Bısenǵalı TÁJIIаQOV: «Jańa ýaqytqa tólemniń jańa quraldary qajet»

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

  Jýyrda Parlament Májilisi «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine elektrondyq aqsha máseleleri boıynsha ózgeris pen tolyqtyrýlar engizý týraly»  Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jobasyn maquldady. Qujat qazir Parlament Senatynyń qaraýynda jatyr.  Osy zańdy qabyldaý qajettigi nemen baılanysty boldy jáne ol aqsha qatynastarynyń ádetti úderisine  qandaı ózgerister engizedi? Bul týraly Ulttyq Bank Tóraǵasynyń orynbasary Bısenǵalı TÁJIIаQOVTAN tolyǵyraq suraıyq. Qolma-qol aqsha  da emes, karta da emes, biraq tólemge qabiletti – Bısenǵalı Shamǵalıuly, anyqtaýdan bas­taıyq. Degenmen taqyryp birshama jańa bo­lyp otyr: árkim aqshanyń ne ekenin jáne elek­tronıkanyń ne ekenin biledi. Biraq olar­dyń birge qalaı «jumys isteıtinin», plastık kar­ta­dan nesimen ózgeshelenetinin jáne qandaı múm­kindikter ashatynyn eldiń bári bile bermeıdi? – Elektrondyq aqsha – tehnologııa men ekonomıkanyń túıisýinen paıda bolǵan sońǵy jańartýlardyń biri. Biraq olar – tólem kartoch­kalary emes jáne onyń bir túri emes. Elek­trondyq aqsha Internettiń sansyz kóp paıdala­ný­shylary arasynda ol boıynsha taýarlar men qyzmetterdi satyp alǵan kezde jyldam ári qaýipsiz esep aıyrysýlary úshin qyzmet etedi. Olar munda da elektrondyq kommersııa naryǵy­nyń jańa bólikterin damytýǵa zor múmkindik ashady. Olardy engizý eldegi Internet-kommer­sııa­ny ármen qaraı tanymal etýge jáne damytý­ǵa jaǵdaı jasaıdy: otandyq qarjy ınstıtýt­tary teńgelik elektrondyq aqshany shyǵarýǵa múmkindik alady, al Internet-paıdalanýshylar olardy zańdyq negizderde paıdalandy. Sonyń arqasynda Internet arqyly tólem jeńil ári qolaıly bola túsedi.  Úıde Internetke qosylǵan kompıýter aldynda otyryp-aq kla­vıa­týrany bir-eki basyp  satyp alynǵan taýarǵa aqy tóleı beresiz.  Mysaly, aqyly aqparatty ne­mese qyzmetterdiń basqa túrin sanaýly se­kónt­­­ter ishinde alýǵa qol jetkizesiz. Elektron­dyq aqsha kóme­gimen Internet-dúkenniń saıtyn­da on-line servıster qyzmetteri úshin esep aıy­rysyp qana qoımaı, úshinshi jeke tulǵalardyń paıdasyna naqty ýaqyt rejiminde tez aýdarym­dar jáne basqa kóptegen operasııalardy jasaý múmkindigi paıda bolady. Qazaqstandyq naryq osyndaı jańalyq­tardy áldeqashan qajetsinip otyr. – Kópshiligimiz elektrondyq kommersııa qyzmetterin paıdalanyp ta júrmiz. Bizdi qandaı ózgerister kútip tur? – Men bul úderis evolıýsııa jolymen birte-birte damyp keledi der edim jáne biz servısterdi damytýdyń kelesi kezeńine ótemiz. Qazir biz tó­lemniń jyldam júrgizilýin talap etetin Internet múmkindikterimen baılanysty qyzmetter­diń múldem jańa túrleriniń qalaı damyp jatqany­nyń kýási bolyp otyrmyz. Muny ásirese ómirle­riniń ajyraǵysyz bóligi Internet bolyp otyr­ǵan jastar qarqyndy paıdalanady. Kún ótken saıyn Internet jelisinde esep aıyrysýlarǵa arnalǵan jańa tólemdik tehnologııalarǵa jáne elektrondyq tólem quraldaryna qyzyǵýshylyq óse túsýde.  