Ádil álemi

Keıipkerim – Ádil Ahmetov, senator, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, rektor, elshi, qazaqsha aıtqanda, «segiz qyrly, bir syrly» jan, kesek tulǵa, atpal azamat. О́mirde osyndaı adamdar neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym qoǵam da, adam da ózgereri anyq. Mundaıda uly Abaıdyń: «Adam ózgerse zaman da ózgermek», degeni jadyńda jańǵyryp shyǵa keledi. Ádekeńniń – Ádil Qurmanjanulynyń rýhanı álemi de ózgeshe. Ol tilshi ǵana emes, álem órkenıetiniń tamyrshysy. Túrki áleminiń syr sandyǵyn ashý arqyly Ádekeń qazaqtyń izin kesedi, joǵalǵan tarıhynyń soqpaqtaryn, arna­laryn tabady. Qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin jetik meńgergendikten Ádekeńniń oıy ozyq, qoly uzyn. Ol tek orys jazbalaryna ǵana súıenbeı, Batys pen Eýropa ǵalymdarynyń ǵylymı izdenisteri men boljamdaryna arqa súıeıdi, salystyrady, oı túıedi. Ony aıshyqty oımen, ǵylymı tanymdyq tilmen kómkeredi. Bir sózben aıtqanda, Ádekeń álem órkenıetine qosqan ortaq babalarymyzdyń taıqazanyna kóz salady, súzedi, salystyrady, osylaı adamı órkenıetterdi tabystyrady. Ol kóz aldyma keıde «Myń bir túnnen» kelgen danagóıge uqsaıdy. Nege?! О́ıtkeni, ol alpystan asqandardan aqyl suraýdy pálsapa­lyq turǵyda sheshken erteginiń keıipkerine uqsaıdy. «Myń bir túnde» kól ishindegi jaqut­ty qalaı alarlaryn bilmeı, patsha sardarlary sýǵa myń ret súńgise de ony ala almaýshy edi ǵoı. Sonda: «Alpystan asqandardy óltirińder», degen patsha jarlyǵyna moıynsunbaı, onyń qaharynan qoryqpastan ákesin arba kúrkesinde tyǵyp ustap, ony ólimge qımaǵan bir sardar bar emes pe edi?! Sol sarbaz áke danalyǵymen jahut­tyń kól ishinde emes, sý jaǵasynda ósken shynar aǵashtyń ushyndaǵy qus uıasynan salby­rap turǵan kóleńkesi ekenin bilip, patshaǵa syılaıtyn. Buǵan sarbaz aqylynyń jetpeıtinin sezgen patsha qınaǵannan keıin ǵana ol shyndyǵyna kóship, ákesi týraly aıtýǵa májbúr bolady. Osylaı patsha qaharynan qaıtyp, al­pysqa kelgenderden aqyl suraý kerektigin aı­typ, jańa pármen beredi. Ádekeń maǵan sol abyzdy kóz aldyma elestetedi. Jetpiske kelgende de jelip júrgen sáıgúlikteı aǵanyń jan álemi keń, sura da ala ber. Taýsylmaıtyn qa­zyna. О́zi de Muhtar Maǵaýınniń Arhıv ada­myna uqsamaı, tapqanyn ekshep, halyq kádesine jaratý úshin aıanbaı eńbek etip júr. Ol maqala, kitap bolyp taralyp ta jatyr. Biraq kitaptar­dyń taralymy 500-1000 dana aralyǵynan aspaıtyndyqtan, qalyń oqyrman qolyna tıe bermeıtini ókinishti! Fılologııa – naqty ǵylym sııaqty jańalyǵy bar jahanǵa birden jol tartpaıtyn ǵylym. Sondyqtan da bul ǵylym salasynan ınemen qudyq qazǵandaı árkim óz keregin alyp jatady. Joly, jóni bólek ǵylymda Ádil Ahmetov zertteýleriniń orny bólek. Ádil Ahmetovpen otyz jyldyń shamasynda aǵaly-inili syılastyqtamyn. Dám-tuzymyz ara­lasqan, oıymyz jarasqan jandarmyz. Sol sebepti kóp syrlasýlarymyz birde ushaqta, birde at ústinde, birde Parlament ǵımaratynda, kezinde redaksııa qabyrǵasynda ótken. Munyń bári sanada sáýlelenip, júrekke jazylyp, oıǵa to­qy­lyp jatty. Sol sátterdiń sanadaǵy synyq­tary syr sandyǵynda saqtaýly... Suraq: Álemdi mazalaıtyn suraq kóp. Siz Kolýmb ashqan Jańa Álemnen ne izdep júrsiz? Ol týraly ǵylym sóziniń núktesin qoıǵan joq pa edi? Jaýap: Ǵylymnyń tylsym syrlary kóp. Kolýmb ashqan geografııalyq jańalyq – Amerı­kanyń ashylýy ǵana emes. Ár zertteýshi