Syrtqy ister mınıstri Erjan QAZYHANOV: EQYU-daǵy tájirıbe IKU-da kómektesedi

Elimiz jıyrma jyldyq táýelsizdik tarıhyndaǵy taǵy bir asýdy alǵaly otyr. Ol asý – Qazaqstan Respýblıkasynyń Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵalyq etýi. Musylman elderiniń birligin kúsheıtý, birin-biri qoldaýyn qamtamasyz etý, beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtý, mádenı, óner-bilim salalarynda yntymaqtastyqty damytý maqsattaryn kózdeıtin, 1969 jyly Marok­konyń Rabat qalasynda ótken ıslam álemi saıası qaıratkerleriniń I Islam máslı­ha­tynda qurylǵan bul uıymnyń álemdik saıasatta, ekonomıkada alar orny úlken. «Biz Batys pen Islam álemi únqatysýyn nyǵaıtý boıynsha bastama kóterdik. IKU-ǵa tóraǵalyq Qazaqstannyń syrtqy saıa­saty­nyń azııalyq vektoryn kúsheıtýi tıis», dep atap kórsetti Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna bıylǵy Jol­daýynda. Osy tóraǵalyq qalaı júzege asyryl­maq­shy? Tóraǵalyq barysynda Qazaqstan qan­daı ustanymdardy basshylyqqa almaq­shy?  Dúnıe dıdaryndaǵy musylman memle­ket­teriniń basyn qosatyn uıymǵa jetekshilik jasaýdyń erekshelikteri nede? «EQYU-ǵa tóraǵalyǵymyz tabysty bolǵa­nyn bárimiz kórdik. Endi IKU-ǵa tóraǵa­lyǵy­myzǵa qalaı daıyndalyp jatqanymyzdy jazbaısyzdar ma?» deýshi oqyrmandarymyz da az emes. Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erjan QAZYHANOVTYŃ jańa da jaýapty jumysqa kiriskeli bergi baspasózge bergen alǵashqy suhbatynda osy jaılar áńgime etiledi. – Qurmetti Erjan Hozeuly! Kásibı dıplomat bolǵandyqtan siz kóptegen jyldar boıy elden jyraqta júr­dińiz. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bi­rikken Ulttar Uıymy janyndaǵy Turaqty ókili, Avstrııadaǵy elshi, eli­mizdiń Vena qalasyndaǵy halyq­aralyq uı­ym­dar janyndaǵy Turaq­ty ókili qyz­met­terin atqardyńyz. El­degi baspasóz betinde, telearnalar ekrandarynda kóp kórine qoıǵan joqsyz. 2005 jyly Nıý-Iorkte, 2009, 2010 jyldary Venada joly­ǵysqanymyz, az-kem sóı­les­kenimiz bolmasa, ózińizden suhbat alýǵa kelip otyrǵan  men de sizdi ja­qyn bilemin deı almaımyn. Gazet oqyr­man­dary­nyń da ózińizdiń ómir­baıa­nyńyzben ja­qy­nyraq tanysqysy kelýi zańdy. Siz shy­ǵys­tanýshy-tarıhshy mamandyǵyn qalaı tańdap edińiz? – Meniń mamandyq tańdaýyma Shy­ǵys elderiniń tań-tamasha qaldyrarlyq ta­rıhy, búgingi zamanǵy sıpatynyń biregeıligi, sondaı-aq til bilýge qumarlyq sheshýshi áser etti dep oılaımyn. Men dıplomatııaǵa da shyǵystanýshy-tarıh­shy bolǵandyqtan keldim. Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetiniń shyǵys­ta­ný fakýltetine bizdiń otbasymyzda negizinen dál ǵylymdarmen shuǵyldaný dástúrli túrde qýattalatynyna qaramaı túsken bolatynmyn. – Ata-anańyzdyń mamandyǵy qan­daı edi? – Ákem Máskeýdiń Baýman atyndaǵy Joǵary tehnıkalyq ýchılıshesin bitirgen. Anam geometrııa pániniń muǵalimi edi. – Prezıdenttiń sizdi mınıstr etip ta­ǵaıyndaý týraly Jarlyǵy shyq­qan­­da biraz adam ákeńizdiń atyna nazar aýdardy dep oılaımyn. Hoze – qa­zaq esi­miniń ózgertilip jazylyp ketýi me, álde... – Papam 1937 jyly týǵan. Ol kezde Ispanııada azamat soǵysy júrip jatqan ǵoı.  