Onlaındyq satyp alýlardyń tolyq sheshimi tólem kartochkalaryn paıdalaný bolyp otyr. Sodan keıin tólemniń jańa quraly – Internet jelisinde  barynsha keńinen paıdalany­la­tyn elektrondyq  aqsha paıda boldy. Elektrondyq  aqshaǵa sońǵy jyldary kópte­gen memleket nazar aýdara bastady.  TMD elderinde elektrondyq aqshanyń aınalysyn zańna­ma­lyq retteý boıynsha jumys aıtarlyqtaı jan­dandy.  Tıisti normatıvtik aktiler qazirdiń ózinde Belorýssııada, Ýkraınada jáne Armenııada qabyldandy. Reseıde osyndaı zań jobasy Memlekettik Dýmanyń qaraýynda jatyr. Bul úderis birte-birte Qazaqstanda da damýda.  Naryqqa ondaǵan birneshe Internet-dúken áldeqashan berilgen, olar úshin Internet-tólem­derge arnalǵan ınfraqurylymnyń damy­maýy  basty problemalardyń biri bolyp otyr.  Bul rette qazaqstandyq zańnamada osy ýaqytqa deıin elektrondyq  aqsha shyǵarýdy jáne paıdala­nýdy retteıtin quqyqtyq normalar ǵana emes,  «elektrondyq aqsha» túsiniginiń ózi de bolǵan joq. Qazaqstanda elektrondyq aqsha mártebe­siniń quqyqtyq rettelmeýi meniń pikirimshe, osy sııaqty jańartýlardyń engizilýin toqtatady jáne damýyn tejeıdi. Osy zań jobasy elektrondyq aqsha túsinigin engizedi jáne onyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy aı­nalysyna quqyqtyq negiz jasaýǵa baǵyttalǵan.  Osy qujatty ázirleı otyryp, biz «elektrondyq aqsha» túsiniginiń jáne mártebesiniń quqyqtyq aıqyndyǵyn jasaý, osy saladaǵy tehnologııa­lyq jańa engizýler jolyndaǵy kedergilerdi joıý, sondaı-aq  elektrondyq aqshany paıdala­nýshylardyń múddelerin qorǵaý úshin quqyqtyq mehanızm jasaý mindetterine súıendik. Zańnyń arqasynda Internettegi jáne ózge telekommý­nı­kasııalyq jelilerdegi saýda operasııalary boıyn­sha  esep aıyrysýlardyń jyldamdyǵy men tıimdiligi aıtarlyqtaı joǵarylaıdy.  Bul óz kezeginde Qazaqstanda ekonomıkanyń barlyq sýbek­tileriniń múddesine onlaındyq qashyqtyqtan qyzmet kórsetýlerdiń jańa túrleriniń ármen qaraı damýyna, kásipkerlikti jáne qashyqtyqtan  saýdany damytýǵa qosymsha jaǵdaılar jasaýǵa múmkindik týǵyzatyn bolady, sondaı-aq halyq úshin qarjylyq qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Qarym-qatynasty  zańdastyramyz –  Zań qalyptasqan praktıkaǵa qandaı túbegeıli ózgerister engizedi? – Búginderi bizdiń elimizdiń aýmaǵynda sheteldik emıtentter shyǵarǵan elektrondyq aqsha­nyń taralýy baıqalyp otyr.  Mundaı ahýal eli­mizdiń aýmaǵynda elektrondyq aqshany baqy­laý­­syz shyǵarýǵa jáne paıdalanýǵa jaǵdaı jasaı­dy jáne bul júıeni qazaqstandyq  paıdalaný­shylardyń zańmen qorǵalmaǵandyǵy men olardy óteýdiń anyq kepildikteriniń bolmaýy kóp suraq­tar týdyrady jáne bizdiń múddemizge jaýap bermeıdi.   