buǵan ár maqsatpen qaraıdy. Al ǵylymda tosyn jańa­lyqtar ashylyp jatady. Kolýmb ta solaı. Ol Shyǵysta jatqan Indııany nege batystan izdep júr degen zańdy suraq týady. Demek, Kolýmb Jer sharynyń shar tárizdes dóńgelek ekendigin bilgen. Muny bir dep qoı. Ekinshiden, Kolýmb ataqty florensııalyq ǵalym Paılo Toskonel­lıdiń jasaǵan álem kartasyna kámilsiz sengen. Al ol kartaǵa Amerıka kontınenti de, Tynyq muhıt ta múldem kirmegen. Iаǵnı, ol zamanda Eýropa men Azııanyń arasyn tek Atlant muhıty bólip jatyr degen oı aksıomaǵa aınalǵan edi. Suraq: Kolýmb Indııaǵa Batys arqyly bara­myn dep, jańa qurlyqty ashqan bolyp shyqty ǵoı? Jaýap: «Qatelesý» geografııalyq jańalyq ashýǵa túrtki boldy. Bul – talassyz. Muny álem ǵalymdary moıyndap otyr. Budan Kolýmbtyń jaǵrafııa men tarıhtaǵy orny ortaıady degen uǵym týmaıdy. Ol uly tulǵa, adamzatpen birge jasaıtyn uly jańalyq. Jańa Álem – keıin Amerıka atanyp ketken qos qurlyqtyń kiltin árkim óz keregine qaraı buraıdy. Suraq: Sizdiń qolyńyzdaǵy kilt ne ashqaly júr? Ne taptyńyz? Jaýap: Tótesinen qoıylǵan suraqqa tóte jaýap bereıin. Osydan bes ǵasyr buryn Kolýmb Indııamen jańylystyryp, ejelgi halyqty úndister degen ógeı etnonımge telı salǵan ulttyń keminde arǵysy 40 000, bergisi 12 000 jyldaı tarıhy bar edi. Tabıǵattyń ózindeı taza halyqty jıhan­gezder ákelgen órkenıet azdyryp-tozdyryp jiberdi. Suraq: Biraq Jańa Álem Amerıgo Vespýchchıdiń atymen Amerıka atanyp ketken joq pa? Jaýap: Dál solaı. Buryn da, keıin de, qazir de pysyqaılardyń asyǵy alshysynan túsip júr. Qansha zaman ótse de adamzat pıǵylyndaǵy psıhologııa ózgere qoıǵan joq. Baılyqty qan­daı jolmen jınasań da, kiri qolǵa juqpaıdy. Sen aıtyp otyrǵan Amerıgo Vespýchchı degen de sondaı adamdardyń biri bolsa kerek-ti. «Eýropa men Azııanyń arasyn jáne bir qurlyq bólip jatyr» degen Amerıgo Vespýchchı degen bir usaq saýdagerdiń toǵyz sózden turatyn málimeti onyń kelisiminsiz baspa júzin kóredi de, ol uly jı­hangerge aınalady. Jańa qurlyqqa esimi beriledi. Al Kolýmb bolsa, ómiriniń sońynda múldem eleýsiz qalyp, eńbegi esh, tuzy sor bolyp 1506 jyly Ispanııada qaıtys bolady. Tarıhtyń osyndaı kezdeısoq sátteri bola beredi. Suraq: Qosh delik. Sonymen, qaıta kóp ǵa­syrlyq tarıhy bar úndisterge qaıta oralaıyq. Úndister kimder? Olar qaıdan jáne qashan Amerıka qurlyǵyn meken etken? Jaýap: Bul týraly ǵylymı oı áli toǵysyp, bir arnaǵa tústi dep aıtý qıyn. Bir ǵalymdar osydan 2 mıllıon jyl buryn, pleıstosen za­manynda, ekinshi bir ǵalymdar muz dáýiri kezindegi Azııadan ańshylyq kezeńimen qonys aýdarǵandar dese, úshinshi bir top 12000 jyl bu­ryn ejelgi amerıkalyqtar Azııadan Amerıkaǵa qonys aýdarǵan degen naqty tujyrym usyndy. Olar Berıng jer kópiri nemese jer moınaǵynan ótip ketken degen boljamdy alǵa tartady. Demek, ol kezde muhıt pen jer bólinbegen bolyp shy­ǵady. Qısyndy áńgime, atam qazaq «elý jylda el jańa, júz jylda qazan» deıdi. Iаǵnı álem de, tabıǵat ta ózgerip otyrady. Oǵan jańa tarıh kýá. Iri-iri jer silkinisterinen bir jer paıda bolyp, bir jer sý astyna ketip, astań-kesteń bolǵany belgili. Suraq: Demek, adamdar Amerıkaǵa birden emes, birneshe ǵasyrlar boıy ótip turǵan, ıaǵnı qazaqtar sııaqty mal órisimen ómirin baılanys­tyrǵan degen uǵym týmaı ma? Jaýap: Dál solaı. Amerıkalyqtardyń túp­qa­zyǵy Azııada jatqanyn dál qazir eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Batys