«Arpa-bıdaı as eken...»

ÚKIMET

«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

  «Úıdegi kóńildi bazardaǵy na­ryq buzady». Naryqtyń ekonomı­ka dep aıdar taqqan myna qoǵam­daǵy tutynýshynyń kóńil-kúıin atam qazaq baıaǵyda-aq dóp basyp, dıagnozyn qoıǵan. Búginde bazar baǵasy aýyzdyǵymen arpalysqan attaı. Al baǵanyń sharyqtaǵany, halyqty qanaǵattandyrmaıdy. О́ıt­­keni qaltasyna artyq salmaq túsip, júıkesin juqartyp, teń­gesin taýysady. Búginde respýblıka kóleminde halyqty azyq-túlikpen qamtama­syz etýdiń túrli josparlary ja­salyp, júıeli jumys júrýde. Osy oraıda Qyzylorda oblysynda da agroónerkásiptik keshendi damy­týǵa buryn-sońdy bolmaǵan kómek kórsetildi. Memlekettik qoldaýdyń arqa­syn­da aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń óndiris kólemi jyl saıyn artyp keledi. Oblys boıynsha 2011 jyldyń qańtar-naýryz aıla­rynda aýyl sharýashylyǵynyń jal­py óndirisi 3795,0 mıllıon teńgeni qurady. Al buny ótken jylmen salystyrsaq, ónimniń 3,3 paıyzǵa artqanyn baıqaımyz. 2011 jyly oblystyń aýyl sha­rýashylyǵy salasyn memlekettik qoldaý kólemi ótken jylmen sa­lys­tyrǵanda 31,6 paıyzǵa art­ty­ryldy.  Aýyl sharýashylyǵy óndi­risin sýbsıdııalaýǵa 3077,1 mln. teńge bólindi, onyń ishinde 2399,7 mln. teńgesi jergilikti bıýdjettiń qarjysy esebinen berildi. Bıyl sharýashylyqtardyń bar­lyq nysandary boıynsha 162,9 myń gektarǵa egis ornalastyrý mejelenip otyr. Onyń ishinde dándi daqyldar 85,7 myń, kartop, kók­ónis, baqsha 21,9 myń, maıly  da­qyl­dar 2,7 myń gektardy quraıdy. Jalpy egis kóleminiń 76,9 myń gektary kúrish alqaby ekenin aıtqan durys. Aldyn-ala málimet boıynsha bıylǵy jyly 317,1 tonna kúrish, 102,6 myń tonna kartop, 99,4 myń tonna kókónis, 129,6 myń tonna baqsha, 16,8 myń tonna et, 91,7 myń tonna sút jáne 13,8 mln. dana jumyrtqa óndiriledi dep kútilýde. Buıyrtsa, bul bıyl halyqty ta­ryqtyrmaıtyn basty jol bolmaq. Aımaq halqyn arzan unmen qamtamasyz etý maqsatynda 2010 jyldyń qyrkúıek aıynda qol qoıylǵan 5 jaqty memorandýmmen Qazaqstannyń Astyq odaǵy arqy­ly oblysqa aı saıyn 1-sortty bıdaı unyn kılosy 46 teńgeden jetkizý qamtamasyz etilýde. Búginge deıin Syr boıyna barlyǵy 19128 tonna un jetkizildi. Nátıjesinde nan turaqty baǵada satylyp, ortasha baǵasy 38 teńge aralyǵyn ustap tur. Turǵyndardy negizgi azyq-tú­lik ónimderimen qoljetimdi baǵa­da qamtamasyz etý maqsatynda ob­lys­ta 31 ret aýylsharýashylyq ónimderiniń jármeńkesi ótkizilip, 70,9 mln. teńgeniń ónimderi rynok baǵasynan 10-15 paıyz tómen satyldy. Sonymen qatar, Qyzyl­orda qalasynyń 5 iri saýda orta­lyqtarynan áleýmettik qatarlar jáne  kólik ústinen satý úshin 5 saýda alańdary