Sondyqtan bizge tıisti quqyqtyq óris ja­saǵan mańyzdy. Zań jobasyn qabyldaý Internettiń qazaq­standyq segmentiniń ishki qajettilikterine baǵ­dar­lanǵan elektrondyq aqshanyń otandyq júıe­sin qurý úderisin iske qosýǵa jáne elimizde olardyń aınalymyna memlekettik baqylaý orna­týǵa múmkindik beredi. Paıdalanýshylar zań shyǵarýshylardyń aldyna shyqty – Zań jobasyn qarastyrǵan kezde kóptegen azamattar sııaqty depýtattar da elektrondyq aq­­shany tólem kartochkalarymen jáne elek­tron­dyq tólemderdiń ózge túrlerimen shatystyrdy... – Biz jańa qarjylyq «ónim» týraly aıtyp otyrǵandyqtan bul ábden túsinikti. Sondyqtan elektrondyq aqsha máselesiniń máni men tabıǵa­tyn jete túsinbegen jekelegen jaǵdaılardan osy taqyrypqa tabıǵı qyzyǵýshylyq paıda boldy jáne týyndady.  Bul zań jobasynyń Májiliste edáýir uzaq talqylaný sebepteriniń biri boldy. Parlamenttiń tómengi palatasynyń depýtattary zań jobasyn qaraýǵa belsene qatysyp, ony jaq­sar­tatyn jáne osy salada tıimdi quqyqtyq orta qurýǵa jaǵdaı jasaıtyn birqatar qundy túzetý­ler engizdi. Biz olarǵa dán rıza bola otyryp, osy túzetýler úshin alǵys aıtamyz. Qazir Internet-paıdalanýshylardyń belgili bir bóligi osy qural jaıly estip qana qoıǵan joq, onymen ábden tanys. Sońǵy derek boıynsha reseılik júıelerdiń birine ǵana tirkelgen qazaq­standyqtar sany 40 myń paıdalanýshydan asyp ketti. Onyń basym bóligi – jastar.  Olardyń elek­trondyq aqshany qoldanýdaǵy negizgi salasy – jeliden «sıfrlyq» taýarlar satyp alý, onlaındyq oıyndarǵa qatysý, túrli Internet-servısterge kirý bolyp otyr. Elektrondyq aqsha – bul tólem kartochkala­rynan múldem bólek jáne táýelsiz tólem quraly. Olardyń arasyndaǵy aıyrmashylyq tólem kar­tochkasynyń bank shotyna kirý quraly bolyp ta­by­latyn­dyǵynda. Tólem kartochkalary boıynsha operasııalar júrgizý kezinde barlyq operasııa klıenttiń bank shotynan júzege asyrylady.  Elek­trondyq aqsha bank shotyna baılaýly emes jáne olardy paıdalana otyryp operasııalar júr­gizgen kezde tólem bir elektrondy qurylǵydan bas­qa­syna elektrondyq aqsha berý jolymen júzege asyrylady. Árbir  bank  -  ózine-ózi  elektrondyq «Banknot» bola alady – Elektrondyq aqsha shyǵarý quqyǵy kimge beriledi? – Zań jobasynda Qazaqstan aýmaǵynda elek­trondyq aqshany ekinshi deńgeıdegi bankter ǵana  shyǵaratyny kózdelip otyr. Bul olardy shyǵarý boıynsha qyzmettiń jeke tulǵalardyń aqshasyn tar­­­­týmen, sondaı-aq birqatar basqa bank ope­ra­sııa­­­laryn oryndaýmen baılanysty ekendigin bildiredi. Osy máseleni qaraǵan kezde olardy paıda­la­nýshylardyń quqyqtaryn jáne múddelerin qor­ǵaý, olardyń qarajatynyń saqtalýyn qamta­ma­syz etý jáne aınalymǵa shyǵarylǵan elektrondyq aqsha boıynsha aqshalaı mindettemelerdiń senimdi oryndalýyn qamtamasyz etetin mehanızm jasaý basty  mindet bolyp qoıyldy.   Sondyqtan zań jo­basynda mundaı quqyqtyń emıtent-kepilger bola­tyn ekinshi deńgeıdegi bankterge berilýi kezdeısoq emes jáne olardyń qyzmeti prýdensıaldyq ret­teý­ge, memlekettik qarjylyq qadaǵalaýǵa jatady. Elektrondyq aqsha naryǵyn serpindi damytýǵa jáne kásipkerlik ortany jandandyrýǵa jaǵdaı jasaý  maqsatynda  zań jobasy elektrondyq aqsha júıesine basqa zańdy tulǵalardyń olarmen ja­salǵan sharttary negizinde bankterdiń agentteri retinde qatysý múmkindikterin kózdeıdi.  