ǵalymdarynyń derekterin eksheı kele, mynandaı qorytyndy shyǵarýǵa bolady. Amerıka qurlyǵyna adamdar úsh ret qonys aýdarǵan. Birinshisi 35-40 myń, ekinshisi 25-28 myń, úshinshisi 10-14 myń jyl buryn. Odan keıin teńiz ben jerdiń arasy úziledi. Osylaı uly kóshen (velıkoe pereselenıe) aıaqtaldy. Bul Azııa­nyń sońǵy kóshi bolatyn. Muny qazirgi soma­tologııalyq, morfologııalyq, kranıologııalyq, gene­tıkalyq, antropologııalyq, geologııalyq, arheolo­gııalyq, lıngvıstıkalyq zertteýler aıǵaqtap otyr. Suraq: Osydan amerıkalyq úndisterdiń shyǵý tegine tarıhı jáne etnolıngvıstıkalyq kózqaras máselesi týyndamaı ma? Jaýap: «Olar (úndister – Ý.Q.) qyzyl kúreń tústi, biraq udaıy kún kózine júrmese reńderi basqasha da bolýy yqtımal: olar jalpaq betti keledi. Bul turǵydan alǵanda olar tatarlarǵa uqsaıdy». Bul tarıhı keskin-kelbetti sýretteý 1500 jylǵy Amerıgo Vespýchchıdiń hatynda jazylǵan. Suraq: Toqtaı turyńyz. Onda Amerıgo Vespýchchı tarıhı tarazysyna salatyndaı usaq saýdager bolmaı shyqty ǵoı... Jaýap: Árıne. Máselen, jańalyqty ashý bar da, ony naqty bekitý bar. Ol zamanda da adamnyń ózine emes, jazǵan, rásimdelgen sózine sengen. Amerıgo Vespýchchı bul jerge Kolýmbtyń izimen kelgen, biraq óz qojasyna kórgen-bilgen, jıǵan-tergenderin hatpen jazbasha jibergen. Sony bir pysyq, Amerıgo Vespýchchıdiń kelisiminsiz, qojasynan alyp, birneshe tilge aýdartyp, Eýropada jarııalatyp jibergen. Suraq: Antropologııalyq jáne lıngvıstı­kalyq máselege qaraı oıyssaq deımin. Siz Amerıkada qyzmet istedińiz, úndisterdiń arasynda boldyńyz, syrttaǵy zertteýlerge ǵana súıenbeı ózińiz sol ortada boldyńyz. Úndisterdiń azııalyq tegi týraly naqty qandaı ustanymdaryńyz bar? Jaýap: Áýeli jaǵrapııaǵa shaǵyn saıahat jasa­lyq. Osydan 20-25 myń jyl buryn Ohot teńizi bolmaǵan. Amýr saǵasy Sahalın men Japon araldarymen, Kamchatkamen tutasyp jatqan. Tipti ol kezderi Chýkot, Shyǵys Sibir teńizderiniń de biri joq-ty. Iаǵnı, Azııa men Amerıkanyń arasy myń­daǵan shaqyrymǵa sozylǵan jer moınaǵy arqyly jalǵasyp jatqan. Bul – R.Its degen ǵalymnyń pikiri. Al Stıýart Fıdel deıtin amerıkalyq ǵalym «Eger biz Amerıkanyń baıyrǵy turǵyndaryn álemdegi basqa halyqtarmen salystyratyn bol­saq, olardyń eń aldymen Azııa monǵoltek­tes­terine óte uqsas ekenin baıqaımyz. Kózge uryp turǵan ortaq uqsastyqty eń aldymen olardyń qaıratty túzý qara shashtarynan, saqal-murttary men denege bitetin túkteriniń birshama sırek bo­latyndyǵynan, qońyrqaı túste­rinen, qońyr kóz­derinen, shyǵyńqy jaq sú­ıekterinen jáne kúrek tisterinen anyq baıqaýǵa bolady. Sosyn Azııada da, Amerıkada da jergilikti halyqtardyń jas náresteleriniń jam­bastarynda ǵylymda «mońǵol daǵy» dep atalatyn kókshil daq bolady». Bul – naqty pikir, naqty zertteý. Al buǵan óz qo­sarym, amerıkalyq úndisterdiń senim-nanym­da­rynda shamanızm erekshe oryn alady. Árıne, Sibir etnostary Azııa etnostaryna qaraǵanda amerı­kalyq etnostarǵa áldeqaıda jaqyndaý syńaıly. Alıaska eskımostary men kórshiles jatqan áleýetter tilderi olarǵa jaqyn bolýǵa tıis qoı. Salystyrmaly grammatıka muny aıǵaqtap otyr. Men qyzmet istegen Týson qalasynyń sol­tústik jaǵyna ornalasqan taýlardyń biri Baqataý dep atalady. Ony azsynsań Qarataý, Býryltaý degen jer ataýy bar ekenin aıtaıyn. Ejelgi astekter, maııa, kechýa taıpalarynyń tilderinde túrkilik sózder qanshama. Máselen, maııa