǵan qarym-qa­ty­nas­qa rızashylyǵyn bildirip, áriptes­tik­ti odan ári jalǵastyrýǵa jáne Qa­zaqstannyń jańarý baǵdarlamasyna úles qosýǵa daıyn ekendikterin erekshe atap kórsetti. «Ernst end Iаng» kompanııasy ope­rasııalardyń bas dırektory Djon Ferraro kásiporyndardyń kólemdi jańǵyrýyn tabysty júzege asyrý úshin óndiristik, ınnovasııalyq, qarjylyq jáne bilim berýde jańarý júrgizý kerektigin atap kórsetti. Qazaqstandyq ın­fraqurylymdy júzege asyrý baǵ­dar­lamasy eleýli qarjy kózderin, bilimdi jáne tehnologııany qajet etedi. Osy oraıda biz ınfraqurylymdy da­my­tý maqsatynda memleket-jeke menshik áriptestigi tetigin batyl qoldanýǵa keńes beremiz. Bul tetik jeke ınves­tor­lardyń qarjylandyrýyn tartyp qana qoımaı, noý-haýǵa qol jetimdilikti art­tyrady. Sondaı-aq, arnaıy mamandan­dy­rylǵan ınfraqurylymdyq qor qurý qajet. Ol jańartý baǵdarlamasyna qol­daý kórsetetin bolady, dedi Djon Ferraro myrza. Budan soń sóz alǵan «Deloıt TMD» dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Jan-Pol Pıkard BUU sta­tıstıkasy boıynsha teńizge shyǵatyn el­derden teńizge shyqpaıtyn elderdiń ónim­diligi 50 %-ǵa az ekendigin Qazaq­stanǵa qarjy quıý máselesinde eskerý kerektigin aıtyp ótti. Kóptegen elder «ónimdilik boıynsha keńes» qurǵan­dy­ǵyn, al Premer-Mınıstr orynbasary­nyń osy týraly bastamasy qaýymdas­tyq­tar men kompanııalar damýy ta­bys­ty bolýy úshin negiz bolaryn atap kór­setti. Al «Beıker ı Makenzı Inter­neshnl» atqarý komıtetiniń múshesi Koen Vanherens elimiz qabyldaǵan aq­parattyq jáne kommýnıkasııalyq teh­no­lo­gııalardy damytý baǵdarlamasyna ózgeris engizýdi usyndy. Onyń aıtýyn­sha, 2014 jylǵa qaraı 100 adamǵa shaq­qanda keń jolaqty ınternet jelisiniń tyǵyzdyǵyn 24,2 adamǵa jetkizýge mol múmkindik bar kórinedi. Keńes otyrysynda «Lýkoıl» AAQ pre­zıdenti Vagıt Alekperov, «Ekson Mobıl» korporasııasynyń vıse-prezıdenti Ý.Albers, Doıche Banktiń at­qa­rýshy dırektory Pıter Tıls, «Enı» bas atqarýshy dırektory Paolo Skaronı, «Mısýbısı» kompanııasynyń Azııa jáne Kavkaz boıynsha bas ókili Hırosı Mııosı, «Fılıpp Morrıs Interneshnl» kompanııasynyń korporatıvtik baılanystar boıynsha vıse-prezıdenti Even Hýrvın sóz sóılep, qazaqstandyq óndiristi jańartý týraly oı-pikirlerimen bólisti. Keńes músheleriniń sózinen keıin Tonı Bler, Alfred Gýzenbaýer, Roma­no Prodı, Aleksandr Kvasnevskıı óz ótinishteri boıynsha sóz alyp, jedel damý ústindegi Qazaqstan týraly ja­ǵym­dy pikirlerin bildirdi. Plenarlyq otyrysty Memleket bas­shysy Nursultan Nazarbaev qory­tyn­dylady. Nursultan Ábishuly óz só­zin­de keńes múshelerine Qazaqstan úshin shynaıy da paıdaly aqyl-keńesterin, pikirlerin bildirgeni úshin alǵysyn jet­kizdi. Sonymen qatar, keńestiń qur­metti qonaqtary Tonı Bler, Aleksandr Kvasnevskıı, Romano Prodı, Alfred Gýzenbaýerge bizdiń elimizben shynaıy dostyq qarym-qatynastary úshin rı­za­shylyǵyn bildirdi. Biz bıylǵy jyly óz Táýel­siz­di­gi­miz­diń 20 jyldyǵyn atap ótemiz. Árıne, biz óz merekemizdiń tusynda qol jet­kizgen