Iаǵnı jeke uıymdar emıtent bankter aınalymǵa shyǵarǵan elektrondyq aqshany taratýmen aınalysady.  Qarjylyq qatynasta senimdi bank uıymy retinde elektrondyq aqshany aınalysqa shyǵaratyn, klıentter qarajatynyń saqtalýyna kepildik beredi, al júıe agentteriniń fýnksııasyn jeke banktik emes uıymdar (agentter) oryndaıdy. … «Agentterdiń»  aýqymdy jelisi – Elektrondyq aqsha shyǵarý jáne taratý júıesi qalaı jumys isteıdi? – Shemasy aıtarlyqtaı qarapaıym. Klıent emıtentke belgili bir naqty aqsha (qolma-qol aqsha nemese qolma-qol aqshasyz) somasyn beredi jáne óz aqshasynyń ornyna «elektrondyq ámııan» dep atalatyn elektrondyq aqsha alady. Elektron­dyq ámııan klıentke tıesili elektrondyq aqshany (ádettegi ámııanǵa uqsas) saqtaý jáne olardy paı­dalanyp operasııalar júrgizý úshin paıdala­ny­lady. Budan ári elektrondyq ámııandy emıtent bankke qolma-qol aqsha engizý ne óziniń banktegi shotynan aýdarý jolymen toltyrýyna bolady. Elektrondyq ámııanǵa kirý kodtardyń, parol­derdiń, logın nemese elektrondyq-sıfrlyq qol­tań­ba kómegimen elektrondyq aqsha júıesinde júzege asyrylýy múmkin. Elektrondyq aqsha shy­ǵarý jeke tulǵalardan aldyn ala dálme-dál alynǵan shekte, ıaǵnı tolyq aldyn ala tólem jasaý jaǵdaıynda júzege asyrylady. Emıtent bank olardy ózi fı­lıal­dyq jeliler, banktik qyzmet kórsetý ortalyq­tary arqyly ne agenttik jeli arqyly tarata alady. – «Qazpochta» AQ elektrondyq aqsha emı­tet­teriniń qataryna enbegen be? –  Úkimet «Elektrondyq aqsha» jobasynyń osy kezeńinde Qazpochtanyń qatysýynyń maqsatqa saı emestigi týraly sheshim qabyldady. Biraq tutastaı alǵanda zań jobasy elektrondyq aqsha júıesine Qazpochtanyń qatysýyn joqqa shyǵar­maıdy.   Qazpochtanyń elektrondyq aqsha emıtent bankteriniń agenti retinde jumys isteýine, óziniń tarmaqtalǵan jelilerin paıdalana otyryp, onyń ishinde aýyldyq jerlerde olardy taratýmen aınalysýyna bolady. Qazpochtany elektrondyq aqsha emıtentteriniń quramyna engizý týraly máseleni qaraǵan kezde mańyzdy quqyqtyq qaqtyǵys paıda boldy. Bul Qazpochta qyzmetiniń «Pochta týraly» QR Zańymen rettelýine jáne Qazaqstan aýmaǵynda elek­trondyq aqsha  shyǵarý jáne paıdalaný máse­lelerin retteıtin «Aqsha tólemi men aýdarymdary týraly» QR Zańynyń zańdy quzyrynan tys turǵandyǵyna baılanysty. Sheksiz satyp alýlar. Biraq tek jeke tulǵalar  úshin ǵana – Zań jobasynda elektrondyq aqshany tek qyzmetter satyp alýǵa paıdalanýǵa  ruqsat beriletini jáne taýarlar satyp alýǵa tyıym salynatyny shyn ba? – Bul shyndyqqa janaspaıdy: ony qyzmetter satyp alý sııaqty taýarlar satyp alý úshin de paıdalanýǵa bolady. Zań jobasy elektrondyq aqshany tek qana qyzmetter satyp alýdy eskertpeıdi jáne paıdalaný salasyn shektemeıdi. Bul zańdyq turǵydan da, sondaı-aq durys paıymdaý turǵysynan da maǵynasyzdyqqa uryndyrǵan  bolar edi.  