men túrki tilindegi «tas ishi, tulym, jalqaý, jasyn, jas jylan, shybynshy, toly, aq, kók, oıyn, doly, ısibar, baqalar» syndy sózder qazaq­sha sáıkestendirse týra osy maǵynany beredi. Ony az deseń mynany aıtaıyn. Maııa tilinde qosh – qazaqsha qus, maıasha aqap – qazaqsha naǵashy aǵa, maıasha ımısh – qazaqsha jemis, maıasha baqa – qazaqsha baqa, qurbaqa, al kechýa úndisterindegi «ket» – qazaqsha «ket», kel – qazaqsha «kel». Týra sol maǵynasynda. Sıý úndisteriniń tiline úńilsek, «sıýsha tań – qazaqsha tań», sıýsha «tanı» – qazaqsha «taný», «ate – áke», «ına», «ene» – «ana», «oıa – aıaq», «ıshý – ishý», «qan – qan», maııasha «aak» – qazaqsha «aǵý, aǵys», «batal» – qazaqsha «baı», «ıkm – eki», «týr – tur», «tik – tik». Bul jaı ǵana uqsastyqtar emes. Eki myńnan astam til men dıalektisi bar úndisterdiń tilin qazaq fılologııasy derbes zertteýge tıis. Sonda biz túrki mádenıetiniń, onyń ishinde qazaq má­denıetiniń ejelgi ulttar qatarynda damyp otyrǵandyǵynyń dálelin tabamyz. Suraq: Ádeke, úndisterdiń túbi túrkilik ta­myrlary jóninde birshama tanymdyq oı jınaq­taldy ǵoı dep oılaımyn. Degenmen, men Murat Adjıdiń kitabynyń ár paraǵynyń astyn syzyp oqydym bilem. M. Adjı álem órkenıetiniń bastaýy – Altaıda deıdi. Siz de Altaı adam órke­nıetiniń altyn besigi degenge saıasyz. Osyny naqtylaı túskim kelip edi. Jaýap: M.Adjıdi qoldaımyn. Al buǵan qosymsha maııalardyń altaılyq tegi týraly bir toqtamǵa kelgen adammyn. 2008 jylǵy Parıjde ótken «Halyqtardyń alǵashqy uly kóshi» degen forým jumysyna qatystym. O. Súleımenovtiń jetekshiligimen ótken bul forýmda keremet baıandamalar jasaldy... Ádekeń ekeýmizdiń bul suhbatymyz Astana – Almaty baǵyty boıynsha ushaqqa otyrar aldynda bastalyp, 10 myń metr bıiktikte jalǵasyp edi. Ýaqyttyń da qalaı ótkenin baıqamaı qalyppyz. Iá, Ádil Ahmetov tirnektep jınap, ǵylymı aınalymǵa qosqan izdenisteri qomaqty. Bul ta­qyrypty erterekte kóterip, sol úshin «taıaq» jep qýdalanǵan ǵalymdar da joq emes. Solardyń biri O. Smaǵulov bolatyn. Onyń 1977 jyly shyqqan «Etnıcheskaıa genogeografııa Kazahstana» atty eńbegi sanaǵa, jalpy ilimge tóńkeris ákelgen hám jańa kózqaras boldy. Biraq ol keńestik ıdeolo­gııaǵa múldem qaıshy keletin. Ol Qazaqstannyń ejelgi turǵyndarynyń eýropalyq tıpti jáne mońǵoltústi emestigin aıqyndaǵan-dy. Qoryta kelgende, «altaılyqtardyń, qazaqtardyń, kato­lon­dyq­tar men bavarlyqtardyń, aǵylshyndardyń genotıpi birtekti ekendigi» aıǵaqtaldy. Bul belgili ǵalym-jazýshy Murat Adjıdiń tarapynan jo­ǵarydaǵydaı túıindeldi. Sol M. Adjı jazǵandaı, «Ǵasyrlar men ýaqyt báribir adamdardyń gene­tıkalyq kodyn joıa almaıdy». Bir sózben aıt­qanda, Eýrazııa keńistigin jaılaǵan halyqtardyń genetıkalyq birligi ortaq. Al HH ǵasyrda akademık V.M. Jırmýnskıı german jáne túrki til­deriniń negizderin, Altaı men Eýropa keńistiginde jatqan halyqtardyń epostaryn zertteı kelip, olardaǵy sıýjetter men beınelerdiń tikeleı Altaıǵa qaraı meńzeıtinin aıtady. Murat Adjı «Alpharttyń» ólimi men «Roland týraly» ánniń kóne túrki jyrlarynan alyn­ǵandyǵyn dáleldeıdi. Al akademık Jırmýnskıı eńbekterinde attyń er qanaty ekendigi salys­tyrmaly túrde paıymdalady. Ádil Ahmetov osyndaı álemdi mazalaǵan oılarǵa ózindik kózqaraspen kelgen. Ári Amerıka úndisteriniń genetıkalyq, grammatıkalyq, etımo­lo­gııalyq, toponımıkalyq ataýlarynan sýyrt­paqtap túrki