uıymdastyrylyp, onda ónimder bazar baǵasynan 10 paıyz tómen baǵada satylady. Baǵa saıasatyn júzege asyrý men keleli máselelerdi sheshý jóninde jergilikti atqarýshy organdar bıznes qurylymdarymen yntymaqtastyq týraly memoran­dým­ǵa otyryp, ózara áreket jasaýda. Maýsymaralyq kezeńde kartop, kókónis-jemis ónimderiniń qory azaıatyny belgili. Degenmen atal­ǵan ónimderdiń baǵasy sharyqtap ketýine jol bermeý úshin olardyń baǵasyn turaqtandyrý maqsatynda «Qyzylordaagroservıs» MKK ar­qyly bólingen 46,8 mln. teńgege respýblıkanyń ońtústik óńirleri­nen tikeleı azyq-túlik ónimderi jetkizilip jatyr. Ústimizdegi jyl­dyń aqpan aıynan bastap búgingi kúnge barlyǵy 460,9 mıllıon teńgeniń ónimi ákelinip, Qyzylor­da qalasynyń «Mıras» saýda ortalyǵynda rynok baǵasynan 20 paıyz tómen baǵada satylýda. Nátıjesinde jyl basymen sa­lys­tyrǵanda kartoptyń Qyzyl­orda qalasyndaǵy baǵasy  30 teńgege (100 teńge), jýa, sábiz 30 teń­gege (90 teńge), jáne qyryqqa­bat 20 teńgege (130 teńge) tómen­dese, qııar men qyzanaqtyń kılosy da tómendetilip, bazar baǵasynan 100-150 teńge arzan satylýda. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń mal bordaqylaý sharýashylyqta­rymen kelissózder júrgizilip,  iri qara malynyń eti ákelinýde. Ob­lysta sıyr etiniń baǵasy kılo­syna 950-1000 teńge bolsa, «Mıras» saýda ortalyǵyndaǵy sóre­ler­de ákelingen ettiń baǵasy 850 teńgeden tur. 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý baǵdarlamasy aıasynda 2010 jyly Qyzylorda qalasynda táýligine 30 tonna nan ónimderin shyǵaratyn zaýyt iske qosyldy. Qazirgi tańda zaýyt kúnine 8,2 tonna nan ónimderin shyǵaryp, 4 turaqty saýda núkteleri jáne 116 dúkendermen kelisim-shartqa otyrý arqyly ótkizýde. Nátıjesinde, ob­lys kóleminde nan baǵasy birqa­lypty deńgeıde, ıaǵnı bólkesi 35 teńgeden satylýda. Oblysta sút ónimderi óndirisi kólemin ulǵaıtý maqsatynda res­pýblıkalyq ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen «660 bas múıiz­di iri qaraǵa arnalǵan taýar­ly sút fermasyn salý» jobasy júzege asyryldy. Sút zaýyty iske qosylǵan jaǵdaıda jyl saıyn 11 myń tonna sút óndirilip, bul ob­lys halqynyń tutynýyn 8 paıyz­ǵa deıin kóterýge yqpal etedi. Mal bordaqylaý keshenin salý ınvestısııalyq jobasy Syrda­rııa aýdanynyń Jetikól eldi mekeninde júzege asyryldy.  Jobanyń jalpy quny 180 mıllıon teńge quraıdy. Onyń ishinde mal bor­daqylaý keshenin uıymdastyrýǵa jergilikti bıýdjetten 120,0 mıllıon teńge  bólindi. Búgingi kúnge mal soıý alańynda 129,5 tonna et ón­dirilip, bul óz kezeginde et baǵa­synyń turaqtanýyna yqpal etti. О́simdik maıyn shyǵarý sehyn uıymdastyrý jobasy Qyzylorda qalasynyń Qyzyljarma eldi mekeninde «Sabyr ı K» JShS júzege asyrdy.  