Hose Dıas degen revolıýsıoner Komıntern Atqarý komıtetiniń múshesi bolǵan. Ispan kompartııasyn basqarǵan. Atam ulynyń atyn sol kisiniń qur­metine qoıǵan eken. – Shyǵystaný sizdi nesimen qy­zyq­­tyrdy? – Bul ǵylym Shyǵys elderiniń ta­rıhyn, ekonomıkasyn, ádebıetin, tilderin, dinderin, ónerin, fılosofııasyn, etnografııasyn, materıaldyq jáne rýhanı mádenıet jádigerlikterin zertteıtin pánderdiń tutas jıyntyǵy ǵana emes. Shyǵystaný – oılaýdyń ózindik júıesi, ol órkenıetterdiń ózara baıýyna septesetin jaılardy taýyp, qoldan­baly mindetterdi sheshý joldaryn izdestirýdi qa­ras­tyrady. Onyń ústine shy­ǵystaný sa­lystyrmaly túrde alǵanda jas ǵy­lym, álemniń anaǵurlym damy­ǵan el­de­riniń syrtqy saıası múddeleri turǵy­synda qa­lyptasqan ǵylym, men bul mamandyqqa osy jaǵynan da qyzyqtym. Osy zamanǵy dıplomatqa qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdardyń bar­lyq salalarynan bilimdi bolý qajet. Tek bilip qana qoıý jetkiliksiz, sol bilimdi basqa da tetiktermen qosa naqty iste paıdalana bilý de kerek. Kóptegen sheteldik issaparlar kezinde, sondaı-aq Qazaqstannyń BUU-daǵy Turaqty ókili, Venadaǵy elshi qyz­me­tin­de Lenıngrad ýnıversıtetiniń mektebi maǵan dıplomatııalyq, qoǵamdyq-saıası, iskerlik jáne akademııalyq ortada, ási­re­­se, arab elderi ókilderiniń arasynda baı­lanys or­natyp, tilektester, dostar ta­býǵa kómek­testi. Aǵylshyn, arab tilderin meńger­ge­nim batys jáne shyǵys ádebıe­tin túpnus­qadan oqýǵa, basqa el­derdiń tarıhyn, má­de­nıetin, dástúr­le­rin te­reńi­rek tanýǵa múm­kindik berdi. Ma­man­dyq tańdaýda da, sol maman­dyqty oqy­tatyn oqý ornyn tań­daýda da qatelesken joqpyn dep oılaımyn. – Siz kóptegen jyldar boıy Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Birikken Ult­tar Uıymyndaǵy Turaqty ókili bol­dy­ńyz. Bizdiń elimizdiń álemdik qoǵam­das­tyqtaǵy alar orny jóninde ne aıtar edińiz? – Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri ashyq ári beıbitsúıgish saıasat júrgizip keledi, BUU-ǵa múshe bolǵaly elimiz ult­­tardyń jahandyq qoǵamdastyǵyna oı­da­ǵydaı kirigip qana qoıǵan joq, sol ortadan laıyqty ári eleýli oryn da ala bildi. Qazaqstan búginde osy zamannyń kókeı­kesti máselelerin sheshýde halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń tolyqqandy áriptesi, biz qarýdy taratpaý rejiminen azyq-tú­lik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge deıingi kóptegen bastamalarǵa belsene qatysýdamyz. Birikken Ulttar Uıymy aıasynda Qa­zaqstan usynǵan halyqaralyq bastama­lardyń arasynan men Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónin­degi keńes ótkizý, Ortalyq Azııa bitimgershilik batalonyn (Sentrazbat) qurý, BUU-nyń Ortalyq Azııa elderiniń eko­nomıkasy úshin Arnaýly baǵdarlamasyn (SPEKA) belgileý, Aral men Semeı po­lı­gonynyń ekologııalyq apat aımaǵyn saýyqtyrý jónindegi halyqaralyq baǵ­darlamaǵa qozǵaý salý, 29 tamyzdy – Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jar­lyǵymen Semeı polıgony jabyl­ǵan kúndi – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-árekettiń halyqaralyq kúni dep jarııalaý sııaqty sharalardy bóle atar edim. Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jáne bizdiń elimizdiń ja­han­dyq ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qosqan úlesi asa aýqymdy. Qazaqstannyń taratpaý jáne qarýsyzdaný salasyndaǵy kósh­­basshylyǵy barshaǵa belgili. Elba­sy­­myz­dyń Táýelsizdiktiń alǵashqy kún­de­ri­nen-aq beıbitsúıgish saıasatty kóre­gen­dik­pen ustanýy bizdi osyndaılyq aby­roıǵa bólep otyr. Ishki jáne syrtqy saıasatyn sarab­dal­dyqpen júrgizýdiń arqasynda Qazaq­stan óz damýynda qomaqty tabystarǵa qol jet­kizdi. Bizdiń elimiz tranzıttik mem­leketter arasyndaǵy damýdyń ta­bys­ty modeli dep tanyldy. Ekono­mı­kadaǵy jar­qyn jetistikterimiz saıası áleýetimizdi nyǵaıtyp, ózimizdiń óńirde ǵana emes, halyqaralyq arenada da bar­ǵan saıyn belsendi, derbes ról atqarýǵa alyp kelip otyr. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tabysty tóraǵalyq etýi, talaıdan shaqyrylmaǵan Sammıtti ótkizýge, onda tarıhı Astana deklarasııasyn qabyl­daý­ǵa qol jetkizýi osynyń aıǵaǵy. – Siz mamandyǵyńyz boıynsha arab­tanýshysyz. Mınıstr retinde ta­nys­tyrýǵa kelgeninde Nursultan Ábish­­uly: «Biz ótken jyly eýropa­lyq máseleler boıynsha jaqsy ju­mys istedik. Qazir arab máselesimen aına­lysýǵa týra keledi. Ol ıslam álemin­degi Qazaqstannyń bedelin ny­ǵaıtýǵa óziniń úlesin qosady dep senemin», degen bolatyn. Árıne, mınıstr qyzme­tine mamandyǵyńyzǵa baıla­nys­ty ta­ǵaıyndalmaǵanyńyz belgili ǵoı, sonda da bul taǵaıyndaý eli­miz­diń syrt­qy saıasatyndaǵy basym­dyq­tar­da jekelegen ózgerister bola­dy dep shamalaýǵa múmkindik beretin shyǵar. Buǵan ne der edińiz? – Birden-aq myna jaıdyń basyn ashyp aıtaıyn: Qazaqstan aldaǵy kezde de óziniń syrtqy saıası baǵytyn kóp vek­torly etip júrgizýdi jalǵastyratyn bolady. Sonymen birge Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýyn­da syrtqy saıasattaǵy azııalyq vektor­dyń kúsheıtiletinin atap aıtqanyna da nazar aýdarý qajet. Munyń ózi ábden oryndy. Qazaqstannyń EQYU, ShYU, IKU sııaqty bedeldi halyqaralyq uıymdar­da­­ǵy tóraǵalyǵy, ásirese, álemdegi, onyń ishinde Taıaý Shyǵys elderindegi keıingi kezde oryn alǵan oqıǵalardy esepke al­ǵanda, elimizdiń aldyna óńir­lik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaı­tý, sondaı-aq ózimizdiń halyqaralyq arenadaǵy rólimizdi kúsheıtý isinde jańa mindetter qoıady. Bul oraıda Memleket basshy­synyń Islam álemi men Ba­tysty jaqyn­datý jónindegi bastamasy erekshe mańyz­dy. Prezıdenttiń joǵary senim kórsetýi maǵan Memleket basshysynyń syrtqy saıası baǵytyn alǵa jyljytý jóninde úlken jaýapkershilik júkteıdi. Men basqaratyn vedomstvo Qa­zaq­stannyń sheteldermen ekijaqty, son­daı-aq kópjaqty halyqaralyq qaty­nas­taryna tyń tynys berý úshin qoldan kelgenniń bárin de jasaıtyn bolady. – Oqyrmandarymyz úshin Islam Kon­ferensııasy Uıymynyń mánin, Qa­zaqstannyń oǵan tóraǵalyǵy qa­laı atqarylatynyn túsindire aıtyp berseńiz. – Islam Konferensııasy Uıymy múshe elderiniń sany jóninen BUU-dan keıingi ekinshi uıym. Oǵan 57 el múshe. IKU-nyń qyzmeti san qyr­ly. Onyń qurylymynda 26 organ men ınstıtýt bar. Uıymnyń negizgi maq­sat­tary men mindetteri onyń túbirli quja­tynda – Jarǵysynda tııanaqtalǵan. Uıym bú­ginde shamamen 1,6 mıllıard adamnyń basyn biriktirip otyrǵan mu­sylman áleminiń ortaq múddelerin ha­lyqaralyq arenada qorǵaýǵa, qoldaýǵa, Ýmmanyń aldynan shyǵyp otyrǵan jańa qaterlerdi eńserý úshin sol mem­le­ket­terdiń kúsh-jigerlerin úılestirip, bir izge salyp otyrýǵa tıisti. IKU, múshe elderdi dinı birtektiligine baı­lanysty biriktirgenimen, dinı qurylym bolyp tabylmaıtynyn basyn asha aıtqym keledi. Bul jaıynda IKU-nyń is basyndaǵy Bas hatshysy Ek­meled­dın Ihsanoglý da birneshe ret