órkenıetin tabady, sol arqyly óz babalarymyzdyń álemdik úderisterge qatysy bar ekendigin tam-tumdap jetkizedi. Bul ǵylymı oıdy qozǵaıtyn úrdis qana emes, salystyrmaly tarıh pen salystyrmaly til arqyly, genetıkalyq or­taǵa enýdi kózdeıdi. Altaılyq tekti izdeý arqyly til genetıkasyna sapar shekkizedi. Osyndaı izdenister Ádil Qurmanjanulynyń syrly áleminiń bir qyryn ashady. Bilikti de bilimdi adammen suhbattasý qandaı ǵanıbet. Ádekeń ekeýmizdiń áńgimemizdiń aýany árbólek. Biraq qaısysy bolsa da boıaýy qanyq, este qalarlyq oı tolqyndaryna toly. Osydan jıyrma jyl buryn Ádekeńdi týǵan aýylym Buǵymúıiz – Besmoınaqqa shaqyrdym. Darıǵa je­ńeshem bara almaı qaldy. Ádette, jeńgem qasynda bolsa, aǵaıym kóńildi júredi. Keıde óz sóziniń ras-ótiriktigin maquldatyp alatyny taǵy bar. Onyń ústine jeńeshem kúni keshe kelin bop túskendeı árkez ádemi kıinip, boıyn kútip, bııazy kúlkisimen, jadyraǵan minezimen ortany tol­tyryp otyrady. Ol kezde týmasa da týǵandaı bolǵan nemere aǵaıym, Sosıalıstik Eńbek Eri Oryntaı Erekenov kókemniń kózi tiri-di. Sol aýyldyń basshysy edi. Almatydan bar bolǵany 110 shaqyrym jer. Nege ekenin qaıdam, Sýyqtóbeden asa taýda qaraǵaı da, emen de óspeıdi. Jaıdaq. Biraq taý silemderi anyq kórinedi. Aýylymdy kórsetip, atqa qondyq. Atqa myqty otyrady eken. Men qopań-qopań etip, ebedeısizdeý júrip kelemin. – Jelip otyr. Sonda qopańdamaısyń, – dep Ádekeń keńes berip qoıady. Birte-birte taqymym qataıyp, tizgindi erkin ustaı bastadym. Buǵymúıiz – Besmoınaqty, Jetimsaıdy, Qarashoqyny, arjaǵynda qyrǵyzǵa jaqyn Jelsaz ben Qońyrsazdy kórdik. Tunyp turǵan quraq, syldyr aqqan bulaq. Taýeshkilerdi, elikterdi, qaptaǵan kekilikterdi kórdik. Men myltyq al­maǵanyma ókinish bildirdim. – Myltyqtyń qajeti ne? Mynandaı sulý­lyqty kórgenge ne jetedi! Qarashy. Fotoapparat almaǵanymyzǵa ókinemin... Qas qaraıa aýylǵa jettik. Batyr aǵamnyń maly soıýly, qymyzy sapyrýly. Qoly keń Sara jeńgem ústeldi jaınatyp qoıypty. Et jelinip, qymyz ishildi. Áńgime-dúken qurdyq. Men osy aýyldy me­kendeıtin Naımanbaı baba urpaqtary týraly áńgimeledim. – Men de osyndaı Aspantaý dep atalatyn Hantáńiriniń boıynda Baıynqol dep atalatyn ózenniń boıynda Narynqol degen jerde dúnıege kelippin. Shirkin, taý degen jaryqtyq oıyńdy ósirip, qııalyńa qııal qosady ǵoı... Men osy aýylda altynshy klasqa deıin oqyp, aǵa da, pana da bolǵan baýyrym, iri matematık, marqum Ýálı Qalıjanov jóninde áńgimeledim. – Men aǵańdy tanıtyn edim. Aýjan deıtin jaqyn inim sol kisimen bir kafedrada muǵalim bolǵan. Aǵań qoldanbaly matematıka kafedra­synyń meńgerýshisi edi ǵoı. – Ákemnen bir aıymda jetim qalyppyn. 1948 jyldyń 11 sáýiri. Sheshem Mártaı er eken. Aǵaıym ekeýmizge qalǵan ómirin arnady. Qar jaýypty sol kúni. Aýyl ony kúni búginge deıin «Qalıjannyń qary» dep ataıdy. О́kinishtisi – sýreti de qalmaǵan. Beıitinen de ajyrap qaldym. Jetimdik, joq­shylyq. Ár adam ár beıitti kórsetip júr... – Taǵdyrlas ekenbiz ǵoı... Men de 1941 jyl­dyń 23 mamyrynda dúnıege kelippin. Alty aıǵa tolǵanymda ákem Qurmanjan úsh aǵasymen birge soǵysqa attanady. Al 1942 jyly habar úziledi. Sheshem Qanysha 22 jasynda jesir qalyp, Kúlásh ápkem ekeýmizdi el qataryna qosty ǵoı. Ákemnen qalǵan belgi soǵysqa attanar al­dynda baýyrlarymen birge túsken sýreti men ańshylyq kitapshasy ǵana... – Siz baqyttyraq ekensiz... – Eger osy baqyt