Jobanyń jalpy quny 44 mln. teńge quraıdy. Jobany jú­zege asyrý arqyly oblys orta­lyǵy turǵyndarynyń ósimdik maıymen qamtamasyz etilý deńgeıi 26,4 paıyzǵa jetkiziletin bolady. Bul ózinde óńirde ósimdik maıy baǵasyn turaqtandyrýǵa múmkin­dik beredi. Kókónis ónimderin tamshyla­typ sýarý arqyly óndirýdi oblys kóleminde alǵashqylardyń biri bolyp Jańaqorǵan aýdanyndaǵy «Tatý Agro» sharýa qojalyǵy júzege asyrǵan bolatyn. Qazirgi tańda sharýashylyq óz qarjy­lary esebinen óndirilgen jemis-kókónis ónimderin óńdep otyr. О́ndiristi shıkizatpen qamtama­syz etý baǵytynda ústimizdegi jyly atalǵan sharýashylyq 120 gektarǵa júzim jáne 120 gektarǵa alma aǵashtaryn otyrǵyzdy. So­nymen qatar, sharýashylyq tomat syqpasyn óndirý maqsatynda qy­zanaq otyrǵyzýdy mamyr aıy­nan bastaýdy josparlap otyr. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy aıasynda agroónerkásip kesheni boıynsha jalpy quny 704 mln. teńge quraıtyn 12 jańa óndiris nysandaryn ashý josparlanyp otyr. Jyl basynan beri jalpy quny 267 mln. teńge quraıtyn 4 nysan ashylyp, paıdalanýǵa berildi. Onyń ishinde jalpy kólemi 1,5 ga quraıtyn 22 jylyjaı paıdalanýǵa berilse, jyl sońy­na deıin qosymsha jalpy kólemi 2,6 ga quraıtyn 51 jyly­jaılardy el ıgiligine ótkizý josparlanyp otyr. Bul óz retinde oblys halqynyń maýsym­aralyq kezeńderdegi qajettili­giniń 60 paıyzyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sondaı-aq, jyl sońyna deıin oblys kóleminde ózekti másele bolyp kele jatqan kókónis ónim­derin saqtaý qoımalaryn uıym­dastyrýǵa qatysty qurylǵan «Qy­zylorda» korporasııasy ar­qyly jalpy syıymdylyǵy 11 myń tonnany quraıtyn 2 saqtaý qoımalaryn salý joldary py­syq­talýda. Sonymen qatar, atal­ǵan korporasııa arqyly ju­myrtqa jáne et baǵytyndaǵy qus fermalaryn salý, logıstıkalyq ortalyqtar qurý baǵytyndaǵy jobalardy júzege asyrý jos­parlanyp otyr. Jalpy, joǵaryda atalǵan jo­balardy júzege asyrý agrarlyq sektordyń damýyna, onyń ishinde jemis-jıdek, kókónis, baqsha da­qyldarynyń, mal sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý men ón­dirýge, eń bastysy aımaqtaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtama­syz etýge múmkindik beredi. Syr óńiri ár ýaqytta aýyl sharýashylyǵy salasy jaqsy órkendegen óńir bolyp sanala­tyn. Qazirgi ýaqytta aýylsharýa­shylyq salasy, onyń ishinde mal sharýashylyǵy salasy da  memlekettik qoldaýdyń nátıjesinde órkendep ósýine keń jol ashylyp otyr. Elbasynyń azyq-túlik qaýip­siz­digin qamtamasyz etý tap­syrmasyn oryndaýda oblys­tyń aýyl sharýashylyǵy taýaryn ón­­dirýshiler qa­­jyrly eń­begimen kózge túsip otyr. Osynyń