málimdegen. Prezıdent Nazarbaevtyń talaı ret aıtqanyndaı, musylman elderimen kóp­qyrly yntymaqtastyqty damytý bizdiń elimizdiń strategııalyq múddelerine sáıkes keledi. Biz – zaıyrly memleketpiz, sonymen birge biz musylman Ým­ma­sy­nyń ajyraǵysyz bóligimiz. Son­dyq­tan da Qazaqstan ıslam áleminde bolyp jatqan saıası-ekonomıkalyq jáne má­denı-gýmanıtarlyq úderisterge belsendi atsalysý úshin 1995 jyly IKU-ǵa múshelikke ótti. Osy 16 jyldyń ishinde Astana Uıym ıns­tıtýttarymen ózara is-qımyldyń joǵary deń­geıi­ne qol jetkize aldy. IKU-daǵy bizdiń pozı­sııa­larymyzdy odan ári nyǵaıta túsý úshin Memleket basshysy IKU-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38-shi sessııasynda Qa­zaq­stannyń  tór­aǵa­lyq etý­ge kandıdatýrasyn usyn­dy, ol usy­nys biraýyzdan qoldaý tapty. Mu­nyń ózi Nursultan Nazarbaevtyń ıslam áleminde de asa bedeldi basshy ekendiginiń taǵy bir dáleli. – IKU-ǵa bizdiń tór­aǵalyǵymyz naqty qa­shan bas­ta­la­dy? Tór­aǵa­lyq neden tany­lady? – Tóraǵalyq IKU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń sessııasyn ótkizý­den bastalyp, shamamen on eki aıǵa, biz óz óki­lettigimizdi izbasary­myz­ǵa bergenshe sozy­la­dy. Tóraǵa el óz aýma­ǵyn­da Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń ses­sııasyn ótkizedi, IKU-nyń osy jáne basqa da keńesshildik qury­lym­da­ry qyz­metin úılestiredi, múshe memleketter ara­syn­daǵy pikirtalastarda mode­ra­torlyq fýnksııa atqarady, Uıym qyz­metin túsindirý jóninde jumys júr­gi­zedi, múshe memleketterdiń saıası, áleý­mettik-ekonomı­ka­lyq jáne mádenı-gý­ma­nıtarlyq salalardaǵy túrlishe kóp­jaqty is-sharalar ótkizýine basta­mashy bolyp, olardy júzege asyrýǵa kómektesedi. Búgingi tańda biz­diń dıplomattarymyz tóraǵalyǵymyz­dyń baǵdarlamasyn  naqty júzege asyrýǵa daıyndyq jumysyn júrgizýde, ol IKU tarıhyndaǵy eń qanyq baǵdar­la­malardyń biri bolady dep oılaımyz. – Qazaqstan dıplomatııasynyń al­dynda IKU-ǵa tóraǵalyq bary­syn­da qandaı túbegeıli mindetter tur? – Qazaqstannyń halyqaralyq baıla­nys­tary men elimizdiń eýropalyq qaýip­sizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýǵa qos­qan úlesi jahandyq aýqymda da, musyl­man áleminde de jaqsy belgili. Biz olardy júzege asyrýdy jalǵastyramyz. Qazaqstan tóraǵalyǵy óziniń kúsh-ji­gerin halyqaralyq jáne óńirlik qaýip­sizdikti nyǵaıtýǵa, áleýmettik másele­lerdi sheshýge septesýge, órkenıetara­lyq únqatysýdy jyljytýǵa, ıslam álemi men Batys arasyndaǵy syndarly is-qımyldy qamtamasyz etýge, ıslam­o­fo­bııaǵa qarsy turýǵa, jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý rejimin kúsheı­týge basa nazar aýdaratyn bolady. IKU-nyń halyqaralyq bedelin art­ty­rýǵa, Uıym is-qımylynyń 2005 jyly qa­sıetti Mekkede qabyldanǵan 10 jyl­dyq josparynyń qaǵıdalaryn júzege asyrýǵa, múshe elderdiń osy zamanǵy qaterler men qyr kórsetýlerge tıimdi qarsy turýyn uıymdastyrýǵa kúsh salmaqpyz. Islam Konferensııasy Uıymy buǵan deıin Qazaqstan Prezıdentiniń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jóninde keńes (AО́SShK) sha­qyrý, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin uıymdas­ty­rý, 2010 jyldy Mádenıetter jaqyn­dasýynyń halyqaralyq jyly dep, al 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-árekettiń halyqaralyq kúni dep jarııalaý jónindegi bastamalaryn qoldaý