bolsa. Ádekeń aýyr kúrsindi. Odan keıin ekeýmiz de eski jaranyń aýzyn tyrnamadyq. Tańerteń erte turdyq. Attar ertteýli, samaý­ryn qaınaýly. Sara jeńgem qýyrdaqty alǵa qoıdy. Besmoınaqtyń salqyn samaly-aı. Alma­tyda aptap ystyq, munda jún kórpeniń astynda tońyp shyǵasyń. Al qysy jyly. Jeruıyq osyn­daı-aq bolar. Endigi sapar on shaqty shaqyrym jerdegi «Arasandy» kórsetý. Ol Jamanty dep atalatyn ózenniń boıynda. Sýy sondaı sýyq. Balyq ta joq. Al «Arasan» qasıetti. Qatar-qatar úsh bulaq tur. Biriniń sýy tastaı, ekinshisi jyly, úshinshisi ystyq. Jan-jaǵy boryq. Ásirese, bala kóter­megen áıelder kelip, balshyqqa oranyp, aptalap jatady. Emge dárý. Talaı áıel osydan keıin bala kóterip, «Arasannyń» qasıeti jan-jaqqa taraǵan. О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Reseıden kelgen adamdar qanshama. Sol shatqalǵa deıin avtomashınamen barýǵa bolady, al ary qaraı bulań-bulań jalǵyz aıaq jol. Ne atpen, ne jaıaý túsesiń. Qyrǵa deıin mashınamen baryp, ary qaraı atpen túspek oıym bar. Aǵam «Volgasyn» kóldeneń tartyp qoıǵan. Biraq Ádekeń short kesti. – Taýda atpen júrmegende ne isteýshi edi. Basta. Meniń qashqaqtaıtyn jónim bar edi. Keshegi júristen keıin atqa otyrý qıyn-dy. Biraq namysqa basyp, bir júıriktiń ústine qonjıdym. Ádekeńe «Arasan» keremet unady. Ár bulaqtan sý ishti. Tizesine deıin balshyq keshti. Sýdyń arǵy betine ótip, jartastaǵy Áýlıe úńgirdiń ishine kirdi. – Ańyraqaı shaıqasynan keıin jaraly batyrlar osynda kelip emdelgen. Sheıit bolǵan­dary anaý qorymda jatyr, – dep Jamanty ózeniniń boıyndaǵy beıitti nusqadym. Osy jerdiń shyraqshysy bolǵan Saqpantaı degen atamnan estigen áńgimemdi qosyp qoıdym. – Onda albandar da qol bastaǵan. Bir atanyń qorymy eken ǵoı, jaryqtyq, – dep Ádekeń sol qorymǵa kelip, duǵa oqyp edi. Shet tilder ınstıtýtynyń rektory quran oqıdy dep kim oılaǵan?! Ol bólek zaman edi ǵoı... ...О́mirde jaqsy adamdarmen kezdesý adam taǵdyryn ózgertip jiberetini bar. Ádil Ahmetov te pedagogıkalyq ınstıtýttyń aǵylshyn tili fakýltetin úzdik bitirip, sol jerge muǵalim bolyp qabyldanady. Kýrstas qyz Darıǵaǵa ǵashyq bo­lyp, sońynda birge shańyraq kóteredi. Ol da ınstıtýt muǵalimi. Úı aldy. Beınettiń zeınetin kórsetip analaryn Almatyǵa kóshirdi. Úlken ul­dary Nurlan, odan soń Qarlyǵash qyzdary ómirge keldi. Sodan bir uzaq jyldar perzent súıe almaı júrgen-di. Birde anasy: «Darıǵajan, osy seniń ne oıyń bar? Men kúıeýden soǵysta aırylyp, bir qyz, bir uldyń tileýin tilep, eshkimge kóz túrtki etpeı, ekeýin de baqtym, qaqtym. Oqyttym. Aıdyń amanynda, baıdyń bazarynda, ózińniń ajaryńda bolmasa taǵy bir sábı ber­seńdershi, besigin terbetip, erjetkizip bereıin», – deıdi. Sonda Darıǵa kelini: «Aıtqanyńyz Allanyń qulaǵyna shalynsyn, apa!» – dep qolyn jaıypty. Osylaı on jyldan keıin zaryqtyryp, saǵyndyryp Nurjan ómirge keledi. Sirá, kelin qaıyn eneniń topyraǵynan jaralady degen ras-aý. Instıtýtta sabaq bere júrip, Ádekeń ǵylym jolyn da umytpady. Ustazy, belgili til mamany, professor Ámedı Hasenov ekeýi aqyldasa kele áli eshkim zerttep te, jazyp ta kórmegen taqyryp, «Tabý men evfemızmderdi» zertteýdi tańdap, til bilimi ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, professor Shora Sarybaevqa keledi. Shora Sarybaev sóziniń shyny qaısy, ázili qaısy ekenin adam birden ańǵara bermeıtin ǵajap minezi bar kisi edi. Úlkenmen úlkendeı, kishimen