jetistikterimizdi aıtatyn bola­myz. Bul jetistikter bizge ońaılyqpen kelgen joq. Osy ýaqyt aralyǵynda Qa­zaqstan birneshe aýyr daǵdarysty bas­tan ótkerdi. Solardyń eń birinshisi jáne aýyry biz úshin Keńes odaǵynyń ydy­raýy boldy. Sol tusta Qazaqstan qulaǵan ımperııanyń bir bólshegi re­tin­de tym aýyr ekonomıkalyq jaǵdaılar­men betpe-bet qaldy. Sol tusta biz bu­ryn bolmaǵan óz derbes memlekettigi­mizdi qalyptastyrý, ishki jáne syrtqy saıa­sattyń jańa júıesin qurý, ekono­mı­kany jumys isteýge májbúr etý, ony jekeshelendirý, ıaǵnı lıberaldy mem­le­ketti, lıberaldy ekonomıkany qalyp­tas­tyrý úshin óte kúrdeli bes-alty jyl­dy jumsadyq. Odan endi es jııa­myz degen tusta Ońtústik-Shyǵys Azııa daǵdarysyna tap boldyq. Sondyqtan biz óz damýymyzdy 1999 jyldan bas­tadyq. Sońǵy 10-13 jyldyń aıasynda ǵana qalypty damý jaǵdaıyna tústik. Osy úshin biz óz jetistikterimizdi maq­tan tutamyz. Bul jyldardyń ón boı­ynda shet el ınvestorlary keńesi me­nimen birge boldy. Sonyń arqasynda biz 120 mıllıard dollardyń sheteldik ın­vestısııalaryn tartyp, 150 mıl­lıard dollardyń ózindik, ishki ınves­tı­sııalaryn iske qostyq. Men burynǵy GDR – Shyǵys Germanııa týraly aıtqan Pıter Tıls myrzanyń sózin yqy­las­pen tyńdadym. Men óz sózimde bul my­saldy jıi keltiretinmin. О́z kezinde Qa­zaqstannyń GDR-ǵa kómektesken Ger­ma­nııa Federatıvtik Respýblıkasy sekildi qýatty demeýshisi bolǵan joq. Endi biz álemge belgili bolǵan kezimizde, óz táýel­sizdigimizdi bekitken tusymyzda aldymyzǵa jańa óte órshil mindetterdi qoıyp otyrmyz, dep atap kórsetti Nursultan Ábishuly. О́tken jyldan bastap Qazaqstanda údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý jóninde úlken jumystar bastaldy. Osy istiń aıasynda tek ótken jyldyń ózinde ǵana 800 mıllıard teń­geni nemese 5 mıllıard dollardy qu­raıtyn 152 joba paıdalanýǵa berilip, 25 myń turaqty jumys ornyn qurý múmkindigi qalyptasty. Al ústimizdegi jyly taǵy osyndaı 200 jobany iske qosý josparlanyp otyr. Ekonomıkanyń shıkizattyq emes sek­torynda alǵa basý aıqyn sezilýde. О́t­ken jyldyń qorytyndysynda eldiń ishki jalpy ónimi 7 paıyzǵa ósti, onyń 2 paıyzyn jańadan iske qosylǵan ın­dýstrııalandyrý jobalary berdi. О́ńdeý ónerkásibi, ıaǵnı shıkizattyq emes sektor 18 paıyzǵa, al olardyń ónimderiniń eksporty 67 paıyzǵa ósti. Saladaǵy eńbek ónimdiligi 1,5 ese ósip, bir adamǵa 44 myń dollardan aınaldy. Al osy kórsetkish 2009 jyly 29,5 myń dollardy ǵana quraǵan edi. Osy rette neǵurlym iri jobalar sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen jáne qarjylandyrýymen júzege asy­ryl­ǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Jańadan erekshe óndiris túrleri, jumys oryn­dary qurylýda. Eńbek ónimdiligi arta túsýde. Sizderge bul jumysqa belsene qa­tys­qandaryńyz jáne qoldaý bildirgen­de­rińiz úshin taǵy da alǵysymdy aı­ta­myn. Shynynda da Qazaqstannyń qa­lyp­tasýy men damýynda sizderdiń úles­terińiz bar. Biz muny baǵalaımyz. Biraq bul básekege qabiletti memleket pen ekonomıkany