Zańdy qabyldaýdyń negizgi maqsaty – saýda mámileleri boıynsha, onyń ishinde Internet ortada taýarlardy onlaındyq satyp alýlardaǵy  tólemniń jańa quraly retinde elektrondyq aq­shany paıdalanýǵa quqyqtyq jaǵdaılar jasaý. Bul rette zań jobasy ekonomıka salalary, jasa­latyn azamattyq-quqyqtyq mámilelerdiń túrleri men úlgileri boıynsha elektrondyq aqshany paıdalanýǵa qandaı da bir shekteýler engizbeıdi. – Elektrondyq aqshany bári paıdalana ala ma? – Zań jobasynyń erejesine sáıkes elektron­dyq aqsha tek qana jeke tulǵalardyń taýarlar men qyzmetter satyp alýlary úshin paıdalanylady.   Elek­­trondyq aqshany jeke tulǵalar sondaı-aq bas­qa paıdalanýshy jeke tulǵalar aýdarymdardy já­ne emıtent aıqyndaǵan jaǵdaılarda ózge ope­ra­sııa­lardy júzege asyrýlary úshin paıdalanýy múmkin. Kásipkerlik sýbektileriniń olardyń jetkizgen taýarlary jáne jeke tulǵalardyń qyzmeti men olar­dy óteýi úshin tek elektrondyq aqsha qabyl­daý­ǵa ǵana quqyǵy bar. Olardyń tutynýshy jeke tulǵalardan taýarlar, qyzmetter úshin tólem  ja­saýy kezinde alǵan elektrondyq aqshasy eger tıisti shartta ózge merzim kózdelmese, emıtent tara­bynan 3 jumys kúni ishinde ótelýi tıis.  Olar alǵan elektrondyq aqshany óteýdi emıtent qolma-qol aqsha tártibinde emes, onyń nomınaldyq quny boıynsha teń aqsha somasyn bank shotyna aýdarý jolymen júzege asyrady. Bankter aınalysqa aqsha shyǵarǵandar  úshin de jaýapty – Zań jobasynda elektrondyq aqsha kómegimen mámilelerdi retteý jáne baqylaý máselesi eskerilgen be? – Qazaqstanda ótken jyldan bastap «Zań­syz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylys­tatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl týraly» Zań qoldanysta. Emıtent bankter qarjy monıtorınginiń sýbektileri retinde elektrondyq aqsha shyǵarǵan jáne  olar shyǵarǵan elektrondyq aqshany paıdalanyp operasııalar júrgizgen  kezde  osy Zań talaptaryna sáıkes sharalar qabyldaýǵa mindetti bolady. Bankter son­daı-aq emıssııalardyń barlyq kezeńinde jáne sáıkestendirilmegen tulǵalardyń elektrondyq aqsha paıdalanýlarynda zań jobasymen belgilengen lımıtterdiń saqtalýyn qamtamasyz etýge mindetti bolady. Zań jobasy osy talaptardy buzǵandyǵy úshin emıtentterge tıisti ákimshilik jaýapkershilik engizýdi boljaıdy.  Osylaısha, elektrondyq aqshanyń emıtent bankteri olarmen júrgizilgen barlyq kúdikti operasııalardy zertteıtin, tirkeıtin jáne aqshany jylystatýmen baılanysty zańsyz mámileler júrgizý úshin júıeni paıdalaný múmkindigin boldyrmaý jóninde sharalar qabyldaıtyn bolady. Lımıt boıynsha jáne sáıkestendirý – Elektrondyq aqshany paıdalana otyryp satyp alýlar men operasııalar jasaýǵa zań jobasynda qandaı lımıtter belgilengen? – Zań jobasy jeke tulǵalardyń sáıkesten­dirý rásimderin ótpesten  belgilengen lımıt – 100 aılyq eseptik kórsetkish sheginde elektron­dyq aqsha satyp alýlaryna jáne paıdalanýla­ryna múmkindik beredi.  