kishideı qaljyńdasyp, nebir anekdotqa bergisiz áńgimelerdi aıtyp, ortasy toı-dýman bolyp júredi. Muny Ámedı Hasenov jaqsy bilgendikten, aldyn ala Ádildiń qulaǵyna quıyp, tańǵal­maýyn, al surasa qalaı jaýap berý qajettigin eskertken. – Ámedı joldas, myna kókkóziń kim? Shym­shyqtyń saryýyz balapanyndaı jetektep alǵan ekensiń, ne izdep júrsińder? Sharýań bolmasa buıdańdy úzbeýshi ediń, tań atpaı tanaýyń jelbirep jetip kelgenińe jón bolsyn?! – Shákirtim, Ádil Ahmetov. Tabý men evfe­mızm­derdi zerttegisi bar. – Báse, tyń, túren taqyryp. Meniń kartotekamda bul taqyryp joq. – О́zińnen de, kartotekańnan da aınalaıyn, seniń. Jazyp qoı. О́zińde, til bilimi ınstıtýtynda qorǵaıtyn bolamyz. Osylaı taqyryp tańdalyp, uzaq zertteýler aqyry 1973 jyly «Qazaq tilindegi tabý men evfemızmder» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýmen aıaqtaldy. Keıin doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Ol ǵylymı qorǵaýǵa ózim de qatystym. Bul kezde Ádil Ahmetov Almatymen baýyrlas qala – Týsonda qyzmet istep kelgen bolatyn. Sol jerdegi úndister mádenıetimen, onyń Altaılyq, ıaǵnı túrkilik tegine nazar aýdardy. Tabý men evfemızmderdiń úndister rýhanııatynyń iri bólshegi, ulttyq bolmysynyń ajyramas bir bóligi ekendigine kóz jetkizedi. Sondyqtan da ǵylymı taqyryby Á. Ahmetov zertteýleriniń ómirmen, álem órkenıe­timen tyǵyz baılanys ornatýǵa jol ashty. 1997 jyly Bilim, ǵylym, densaýlyq saqtaý, sport jáne týrızm dep atalatyn jańa mınıstrlik ashylǵany belgili. Mınıstr – Qyrymbek Kósherbaev. Bul azamat týraly eshkim jaman sóz aıta almasa kerek. Qyrymbek Eleýulymen ózim de qyzmettes bolǵanmyn. Komsomoldyń tal­qanyn bólip jegenbiz. Otbasymen aralas-quralas, ata-anasynyń qolynan dám tatqan, kózge jaqyn, kóńilge ystyq azamat. Sol azamat Ádekeń shet tilder ınstıtýtynda rektorlyq qyzmette júrgende, sol mınıstrliktiń Bilim komıtetine tóraǵalyq qyzmetke shaqyrady. Úlken laýazym. Burynǵy mınıstrliktiń fýnksııasyn alǵan komıtet. 1999 jyly Ádekeń buryn ózi basqarǵan joǵary oqý ornyna basshy bolyp keldi. Biraq endi ol ınstıtýt emes, Qazaq memlekettik ha­lyqaralyq qarym-qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıteti bolatyn. Dál osy kezeńde Á. Ahmetov bilim berý salasynda 36 jyl qyzmet istep, abyroı bıiginde júr edi. ...Ádil Ahmetov Senattyń halyqaralyq men Májilistiń halyqaralyq ister komıtetinde depýtattyq qyzmetimizdi atqaryp júrmiz. Birde kabınetine bardym. Kompıýterge shuqshıyp, áldeneni jazyp otyr, anda-sanda eki ıyǵy selkildep kúlip qoıady. – О́z-ózińizge máz bolyp: «Aı da Pýshkın! Aı da sýkın syn», degendeı rahattanyp otyrsyz ǵoı...» Ádekeń ózime qarsy suraq qoıdy. – Sen áli baıaǵydaı bárin qalammen jazasyń ǵoı, á... – Iá, Sheraǵań da, Ábish kókem de (Kekilbaı), ustazym Qýanysh Sultanov ta qalammen ja­zady. Men bul turǵyda ótken ǵasyrda qalyp qalǵandardyń sortynanmyn. – Rahat qoı, kompıýter degen. Alasyń, salasyń, óshiresiń, qosasyń. Ýaqytyń bar ma? Men basymdy ızedim. Ádekeń jańa jazyp bitirgen úsh-tórt epızodty oqı jóneldi... Suraq: Saıasatqa qalaı keldińiz? Jaýap: О́zim de bilmeı qaldym. Rektorlyq qyzmet qadirli, abyroıly. О́z ýaqytyńdy durys paıdalanýǵa múmkindik beredi. Biraq kenetten oqys usynys aldym. Ońtústik Koreıada júr­genmin. Ýnıversıtettiń shákirt almasý máse­lesimen. Ári ǵylymı izdenisimizdiń bir parasyn osynan taptym. Koreı