týraly qararlar qabyldaǵan bolatyn. Biz osy mańyzdy jumysty jal­ǵas­tyrmaq nıetindemiz. Qazaqstan IKU-ny búkil musylman áleminiń ortaq múddelerin tanyta ala­tyn jalǵyz ámbebap halyqaralyq qu­ry­lym dep biledi. Bizdiń elimizdiń tór­aǵalyǵy tusynda IKU-ǵa múshe elder­diń birqatarynda eleýli saıası daǵ­da­rystar oryn alyp jatqanyn atap aıtý shart. Bul oraıda sol oqıǵalardyń áser-yqpalyna qosa, ıslam Ýmmasy úshin dindi áshkereleı synaý (dıffamasııa) máseleleri men ıslamofobııamen kúres kókeıkesti kúıde qala beredi. Arab-Izraıl qaqtyǵysy boıynsha kelissóz úderisi jandana túsedi. Biz ıslamo­fobııaǵa qarsy turý boıynsha úıles­ti­ril­gen saıasat júrgizýdi jaqtaımyz. Osy maqsatpen IKU-nyń ıslamofobııamen kúres jónindegi komıtetin qurýdy usy­nyp otyrmyz. – Erjan Hozeuly, IKU-ǵa tóraǵa­lyqtyń baǵdarlamasynda belgilengen negizgi is-sharalar qandaı? – Syrtqy saıasat vedomstvosy Qa­zaq­stannyń IKU-ǵa tóraǵalyǵynyń 2011-2012 jyldarǵa arnalǵan tujy­rym­da­masy men baǵdarlamasyn jasady. Syrtqy ister mınıstrleriniń 38-shi keńesine qosa, basqa da birqatar mańyz­dy is-sharalar josparlanyp otyr. Atap aıtqanda, Astana IKU-ǵa múshe memleketter densaýlyq saqtaý mınıstrleri­niń 3-shi konferensııasyn, musylman álemindegi áıelderdiń quqyn qorǵaý jó­ninde keńesti, sý máselelerimen aına­lysatyn mamandardyń kezdesýin, Islam ǵylym akademııasynyń kóshpeli májili­sin, «TMD elderindegi ıslam» taqyry­bynda halyqaralyq ǵylymı konferen­sııany, basqa da is-sharalardy ótkizedi. – Eldiń saıası ómirindegi eleýli oqıǵalardyń biri Astanada IKU-ǵa múshe memleketterdiń Syrtqy ister mı­nıstrleri keńesiniń májilisi ótýi bol­ǵaly otyr. Qandaı máseleler tal­qy­lamaqsyzdar? Májilisten qandaı nátıje kútesizder? – Aldaǵy alqaly jıynnyń basty nazarynda musylman álemindegi qoǵam­dyq-saıası jáne áleýmettik-ekonomı­ka­lyq ahýaldyń neǵurlym kókeıkesti máseleleri turatyny talassyz. Syrtqy saıasat vedomstvolarynyń basshylary keńeste búgingi tańda IKU-ǵa múshe mem­leketterdiń, aldymen Soltústik Afrıka men Taıaý Shyǵystaǵy elderdiń tynyshyn alyp turǵan belsendi ishki saıa­sı úderisterge oraı, yntymaqtasa áre­ket etý jóninde bátýalyq kózqarastar izdestiretin bolady. Onyń syrtynda, IKU-ǵa múshe elder mınıstrleri, delegasııa basshylary men Uıym ıns­tıtýttary jetekshilerine qosa, biz Astanada halyqaralyq uıymdardyń, baı­qaýshy elderdiń, kórnekti qoǵam qaırat­kerleriniń úlken tobyn kútip otyrmyz. Mınıstrler kezdesýiniń aıasynda ınteraktıvti sessııa, sondaı-aq IKU-nyń Ortalyq Azııamen yntymaqtastyq jos­paryn talqylaýǵa arnalǵan  joǵary deńgeıde kezdesý ótkiziledi. – Jalpy, keńeske qansha adam qatyspaqshy? –  57 elden shamamen 700-800 adam keledi dep otyrmyz. – Qandaı sheshimder qabyldanady dep oılaısyzdar? – Mınıstrler keńesiniń aıasynda 90-nan astam qarar qabyldaý josparlanýda. Olardyń 40 shaqtysy áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerge, 40 shaqtysy saıası máselelerge arnalady. Ár tóraǵa el mundaıda qararlardyń jobalaryn uıymǵa múshe barlyq eldermen aldyn ala kelise daıyndaıdy. Osy kúnderde (mınıstrmen suhbatymyz dúısenbide, 16 mamyrda bolyp edi – S.A.) Jıddada, IKU Hatshylyǵynda Qazaqstannyń tór­­aǵalyǵymen joǵary laýazymdy tulǵa­lar komıtetiniń otyrysy ótýde, sol oty­rysta bolashaq qujattar talqy­la­nýda. Eń bastysy – kezdesý