qurý jolynyń basy ǵana. Biz óz aldymyzǵa órshil strategııalyq maqsattardy qoıyp, qyzmet etý aıasyn belgiledik. Bizdiń problemalarymyz biz­ge aıqyn. Biz árbir otyrysta sizder­men birge bul jaıynda aıtyp, olardy birigip sheship kelemiz, dedi Elbasy. Osy rette Prezıdent munan ári alǵa jyljý úshin tómendegideı birqatar má­selelerdi sheshý qajettigin atap kórsetti. Birinshi. Jańǵyrtý baǵdarlamasy­nyń lokomotıvi iri kásiporyndar, ult­tyq kompanııalar jáne tabıǵat qoınaýyn paıdalanýshylar bolyp tabylady. Biz sheteldik ınvestorlardy osy úderistiń qatysýshysy bolýyna shaqy­ramyz. Sizderdiń sońdaryńyzdan otan­dyq kásiporyndar da eretin bolady. Sondyqtan qazaqstandyq úlesti da­my­tý jónindegi saıasat ekonomıkany jań­ǵyr­týdyń asa mańyzdy elementi bolyp tabylady. Sizder ony qoldap otyr­syz­dar, endi osy isti odan ári jyljy­týymyz kerek, dedi Memleket basshysy. Taýarlar, jumystar men qyzmetter sapasynyń halyqaralyq standartta­ryn engizý baǵytyn ustana otyryp, otandyq jetkizýshiler Qazaqstan úshin jańa tehnologııalardy ıgerý men qazirgi za­manǵy menedjmentti engizýge umtylý­da. Shaǵyn tehnologııalyq tehnologııa­lar osylaısha yntalandyrylýda. De­gen­men, jańǵyrtýdyń bul áreketti te­tigi áli de bolsa jetkilikti paıdalany­lyp otyrǵan joq. Buǵan otandyq taýar­lardy satyp alý kórsetkishteri dálel bola alady. Jer qoınaýyn paıdalaný­shylar boıynsha qazaqstandyq mazmun úlesi bútindeı alǵanda 11,5 paıyzdy, júıe quraýshy kásiporyndar boıynsha 31 paıyzdy, «Samuryq-Qazyna» toby boıynsha 38 paıyzdy qurady. О́tken jyly munaı-gaz salasynda qazaqstan­dyq úles jónindegi óz mindettemelerin tek 14 kompanııa ǵana tolyq oryndady. Qalǵandarynda (shamamen 130 kompa­nııa) atalǵan mindettemeni oryndaýdyń orta kórsetkishi tek 25 paıyz kóleminde ǵana boldy. Sondyqtan sheteldik ınvestorlar­dan Úkimettiń ındýstrııalandyrý jó­nin­de júrgizip jatqan jumystaryn esepke ala otyryp, qazaqstandyq kásip­oryndardy tapsyrystarǵa belsendi túr­de tartýǵa shaqyramyn. Sizder bizdi du­rys túsinýge tıissizder. Men Úki­met­tiń aldyna bul saıasatty qatań júrgizý jáne sizdermen jumys isteý jóninde mindet júktedim. Bul jumystardyń qajettiligi týraly biz sizdermen ortaq túsinistikterge keletin bolarmyz dep oılaımyn, dedi Nursultan Ábishuly. Prezıdent el ekonomıkasynyń mu­nan keıingi bir kúrdeli máselesi iri ká­siporyndardyń qýat únemdeý tıim­di­ligin arttyrý ekendigin atap kórsetti. shet el ınvestorlary keńesinde bul má­sele talaı ret sóz bolyp keledi. Tek bir ǵana taý-ken metallýrgııa kesheni elde óndirilgen elektr qýatynyń jartysy­nan astamyn jumsaıdy. Indýstrııalyq baǵdarlama aıasynda jańadan iske qo­sy­lyp jatqan jobalar elektr qýa­tynyń jumsalýyn odan ári molaıta túsetin­digi túsinikti. Otandyq metallýrgııanyń osy sektorynda ǵana kásiporyndardyń elektr qýatyn ysyraptaý deńgeıi álem­niń aldyńǵy qatarly metallýrgııalyq kásiporyndarymen salystyrǵanda, bir jarym jáne odan da kóp ese joǵary bolyp otyr. Al eńbek ónimdiligine ke­ler bolsaq, bizde