Odan asatyn operasııalar kezinde azamattar jeke basyn kýálandyra­tyn qujattardy emıtent bankke kórsete otyryp sáıkestendirýden ótýleri tıis. Bul talap halyq­aralyq praktıkadan, elektrondyq aqsha tabıǵa­tynyń ózinen týyndaıdy. Tutastaı alǵanda zań jobasynda onyń ıesiniń mártebesine qaraı elektrondyq aqsha shyǵarý jáne paıdalaný boıynsha mynadaı lımıtter belgilengen: 1) emıssııanyń jáne elektrondyq aqshanyń sáıkestendirilmegen  ıesine qatysty elektron­dyq aqsha paıdalanyp júrgizgen bir operasııa­nyń eń joǵary somasy – 100 AEK; 2)  elektrondyq aqshanyń sáıkestendirilgen  ıesi úshin bir operasııanyń eń joǵary somasy – 500 AEK. Bul lımıtterdiń shekti máni Qazaqstan qarjygerleriniń qaýymdastyǵymen, Qazaqstan­nyń Internet qaýymdastyǵymen jáne ekinshi deńgeıdegi banktermen kelisilgen bolatyn.  Bul normalardyń qabyldanýy qazaqstandyq naryq­tyń qazirgi talaptaryna jaýap beredi jáne Qazaqstan aýmaǵynda elektrondyq aqshanyń ármen qaraı damýyna kedergi bolatyn qandaı da bir teris saldarlarǵa jetkizbeıdi. –  Májiliste talqylaý kezinde jasyryn paıdalanýshyǵa qatysty bir operasııanyń soma­syna lımıt mólsherin 100 AEK-ten 10 AEK-ke deıin, ıaǵnı 10 ese tómendetý usynyldy. Mundaı lımıt nemen baılanysty boldy? Bul másele boıynsha ashyq pikirsaıys bol­dy. Biz bir operasııanyń ruqsat etilgen somasyn sonshama aıtarlyqtaı qysqartý elektrondyq aq­shany paıdalanyp júzege asyrylatyn operasııalar sheńberin kúrt shektegen bolar edi jáne res­pýblıkada elektrondyq aqsha naryǵynyń odan ári damýyna keri áser eter edi dep esepteımiz. Budan basqa, osy máseleni qaraǵan kezde biz tutastaı halyqaralyq standarttarǵa, jalpy álemdik praktıkaǵa súıendik. Lımıttiń usyny­lyp otyrǵan mólsheri  – 100 AEK – naryqqa qa­tysýshylar qol jetkizgen múddeler balansyn kórsetedi. Onyń mólsherin belgilegen kezde FATF arnaıy usynymdaryn jáne elimiz zańna­masynyń qoldanystaǵy normalaryn paıdalaný ádisi maqsatty baǵdar bolyp qyzmet etti. Rezıdent emes mártebesi  – emıtent emes – BAQ-ta keıbir sheteldik kompanııa­lar­dyń bizdiń naryqty óz baqylaýlaryna alýy múmkin degen joramaldar aıtyldy. Bul qaýip­tený qanshalyqty durys bolyp shyqty? – Joǵaryda atap ótkendeı, elimizdiń aýma­ǵynda elektrondyq aqsha shyǵarýǵa tek qana  Qa­zaqstan rezıdentterine – ekinshi deńgeıdegi bankterge ruqsat etiledi. Zańnyń qabyldanýymen elektrondyq aqshany paıdalana otyryp  qazaq­standyq Internet paıdalanýshylar jáne mámi­le satýshylar (rezıdentter) arasynda jasala­tyn­dardyń barlyǵy otandyq emıtentter shy­ǵar­ǵan jáne ulttyq valıýtada kórsetilgen elek­trondyq aqshanyń kómegimen ǵana júzege asyry­latyn bolady. Zań jobasy elektrondyq aqsha emıtentteri retinde Qazaqstan aýmaǵyndaǵy elektrondyq aqsha júıesine sheteldik kompanııa­lar­dyń qatysý múmkindikterin kózdemeıdi. So­ny­men birge emıtent bankter elektrondyq aqshany ózara qabyldaý men  qyzmet kórsetý jáne óz júıelerin  biriktirý úshin sheteldik operatorlarmen shart jasaı alady. Elektrondyq kommersııaǵa arnalǵan baza – Elektrondyq aqshanyń otandyq naryǵyn damytý perspektıvasy qandaı? – Zań jobasynyń qabyldanýymen Internet­tiń jáne álemde elektrondyq kommersııanyń shap­­shań damýyn esepke ala otyryp, naryq damı alady jáne odan ári keńeıe beredi. Sondyqtan me­niń