nátıjesinde oblys kóleminde 2011 jyldyń 1 sáýirine 255,1 myń bas múıizdi iri qara, 825,9 myń bas qoı men eshki, 67,5 myń bas jylqy, 31,9 myń bas túıe, 3,6 myń bas shoshqa jáne 211,9 myń bastan astam qus ósirilýde. Sonymen qatar et óndirý – 2,3, sút óndirý – 5,2 paıyzǵa artyp, ár júz analyqtan 24 buzaý, 32 qozy, 26 qulyn jáne 17 bota alynǵan. Qazirgi ýaqytta sharýashylyq­tarda ónimdiligi tómen maldardy asyldandyrý jumystaryn júıeli júrgizýdiń nátıjesinde oblys boıynsha 23 sharýashylyq asyl tu­qymdy mal sharýashylyǵy már­tebesine ıe boldy. Búgingi kúni oblys boıynsha asyl tuqymdy múıizdi iri qara malynyń sany 3,9 myń basqa, qoıdyń sany 41,1 myń basqa, jylqynyń sany 3,6 myń basqa jáne túıe malynyń sany 3,1 myń basqa jetti. Mal tuqymyn asyldandyrý jumystaryn jan­dan­dyrý maqsatynda qyzmet kórsetetin bir dıstrıbıýterlik ortalyq jumys istep tur. 2009 jyldan bastap oblys turǵyndaryn sapaly et jáne et ónimderimen qamtamasyz etý maq­satynda aımaqqa Edilbaı, qazaq­tyń etti maıly iri qylshyqty qoılary ákelindi. Mal tuqymyn asyldandyrý jumystaryn jaq­sar­tý jáne asyl tuqymdy mal­dardyń úles salmaǵyn ósirý maq­satynda sońǵy jyldary «Qy­zylordaagroservıs» MQK arqyly  respýblıkanyń ózge óńirlerinen asyl tuqymdy 1000 bas múıizdi iri qara, 5185 bas qoı, 500 bas jylqy, 79 bas túıe ákelinip, sharýashy­lyqtarǵa lızıngige berilip, 29 orta sharýashylyqtar uıymdas­ty­ryl­dy. Onyń ishinde 2010 jyly  et baǵytyndaǵy qazaqtyń qylshyq júndi 800 bas qoıy 1 sharýashy­lyqqa, 200 bas asyl tuqymdy jaby jylqysy 3 sharýashylyqqa jáne 33 bas túıe ákelinip 1 sharýashylyqqa berildi. Byltyrǵy jyly oblys áki­miniń qoldaýymen  óndiris qýat­ty­lyǵy táýligine 2,5 tonna Syrdarııa aýdanynyń «Jetikól» eldi mekeninen  mal bordaqylaý alańy ashy­lyp, qazirgi tańda aı saıyn 12-13 tonna sapaly et óndirip, halyq ıgiligine arzan et usynyp otyr. Keshen mal soıý pýnktimen, et saq­taıtyn muzdatqysh kameralarmen jabdyqtalǵan. Aldaǵy ýaqytta keshen janynan shujyq ónimderi men etten jartylaı daıyn ónimder daıyndaý sehtaryn ashý jospar­lanyp otyr. Qazaly aýdanyndaǵy «Rza» AQ  2010 jyly jańa ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobamen salynǵan 1200 bastyq iri sút óndiretin kesheniniń iske qosylýyna baıla­nysty, Vengrııadan joǵarǵy ónim­di sút baǵytyndaǵy 660 bas asyl tuqymdy múıizdi iri qara maly ákelinip, qazirgi ýaqytta árbir buzaýlaǵan qashardan 18-20 lıtr­den sút ónimi óndirilýde jáne óndirilgen sútten birneshe ónim túrin shyǵaratyn joǵarǵy tehno­logııaly sút zaýyty jumys isteýde. Aldaǵy ýaqytta qala halqyn jumyrtqa men qus etimen qamta­masyz etý úshin qus fabrıkasyn salý josparlanyp