ol 1,5-2 ese tómen. Mundaı kásiporyndarda ónimniń ózin­dik qunyna shaqqandaǵy materıaldyq shyǵyn kólemi 70 paıyzǵa deıin jetýde. Kásiporyndardyń óndirgishtik qýaty kóp tozǵyndaǵan. Olardaǵy qural-jab­dyqtar 30 jyldan beri paıdalanylyp keledi. Sondyqtan men elimizdiń kásiporyn­daryna qýat únemdegish aldyńǵy qa­tarly tehnologııalardy engizý men qýat ysyrabyn azaıtý jóninde júıeli sha­ralar ázirleý jóninde Úkimetke tap­syr­ma berdim. Biz bul ispen qazir myq­tap shuǵyldanýdamyz. Osy baǵytta siz­derdi birigip jumys isteýge sha­qyramyn, dedi Memleket basshysy. Ekinshiden, shaǵyn jáne orta kásip­oryndar óz qoldarynda bar resýrstar men múmkindikterdi tıimdi paıdalana jáne jańarýǵa degen umtylysty aıqyn tanyta otyryp, jańǵyrtýdyń aldyńǵy leginde júrýi kerek. Memleket búgin kásipkerlik úshin barlyq qolaıly jaǵ­daılardy qalyptastyrý ústinde. Qa­byldanǵan «О́nimdilik-2020» baǵdar­la­ma­sy basqarýshylyq tehnologııalardy jáne is ústindegi, sonymen qatar jańa­dan ashylǵan óndiristerdi tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý isin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan. Elbasy shet­eldik ınvestorlardy osy iske de belsene qatysýǵa shaqyrdy. Úshinshiden, ıntellektýaldyq negiz­siz jańǵyrtýdyń ózi múmkin emes. Osy­ǵan oraı Elbasy jańǵyrtý jospary­nyń sátti júzege asýy eń aldymen, adam­darǵa, kásiporyndardyń búkil qyz­metkerleri men olardyń basshylary­nyń jumysyna tikeleı baılanysty ekendigin atap kórsetti. Osy rette El­basy sheteldik ınvestorlardyń Batys jáne Shyǵys Qazaqstanda qurǵan kadr­lar­dy oqytý ortalyqtarynyń ju­my­sy­na jaqsy baǵa berip, olarda bilikti jumysshylar men ınjenerler ázirle­nip jatqandyǵyn aıta kele, endigi ke­zekte kompanııalardyń top-menedj­men­tin jetildirý baǵytynda osyndaı oqýlardy uıymdastyrý jón bolatyn­dyǵyn atap kórsetti. Úkimetke shetel­dik ınvestorlarmen birlese otyryp, bilim jáne kadrlyq modernızasııalaý máseleleri jóninde naqty usynys engizýdi tapsyrdy. Tórtinshiden, Jańǵyrtýdyń negizi ınnovasııalar bolyp tabylady. Tıimdi ınnovasııalyq-ekonomıkany qurý – tipti joǵary damyǵan el úshin de kúr­deli isterdiń biri. Men Keńes odaǵy eko­nomıkalyq júıesinde jumys istegen adammyn. Endi jańa júıede jumys jasap jatyrmyn. Men Keńes odaǵy ónerkásibiniń damyǵan elderden qan­sha­lyqty artta qalǵandyǵyn jáne onyń sebepterin jaqsy bilemin. Sondyqtan da men bul mindetti óte kúrdeli dep esepteımin, dedi Prezıdent. Osy kezdesý ótkizilip otyrǵan jańa halyqaralyq ýnıversıtet tek ótken jyly ǵana quryldy. Ol endi álemdik deńgeıdegi ǵylymı ortalyqqa, «bo­lashaq ınnovasııasyn» ázirleýdiń táji­rıbe kózine aınalýy tıis. Bul ýnıversıtet – erekshe oqý orny. Ol úshin arnaýly zań qabyldandy. Ýnı­versıtet batystyq ýnıversıtetterdiń júıesi jáne tártibimen jumys isteýde. Munda oqytý tek aǵylshyn tilinde ǵana júr­giziledi. Oǵan stýdentter iriktep alý úshin 20 ıntellektýaldyq mektep qu­ryldy. Bizdiń jańa ýnıversıtetimiz álemniń kóptegen ýnıversıtetterimen bir­igip jumys