oıymsha, qoǵamnyń mundaı quraldardy qajetsinýi eń aldymen júıedegi qyzmetterdiń jańa túrlerin jáne saýda qyzmetin damytý esebinen ýaqyt ótken saıyn óse beredi. Tıisinshe, olar­dy engizý elimizdegi elektrondyq saýdany odan ári  kópshilikke taratýǵa jáne damytýǵa múmkindik týǵyzady. Keleshekte olar tólemniń qarapaıym quraly bolady, óıtkeni olardyń paıda bolýy­men Internetten satyp alý halyqqa barynsha qolaıly ári kúndelikti ómirde qarjylyq operasııalar júrgizý múmkindigi olar úshin aıtar­lyqtaı jeńildeıdi. Bul sııaqty jańartýlar keleshekte qazirgi tehnologııalar múmkindigin paıdalana otyryp jeke tulǵalar úshin qarjylyq qyzmet kórsetý­lerdiń qoljeterlik bolýyn aıtarlyqtaı joǵa­ry­latýǵa qabiletti.   Bankter qazir óz klıentterine qashyqtyqtan qyzmet kórsetýdiń jańa arna­laryn belsene engizýde. Qazirdiń ózinde túrli qarjylyq operasııalardy qashyqtyqtan júrgi­zý­ge bolady. Mysaly, elektrondyq bıletter, týrıstik joldamalar satyp alý, kommýnaldyq qyzmetterdi, túrli provaıderlerdiń qyzmetterin tóleý jáne t.b.  Osy zań jobasy – bul Qazaq­standa elektrondyq aqsha paıdalaný salasyn­daǵy qatynastardy quqyqtyq retteýdiń bastama­sy.  Budan ári ómirdiń óz ózgertýlerin engizetini sózsiz jáne bul quqyqtyq qatynastar meılinshe jetildiriletin bolady. –  Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Alla DEMENTEVA. Glossarıı Elektrondyq aqsha - elek­tron­dyq nysanda saqtalatyn já­ne júıeniń basqa da qatysýshy­lary elektrondyq aqsha júıesin­de tólem quraly retinde qabyl­daı­tyn elek­trondyq aqsha emıten­tiniń sózsiz jáne qaıtarylmaıtyn aqshalaı min­dettemesi; elektrondyq aqshany shyǵa­rý - emıtenttiń elektrondyq aq­shany jeke tulǵalarǵa jáne elek­trondyq aqsha emıtentiniń agentterine onyń nomınaldyq quny boıyn­sha teń aqsha somasyna aıyr­bastaý arqyly berýin kózdeıtin operasııa; elektrondyq aqsha emıtenti - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń normatıvtik quqyqtyq ak­tileriniń talaptaryna sáıkes elek­trondyq aqsha júıesinde elektron­dyq aqshany shyǵarýdy jáne óteýdi júzege asyratyn ekinshi deńgeıdegi bank; elektrondyq aqsha emıtenti­niń agenti - elektrondyq aqsha emıtentimen jasalǵan sharttyń negizinde olardy keıinnen ıelerine - jeke tulǵalarǵa ótkizý úshin emı­tent­ten jáne olardyń ıelerinen - jeke tulǵalardan elektrondyq aq­shany satyp alý jónindegi qyz­met­ti júzege asyratyn zańdy tulǵa. Mynalar: 1) emıtentten, agentten nemese ózge de jeke tulǵalardan elektron­dyq aqsha alǵan jeke tulǵalar; 2) agentter; 3) azamattyq-quqyqtyq mámile­ler boıynsha tólemaqy retinde jeke tulǵalardan elektrondyq aqsha alǵan dara kásipkerler nemese zańdy tulǵalar elektrondyq aqsha ıeleri bolyp tabylýy múmkin; elektrondyq aqshany paıdalaný - elektrondyq aqshany onyń ıesi - jeke tulǵa elektrondyq aqsha júıesiniń basqa qatysýshysyna  berýi jolymen tólem júrgiziletin tólemdi júzege asyrý tásili; elektrondyq aqshany óteý - elektrondyq aqshanyń ıesi usynǵan ne olardy ıesi