qorytyndysy boıynsha negizgi qujat – Astana dek­larasııasy qabyldanýy. Ol qujat el­der­diń birligin naqtylap, IKU memle­ket­teriniń damý jolynda yntymaq­ta­sý­ǵa ázirligin qýattaýǵa tıis. – Tóraǵalyq tizgini bizge tıgen tusta biraz musylman elderinde daǵ­darys oryn alyp otyr ǵoı. Shartty túrde «arab revolıýsııalary» delinip júrgen ol oqıǵalar Qazaqstannyń Uı­ymǵa tóraǵalyǵy barysyna qan­daı yqpal jasaıdy dep oılaısyz? – Siz aıtqan «arab revolıýsııalary» óńirdiń saıası kelbetin eleýli túrde ózgertetinin jáne Taıaý Shyǵystaǵy retteý problemalarynyń birqatar qyr­lary­na jańasha qaraýdy talap etetinin anyq uǵyný shart. Ol óńirdegi qaq­tyǵystardyń rettelmeýi geosaıası jaǵ­daı ózgergen tusta álemniń osynaý strategııalyq turǵydan mańyzdy bóli­gin­degi onsyz da ýshyǵyp turǵan jaǵ­daıdy odan saıyn ýshyqtyryp jiberýi múmkin. Sondyqtan óńirdegi memleket­terdiń de, halyqaralyq qoǵamdastyq­tyń da saıası turǵydaǵy basymdyǵy eń aldymen áskerı-saıası jaǵdaıdyń odan ári damýynyń boljaýǵa keletindigi, sondaı-aq óńirde turaqty beıbitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý bolýǵa tıis. О́ńirdegi jaǵdaıdy qalypqa túsirýde IKU mańyzdy ról atqarýy kerek. Árıne, arab áleminde oryn alyp otyr­ǵan oqıǵalar bizdiń tóraǵalyǵy­myz­dyń kún tártibine ózindik túzetý­lerin engizbeı qoımaıdy. – Osy jaıdy qadap suraǵaly otyr edim. Soltústik Afrıka men Taıaý Shy­ǵystaǵy jaǵdaı dál qazir asqynyp tur. Tóraǵalyqtyń kún tártibine sonda qandaı túzetýler engizilýi múmkin? – Bizdiń IKU-ǵa tóraǵalyǵymyzdyń tujyrymdamasy ótken jyldyń jeltoq­sanynda-aq is júzinde daıyn bolyp qal­ǵan edi. Alaıda, odan keıin jańa siz aıtyp otyrǵan oqıǵalar oryn aldy da, biz oǵan birqatar ózgerister engizdik. Endigi basty nazar ekonomıkalyq jáne áleýmettik máselelerge aýdarylyp otyr. Nege deseńiz, arab elderindegi tol­qýlardyń negizgi sebebi halyqtyń áleýmettik máseleleriniń sheshilmeýi ekendigi anyq. IKU-ǵa múshe 57 eldiń shamamen 30 paıyzdaıy neǵurlym nashar damyǵan elder sanatyna qosylady, olardyń arasynda teńizge shyǵýǵa múm­kindigi joq elder de barshylyq. Uıymǵa múshe 57 eldiń tórt qurlyqta shashyraı ornalasýy da ortaq problemalarǵa or­taq kózqarastar qalyptastyrýǵa biraz kedergi keltirip otyr. Uıym aıasyndaǵy birneshe sýbóńirlerdiń árqaısysy ózin mazalaıtyn nárselerdi aldyńǵy qatarǵa shyǵarǵylary kelip turady. Sondyqtan da biz tóraǵalyǵymyzdyń barysynda ne­gizgi nazardy ekonomıkalyq másele­lerge aýdaryp, elderdiń aıqyndamalary men múddelerin jaqyndastyrýǵa ty­rys­paqpyz. IKU aıasynda dástúrli túr­de qararlarda kórinis tabatyn birqatar máseleler bar. Olar Ierýsalımniń már­tebesi, Izraıl-Palestına qarym-qaty­nastary, Taıaý Shyǵystaǵy retteý, Djamma men Kashmır, Soltústik Kıpr, taǵy basqalary. Arab elderiniń ózi ara-dara. Azııa men Afrıkadaǵy elderdiń birazyna ashtyq qaýpi tónýi múmkin ekenin de jasyryp-jabýdyń jóni joq. 7-9 maýsymda Astanada 7-shi Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmy ótedi. Onyń bir májilisi azyq-túlik qaýipsiz­digi máselelerine arnalady. – Suhbatqa kiriserdiń aldynda qys­qasha áńgimelesip qalǵanymyzda sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, daǵdarystyń kelesi tolqyny 2012 jyly qaıtalanýy múmkin, ol bári­nen buryn azyq-túlik salasynda kó­ri­nedi degen boljamdar bar dedińiz