isteýde. Munda amerı­ka­lyq, eýropalyq jáne shyǵystyq ýnı­versıtetterdiń professorlary sa­baq beredi, dedi Elbasy. Sonymen qatar, Memleket basshysy ınnovasııalyq tehnologııalar parki retinde qaıta qurylyp otyrǵan Alma­ty­daǵy «Alataý» aqparattyq-tehnolo­gııa­lyq parkine de ınnovasııalardy naqty júzege asyrýdyń ortalyǵyna aınalý mindeti júktelgendigin aıtty. Bul eki ınnovasııalyq ortalyqtar Elba­synyń jeke baqylaýynda bolady. Osyǵan oraı Memleket basshysy sheteldik ınvestorlardy atalǵan ortalyqtardy damytý jóninde áriptestikke shaqyrdy. Qazaqstan álemdik ekonomıkanyń belsendi qatysýshysyna aınalýǵa um­ty­lys tanytyp keledi. Elbasy osyǵan baılanysty Úkimettiń aldyna 2016 jylǵa taman Qazaqstandy álemdik saý­da, logıstıkalyq jáne iskerlik hab retinde qalyptastyrý isin qamtamasyz etý jóninde mindet qoıylǵandyǵyn jet­kizdi. Biz tranzıttik áleýetti damy­týdamyz, jumys kúshteriniń, júkterdiń ótýin jeńildetýdemiz, damyǵan logıstı­kalyq jáne kóliktik ınfraqurylym­dardy qurýdamyz. Biz «Batys Qazaqstan – Batys Qytaı» sekildi iri jobany qolǵa aldyq. Onyń 2700 shaqyrymy bizdiń elden ótedi. Bul joba kelesi jyly aıaqtalady. Sonymen qatar, Kas­pıı teńizindegi Aqtaý portyn damytý, Qytaı Halyq Respýblıkasyna, Iranǵa, Parsy shyǵanaǵyna ekinshi temir jol salý, Almatyny iri iskerlik jáne qar­jy ortalyǵyna aınaldyrý, týrızmdi kóterip, qyzmet kórsetý salasyn jan­dandyrý sekildi aýqymdy istermen shu­ǵyldanýdamyz, degen Elbasy osyǵan oraı shet el ınvestorlar keńesiniń ke­lesi otyrysynda Qazaqstandy saýda, lo­gıstıkalyq iskerlik jáne qarjy ortaly­ǵynyń halyqaralyq haby retin­de qalyp­tastyrý máselesin talqylaýdy usyndy. Elbasy sóziniń sońyna taman ústi­mizdegi jyly el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵyn atap ótýge baılanysty jo­ǵa­ry deńgeıdegi ekonomıkalyq forým­dar men sharalar ótkizý josparlanyp otyrǵan­dyǵyn aıta kele, shet el ınvestorlary keńesiniń kelesi mereı­toılyq 25-shi otyrysyn 2012 jyldyń 22 mamyrynda Astanada, V Astana ekonomıkalyq forýmynyń qarsańynda ótkizýdi usyndy. Sonymen qatar, Elbasy shet el ın­vestorlary keńesiniń otyrysyn endigi kezekte burynǵydaı jylyna eki ret emes, jylyna bir ret ótkizý usyny­la­tyndyǵyn aıtty. Alǵashqy jyldarda bizdiń aldymyzda sheshimin tabýǵa tıisti máseleler kóp bolǵandyqtan, biz jıi jınalyp otyrdyq. Endi biz eldiń damý deńgeıiniń kóterilýine baılanysty múl­dem basqa máselelerdi talqylaý ús­tindemiz. Sondyqtan keńes otyrysyn endigi kezekte jylyna bir ret ótkizsek de jetkilikti bolar, al tótenshe prob­lemalar paıda bola qalǵan jaǵdaıda men ony sizdermen birlesip sheshýge qa­shan da bolsyn ázirmin, dedi Prezıdent. Memleket basshysy keńes músheleri men qonaqtaryna onyń jumysyna belsene qatysqandary úshin, Astanaǵa kelip, jańa ýnıversıtettiń jumysymen tanysyp, atqarylyp jatqan sharalarǵa qoldaý bildirgenderi úshin alǵysyn jetkize kele, keńes otyrysyn jabyq dep jarııalady. Suńǵat ÁLIPBAI, Venera TÚGELBAI, Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.