usynbaı, Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynda kóz­delgen jaǵdaılarda ótelýi tıis elek­trondyq aqshany onyń nomı­nal­dyq quny boıynsha teń aqsha somasyna aıyrbastaý jóninde emı­tent júzege asyratyn operasııa; elektrondyq aqsha júıesiniń qa­­tysýshysy - jasalǵan shartqa sáıkes elektrondyq aqshanyń belgili bir júıesi sheńberinde elektron­dyq aqshany shyǵarý, berý, qabyl­daý, paıdalaný, satyp alý, ótkizý nemese óteý jónindegi quqyq nemese mindetteme týyndaıtyn jeke nemese zańdy tulǵa; elektrondyq aqsha júıesiniń operatory - elektrondyq aqsha paı­dalanylatyn operasııalardy jú­­zege asyrý kezinde qalyptastyry­latyn aqparatty jınaýdy, óńdeýdi jáne berýdi qosa alǵanda, elek­trondyq aqsha júıesiniń jumys isteýin qamtamasyz etetin elektron­dyq aqsha júıesine qatysýshy; aýtentıfıkasııa - bank belgilegen qaýipsizdik rásimin paıdalaný arqyly elektrondyq qujat jasaý­dyń túpnusqalylyǵyn jáne durys­tyǵyn rastaý; elektrondyq bank qyzmetin kórsetý - klıenttiń banktik sho­tyndaǵy (shottaryndaǵy) aqsha so­ma­sy, banktik shot (shottar) boıyn­sha júrgizilgen operasııalar, banktik shot (shottar) týraly aqparatty alý úshin óziniń banktik shotyna (ózderiniń banktik shottaryna) qol jetkizýge, aqsha tólemderi men aý­darymdaryn júzege asyrýǵa, banktik shot (shottar) ashýǵa nemese jabý­ǵa jáne/nemese bank telekommýnıkasııalar jelileri boıynsha spýtnıktik baılanys nemese ózge de baılanys túrleri arqyly kórsete­tin ózge de banktik operasııalardyń túrlerin júzege asyrýǵa baıla­nys­ty qyzmet kórsetýler. Elektron­dyq bank qyzmetin kórsetý aqparat­tyq-banktik jáne tranzaksııalyq-banktik bolyp bólinedi; aqparattyq-banktik qyzmet kórsetý - banktiń klıentke onyń banktik shottary boıynsha aqsha qaldyqtary jáne qozǵalysy týra­ly, júrgizilgen aqsha tólemderi men aýdarymdary týraly jáne klıent­tiń suratýy boıynsha, ne bank pen klıent arasynda jasalǵan shart boıyn­sha kórsetiletin jáne kórse­tilgen bank qyzmetin kórsetý tý­raly ózge de aqparattardy berýge baılanysty elektrondyq bank qyz­metin kórsetý; tranzaksııalyq-banktik qyz­met kórsetý - klıenttiń banktik shot (shottar) ashýyna jáne ja­býyna, aqsha tólemderi men aýda­rym­daryn, shetel valıýtasymen aıyrbastaý operasııalaryn júrgi­zýge, bank zaemyn berýge jáne aqparattyq-banktik qyzmetke jat­paıtyn bank operasııalarynyń ózge de túrlerin júzege asyrýǵa baılanysty elektrondyq bank qyzmetin kórsetý; klıentti dınamıkalyq sáı­kes­tendirý - bir jolǵy (bir mezgil) kodty paıdalaný arqyly onyń elektrondyq bank qyzmetin alý quqyǵyn biryńǵaı rastaý maqsa­tynda klıenttiń jeke basyn ras­taýdy belgileıtin rásim; qaýipsizdik rásimi - klıenttiń elektrondyq bank qyzmetin alý quqyǵyn belgileý men beriletin jáne alynatyn elektrondyq quj­at­tardyń mazmunyndaǵy qatelerdi jáne/nemese ózgeristerdi anyqtaý maqsatynda elektrondyq qujat­tardy jasaý, berý jáne alý kezinde klıentti sáıkestendirýge arnalǵan uıymdastyrý sharalarynyń jáne baǵdarlamalyq-tehnıkalyq aq­pa­rat qorǵaý quraldarynyń kesheni.