sábıleriniń de quı­ryǵynda kók daq bolady eken. Bul baıaǵy Altaıdan taraıtyn genetıkalyq kod qoı. Koreı tiliniń Altaı tobyna jatatyndyǵyn, quda tú­sip, kelin alý sharttary da túrkilik týystyqty meńzeıtinin bilip, ǵylymı qyzyǵýshylyqpen júrgenmin-di. Biraq «tez qaıt» degen habar aldym da, Astanaǵa jettim. Úkimet basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń kabınetinen Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary bolyp bir-aq shyqtym. Suraq: Iá, sol kezde men de Astanaǵa kelgen edim. Siz de «boıdaq», men de «boıdaq» degendeı talaı jeksenbini bizdiń jerúıdiń monsha­synda ótkizip, et asyp jegenimiz este. Túngi 11-siz jumystan shyǵa almaıtyn edińiz? Jaýap: Senbi degen atymen joq-ty. Biraq seniń shıkileý pisirgen etińniń dámi áli de tańdaıda. Ol da bir qyzyq kúnder edi. Birde Ulybrıtanııa Syrtqy ister mınıstriniń sol kezdegi turaqty orynbasary, 17 jyl boıy osy qyzmette bolǵan ser Djon Kerr myrza issaparmen keldi. Elbasy qabyldady. Nursultan Ábishuly Brıtanııanyń kómegi­men energetıka salasyna sapaly mamandar daıarlaıtyn batystyq úlgidegi jańa ýnıversıtet ashýǵa sheshim qabyldaǵanyn aıtty, brı­tandyq dıplomatty osy bastamany qoldaýǵa shaqyrdy. Djon Kerr qoldaýǵa daıyn ekenin málimdedi. Al men Qazaqstannyń Ulybrıtanııa­daǵy elshisi bolatynymdy estidim. Osylaı 2000 jyldyń mamyr aıynda Darıǵa jeńgeń ekeýmiz Londonǵa ushtyq ta kettik. Suraq: Qalaı oılaısyz, elshiniń qarýy ne? Jaýap: Elshiniń bes qarýy – til. Ony Londonda qyzmet istegen eki jylda sezindim. Máselen, Koroleva Elızaveta II-men de, Premer-mınıstr Tonı Blermen de olardyń memlekettik tilinde sóılestim. Eger bar máseleni tilmash arqyly sheshýge tyrysqanda dıploma­tııalyq qyzmettiń nátıjesi shamaly bolar edi dep oılaımyn. Býyny bekimegen elge Batys qalaı da óz bıiginen qaraıtyny belgili. Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetin qurǵan – N.Nazarbaev, qoldaǵan Brıtanııa Premer-mınıstri – Tonı Bler. Suraq: Prezıdent jańa ýnıversıtetti ashty. Siz qaıta rektor bolyp oraldyńyz. Jaýap: Iá, áýeli úsh sala boıynsha, munaı-gaz, qarjy jáne ekonomıka, aqparattyq tehnologııalar mamandyqtary boıynsha kadrlar daıarlaýdy qolǵa alǵanbyz. Qazir qanatyn jaıyp, biregeı joǵary oqý ornyna aınaldy. Suraq: Depýtat bolý sizdiń taǵdyryńyz­daǵy kezdeısoq oqıǵa ma, álde zańdy jalǵastyq pa? Jaýap: Kezdeısoqtyq tilekten paıda bolady. 2004 jylǵy Parlament Májilisiniń saılaýyna túsip, baq synap ta kórgenmin. Biraq jol bolmady. «Báz bireýler qusap, ótip edim, ótkizbeı tastady», deı almaımyn. Bireýdiń de elshi, rektor bolǵysy kelgen bolar. О́mir osy. Barmaqtaı baq eńbekpen, adal qyzmetpen keldi ǵoı dep oılaımyn. Osylaı, 2007 jyldyń so­ńynda Elbasynyń Jarlyǵymen Senat depýtaty bolyp taǵaıyndaldym. Elbasyǵa, halqyma rahmet. 38 jyldyq bilim salasyndaǵy abyroıly eńbegim dıplomatııa salasyna, dıplomatııalyq qyzmetim zań shyǵarýshy organ – Senat depýtaty bolýǵa baspaldaq boldy. Táýbe! Suraq: Ádeke, jetpis degen qandaı eken? Jaýap: Qaıdan bileıin, 25-tiń qandaı ekenin bilemin. Al 70-ti buryn kórdi deısiń be? Ishine kirgen soń belgili bolady da... Ádil Ahmetov kim degende, eń aldymen kóp qyrly ǵalym, kóp syrly qalamger, sózi senimdi senator ekendigine kóz jetkizemiz. Bul Ádekeń­niń syrly álemine sholý bolarlyq maqala ǵana. О́miri – ǵumyrly, qyzmeti – abyroıly bolsyn! Ýálıhan QALIJAN.