otyr. Elbasy bıylǵy Joldaýynda «Agrarlyq sektorda etti mal sha­rýashylyǵyn damytý jóninde buryn-sońdy bolyp kórmegen joba júzege asyrylady», dep aıy­ryqsha atap ótken bolatyn. «Qaz­Agro» kompanııasy usynyp otyr­ǵan «Sybaǵa» baǵdarlamasy aıa­syn­da oblys kóleminde 2011 jyly 2 et baǵytyndaǵy iri qara malyn ósirip taratýshy reprodýktor sharýashylyǵy, 2 iri qara malyn bordaqylaıtyn alań jáne 30 fermerlik sha­rýashylyqtar uıym­das­tyrý jos­parlanyp otyr. «Sybaǵa» baǵ­darlamasyn iske asyrý maq­satynda oblys kóle­minde   BAQ arqyly habar­landy­rýlar já­ne teledıdar ar­qyly kórer­men­der suraqta­ryna birneshe ret jaýap berildi, so­nymen qatar ob­lys ákiminiń bas­taýymen 86 eldi mekenderde ha­lyq ara­synda tú­sin­dirme ju­mystary júr­gi­zilip, «Aýyl sharýashyly­ǵyn qarjylaı qol­daý qory» jáne «Agrarlyq nesıe korpora­sııasy» AQ-tyń Qy­zyl­orda fı­lıaldary arqyly  nesıe alý joldary túsindirildi. Túsinik jumystarynyń júrgizilýi­niń ná­tıjesinde búgingi kúnge «Sy­baǵa»  baǵdarlamasy boıynsha ne­sıe alýǵa 121 taýar óndirýshi ótinim berip, tizimderi «Aýyl sharýashy­lyǵyn qar­jy­laı qol­daý qory» jáne «Agrar­lyq nesıe korpora­sııasy» AQ-qa jol­dandy. «Aýyl sharýashyly­ǵyn qarjy­laı qoldaý qory» Qyzylorda fılıalyna  7 taýar óndirýshi qu­jattaryn tap­syryp  37,0 mln. teńge jáne «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ ókildigine 6 taýar óndirýshi nesıe alýǵa qujattaryn tap­syryp, osydan 107 bas mal alýǵa  16,9 mln. teńge nesıe alatyn boldy. Et baǵytyndaǵy mal sharýa­shylyǵyn damytý úshin  shal­ǵaı­daǵy jaıylymdardy utym­dy paı­dalaný maqsatynda jaıy­­lym­­­dyq jerlerdi túgen­deý ju­mys­tary júrgizildi. Osynyń ná­tı­jesinde oblys kóleminde 11829,5 myń gektar jaıylym­dyq jer bar, onyń ishinde 6987,0 myń gektar sýarmaly jaıylym­dyq. Al atalǵan jaıy­lymdarda 1291 uń­ǵy­ma, 956 shegendi qu­dyqtar bar. Mal sharýashylyǵyn qunar­ly jem-shóppen qamtamasyz etý barysynda 2011 jyly júgeri egi­sin jalpy 250 gektarǵa, jońysh­­­qa egisin 4674 gektarǵa ulǵaıtý mejelenip otyr. Ústi­miz­degi jyly buryn sýbsıdııa­lan­baǵan jońyshqa daqylyna da sýbsıdııa tólenetin bolyp, jońyshqa egi­siniń ár gektaryna tólenetin  sýb­sıdııa 600 teńgeni quraıdy. So­nymen qatar  egiletin jońysh­qa daqylynyń ónimdi­lik sapasyn arttyrý maqsatynda elıtalyq tuqym ósiretin 1 sha­rýashylyq quryldy. Sondaı-aq, mal basyn zootehnıkalyq talap­tarǵa saı azyqtandyrýǵa qol jetkizý úshin 2 qurama jem shyǵaratyn zaýyt ashý josparlanýda. Atalmysh is-sharanyń barly­ǵy eldi sapaly etpen, tómengi baǵadaǵy azyq-túlikpen qamtama­syz etý úshin jasalyp jatqany aıtpasa da túsinikti. Erjan BAITILES, Qyzylorda oblysy.