ǵoı. – Álemdegi astyq óndirýshi qýatty memleketterdiń biri retinde Qazaqstan bul oraıda da mańyzdy ról atqara ala­dy. Biz búgingi tańda Amerıkanyń IýSAID agenttigi úlgisimen KazAID – Halyqaralyq kómektiń qazaqstandyq agenttigin qurý máselesin qarastyryp jatyrmyz. Aınalasy kedeı el baı bola almaıdy. Ol anyq nárse. Tabysynyń deńgeıi ortasha elderdiń «qaqpany» degen uǵym bar ǵoı. – Sonyń mánin túsindirińizshi? – «Qaqpan» uǵymynyń  máni da­mýdyń belgili bir deńgeıine jetken elderdiń odan ári bıikke kóterilýge sha­masy kelmeı, sol aıadan shyǵa almaı qa­latynynda. Munyń kóp sebepteriniń biri sol elderdiń óńirlik aınalasyna baı­lanysty. Naqty mysal retinde Ma­laı­zııany alaıyq. Malaızııa mine 10 jyl­dan beri jan basyna shaqqandaǵy 15 myń dollarlyq ishki jalpy ónim deń­geıinde turyp qaldy. Odan ári óse almaı jatyr. Latyn Amerıkasyndaǵy biraz eldiń jaǵdaıy da sondaı. Jan basy­na shaqqanda IJО́-si 9 myń dollardy quraıtyn Qazaqstan qazir álemdegi tabys deńgeıi ortasha 45 eldiń tobyna qosyldy. Sondyqtan da biz damý deń­geıimizdi arttyrý jónindegi mindetter­diń aýqymdylyǵyn jaqsy túsinemiz. О́ńirlik turaqty damýdy qamtamasyz etpeı bolmaıdy. Kórshiles elderge kómektesýdiń ma­ńyzyn eskere kelip, Qazaqstan olarǵa qazirdiń ózinde eleýli járdem jasap otyr, alaıda bul isti bir júıege keltirý kerek, ásirese, óńirdegi memleketterge qarasýdyń qamyn jerine jetkize oılastyrý jón. IKU aıasynda kásiptik-tehnıkalyq bilim berýdiń óńirlik ortalyqtaryn qurý, mamandar daıyndaý máselesin py­syq­tap jatyrmyz. Islam ınves­tı­sııa­syn damytý, «Ońtústik-Ońtústik» jelisi boıynsha yntymaqtastyq máseleleri qarastyrylýda. Investısııa ataýlynyń bárin Batystan kúte berý jónsiz. Bul oraıda «Musylman álemi – Batys» jelisi boıynsha únqatysý men ózara túsinistikti damytýdyń máni úlken. Biz IKU-nyń Ortalyq Azııa óńirine nazaryn kúsheıte túspekshimiz. Elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy jylynda sol uıymnyń osy óńirge kóńil bólýi artqany belgili. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný úderisindegi alar bólekshe ornyna baı­lanysty biz bul iske  basymdyq bermekpiz. О́zimizdiń qarýsyzdaný jó­nin­degi tájirıbemizge nazar aýdartyp, IKU-ǵa múshe elderdi ıadrolyq qarýǵa ıe bolý nıetterinen bas tartýǵa sha­qyrmaqpyz. Qazaqstannyń qazirgi qarysh­ty damýy bul iste naqty mysal bolady. – IKU-daǵy tóraǵalyǵymyz bizge musylman elderimen saýda-ekono­mıkalyq yntymaqtastyqty damytý turǵysynda ne bere alady? – Bul yntymaqtastyq birqatar fak­torlarǵa baılanysty óte mańyzdy. Uı­ymdaǵy ekonomıkalyq jaǵynan damy­ǵan elderdiń kópshiligi Qazaqstannyń saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııa­lyq áriptesteri bolyp tabylady. Par­sy shyǵanaǵyndaǵy arab elderi Astana qurylysyna belsene qatysqanyn atap aıtý shart. Olardyń basqa da iri ınves­tısııalyq jáne ınfraqurylymdyq jo­balardy júzege asyrýǵa atsalysqany taǵy belgili. Qazaqstan álemdegi eń iri qarjy ınstıtýttarynyń biri bolyp tabylatyn Islam damý bankimen ózara is-qımyl­dyń bıik deńgeıine shyqty. Bizdiń elimizge bólingen IDB qarjysynyń kólemi shamamen 700 mıllıon AQSh dollary. Onyń syrtynda IDB Qazaqstandaǵy ıslam bankıngin damytýǵa keńesshilikpen kóp   kómek kórsetýde. Tóraǵalyq barysynda musylman elderimen saýda-ekonomıkalyq ózara is-qımyldy jandandyrýǵa, IDB-men, IKU-nyń basqa da ekonomıkalyq ınstıtýt­tarymen ózara tıimdi yntymaqtastyqty damytýǵa kóp kóńil bólinedi. Islam áleminiń ol múmkindigin Qazaqstannyń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna paıdalaný óte mańyzdy. Elimizdiń jyldan-jylǵa arta túsip kele jatqan ekonomıkalyq áleýetin eskerip, Uıym basshylyǵy Qazaqstanǵa óz kandıdatýrasyn IKU-nyń ekonomıka­lyq jáne saýda yntymaqtastyǵy jó­nindegi Turaqty komıtetiniń Bas assam­bleıasynyń bıýro músheligine usyný jóninde oı tastady. Qazaqstan osy qurylymdaǵy tóraǵanyń orynbasary bolyp saılandy. Ystambulda 2010 jyldyń 5-8 qazan kúnderi ótken KOMSEK konferensııasynda ıslam elderi bizdiń memleketimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýdaǵy jetistikterine joǵary baǵa berdi. – Qazaqstannyń IKU-daǵy tór­aǵa­lyǵynan mádenı-gýmanıtarlyq salada ne kútýge bolar edi? – Islam álemimen bizdiń tarıh, din, dástúr, mádenıet ortaqtyǵymyzǵa baı­la­nysty bul saladaǵy yntymaqtas­tyqqa da kóp úmit artamyz. Musylman dúnıesinde de IýNESKO sııaqty uıym bar. Bilim, ǵylym jáne mádenıet jónindegi Islam uıymy (ISESKO) dep atalady. Qazaqstan mádenıetaralyq jáne órkenıetaralyq únqatysý ıdeıala­ryn qoldaıtyn kópetnosty, kópkon­fessııaly memleket retinde aldaǵy kezde bul baǵyttaǵy jumysty jandandyra túsý nıetinde. IKU áleýetin biz etnos­tyq jáne dinı tózimsizdikti, násilshildik pen ıslamofobııany eńserý úshin ba­ryn­sha tıimdi paıdalanýǵa tyrysatyn bolamyz. ISESKO Almatyny 2015 jyly «Azııadaǵy ıslam mádenıetiniń asta­na­sy» dep jarııalady. Bizdiń tóraǵaly­ǵymyzdyń tusynda Damaskidegi  Ál-Farabı babamyzdyń  tarıhı-mádenı ortalyǵy men mavzoleıiniń qurylysy aıaqtalýǵa tıis, bul keshenniń sal­ta­natty ashylýyn uıymdastyrýdy da oılap otyrmyz. – Bizdiń elimizdiń IKU-daǵy tór­aǵalyǵy ózimiz úshin, Uıym úshin qan­daı iz qaldyrsa eken dep tiler edińiz? – Qazaqstan tóraǵalyǵy osy Uıymǵa kiretin elder úshin ǵana emes, búkil álem úshin asa mańyzdy tarıhı kezeńge tustas keldi. Musylman álemi jahandyq deń­geıdegi dara saıasatker  Elbasymyz Nur­sultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen bizdiń elimizde atqarylyp jatqan ja­sam­pazdyq jumysty da, elimizdiń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyna tamasha tóraǵalyqty da, Astana Sammıtiniń tabysyn da kórip-bilip, joǵary baǵalap,  Qazaqstan tóraǵalyǵyna  úlken úmit artyp otyr. Biz de  EQYU-da jınaqtalǵan  tájirıbe IKU-da jaqsy kómektesedi, bul tór­aǵalyq elimizdiń halyqaralyq arena­daǵy bedelin nyǵaıta túsedi,   Astana Islam Konferensııasy Uıymyn da jańa rýhpen tolyqtyrady dep senemiz. – EQYU-ǵa tóraǵalyq kezinde Qa­zaqstan óz tuǵyrnamasyn tórt T-men (Trast. Tolerans. Tradıshn. Transparensı – Senim. Tózimdilik. Dástúr. Ash­yq­tyq)  túıindegen bolatyn. IKU-ǵa tóraǵalyqtyń tuǵyrnamasy qandaı? – Bul joly biz «Beıbitshilik, Yn­tymaqtastyq, Damý» degen uǵymdardy uranymyz etip ustanbaqpyz. Islam áleminde Beıbitshilik bolsa, Ynty­maq­tastyq nyǵaısa, elderimizdiń bári  Damý jolyna tússe deımiz. – Tilegimizge jeteıik. Mazmundy jaýaptaryńyz úshin alǵys aıtamyn. – Jaýapty jumysymyz jónindegi aqparatty oqyrmanǵa jetkizýge múm­kin­dik jasaǵanyńyz úshin sizge de rahmet. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV. Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.