Qylmys quryqtalmaı tur

О́rkenıetti elder quqyq sala­synyń sarapshylary aýyr qyl­mys túrleri oǵan jaǵdaı týǵan jerlerde jıi oryn alatyndyǵyn basa aıtady. Buǵan eldiń ekono­mıkalyq álsizdigin, jumyssyz­dyq, kedeıshilik, memleket tara­py­nan tártiptiń álsireýin, quqyq qorǵaý organdarynyń qaýqarsyz­dyǵyn, t.b. sebepterdi qosýǵa bo­la­dy deıdi. Biraq bizdiń elde mu­n­daı kemshilikter etek alǵan dep aıta almaısyz. El ekonomıkasy belin jazyp, halyqtyń ál-aýqaty túzeldi. Memleket tarapynan tár­tip­ti saqtaýǵa erekshe nazar aýda­ry­lady. Sol úshin de el qazyna­synan mol qarajat bólinedi. Alaı­da, aýrý qalsa da ádet qalmaıdy degendeı,  qylmys jasaý azaımaı tur. Naqty aıtqanda, aýyry bar, jeńili bar el ishinde oryn alyp jatqan qylmys túrleri  tıylar emes. Má­se­len, buǵan naqty aıǵaq keshe IIM bir aptada 3015 qylmys jasal­ǵa­nyn aıtty. Az deı al­maı­syz. Jaq­sy ómir súrýdiń barlyq salasy boıynsha órkenıetke ıek artqan elimizde nelikten munshama qylmys oryn ala beredi? Onyń jaýaby retinde Ishki ister mınıstrligi aınalada bolyp jatqan oqıǵalardan naqty mysaldar da keltirdi. Máselen, osy mamyr aıynda Ishki ister mınıstriniń blogyna Qaraǵandy oblysy ishki ister departamenti jol polısııasynyń jeke batalon komandıriniń  bu­ryn­ǵy orynbasary I. Beloýsovtan  ótinish túsken. Onda Beloýsov Qaraǵandy oblysy ishki ister departamenti bastyǵy orynba­sary­nyń birneshe márte jol erejelerin óreskel buzǵany týraly jáne ákimshilik aıyppuldardy tó­le­meý derekteri boıynsha shaǵym­danǵan. Bul ótinish boıynsha Ishki ister mınıstrliginiń ózindik qaýip­sizdik departamenti jáne Jol polısııasy basqarmasynyń qyzmetkerleri qyz­mettik tekseris júrgizedi. Nátıjesinde Beloýsov baıandaǵan jaǵdaılar anyqtalǵan. Osyǵan baılanysty qosymsha ter­geý amaldary júrgizilip ja­tyr. Qyzmettik tekseris mate­rıal­dary Ishki ister mınıstrli­giniń tártiptik komıssııasynda qa­raldy. Komıssııanyń usynysy boıynsha Ishki ister mınıstriniń buıryǵymen ishki ister organdary qyzmetkerleriniń Ar-namys kodeksin órsekel buzǵany úshin ishki ister departamenti bastyǵynyń oryn­basary atqaryp otyrǵan laýa­zymynan bosatylatyn bolǵan. Qa­zir­gi ýaqytta ol eńbekke jaram­syz­dyq quqyn paıdalanýda kórinedi. Onyń ishki ister organynda budan ári bolýy týraly másele tekserýge deıingi tekseris nátıjesi bo­ıyn­sha sheshilmek. Buǵan qosa Jol polısısıasy basqarmasynyń eki bóliminiń eki bastyǵy, buǵan deıin jol polısııasy basqar­ma­synda bólim bastyǵy laýazymyn atqarǵan Jezqazǵan qalasy ishki ister basqarmasynyń bastyǵy, Qa­raǵandy oblysy ózindik qaýip­siz­dik basqarmasy bastyǵynyń orynbasary jáne jol polısııasy basqarmasy bastyǵy  laýazym­dary­nan bosatylǵan. Sonymen qatar Jol polısııasy basqarma­sy­nyń tórt jaýapty  qyzmetker­leri, ózindik qaýipsizdik basqar­masynyń bastyǵy, ishki ister departamenti bastyǵynyń atalǵan máselege jetekshilik etetin oryn­basary jáne oblystyq ishki ister departamentiniń bastyǵy qatań tártiptik jazaǵa tartylǵan. Árıne, ishki ister organy ishindegi mundaı keleńsizdikterdi jurt bilmeı, kórmeı otyrǵan joq. «Bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritedi» degendeı, talaı ıgi ister búr­kemelenip qalyp jatyr. О́ıtkeni, quqyq qorǵaý organy  arasynda qylmyskerlermen talmaı kúres júrgizetin adal mamandar basym. Sonyń aıǵaǵyndaı olar joǵary­da aıtylǵan jalpy qyl­mystyń «izin sýytpaı» 1918-in ashqan kórinedi. Degenmen, qa­raqshylar da qarap jatqan joq. О́ńkeı tepse temir úzetin jastaǵy jigitter top quryp Almaty qa­lasy men Almaty oblysy aýma­ǵynda taksı júrgizýshilerin qan qaqsatýda. Olar jolaýshylardy jeke ta­symaldaýmen aınaly­s­tatyn júr­gizý­shilerdiń kólikteri­ne jolaýshy retinde minip, so­ńyn­da júrgizýshi­lerdi uryp-so­ǵyp, baılap mań dalaǵa tastap ketedi eken. Sosyn qoldy bolǵan kólik­ter Taraz qala­syna emin-erkin kedergisiz jetkizilip, satylady. Qa­zirgi ýa­qytta quqyq qorǵaý organ­dary osyndaı úsh avtokólikti taýyp, oǵan qa­tys­ty degen qyl­mys­ker­lerdi de qa­maýǵa alǵan kórinedi. Al Batys Qazaqstan obly­syn­da jergilikti bir turǵyn ańdardy qylmyskerlerden qoryp júrgen qoryqshynyń ózin qoryqpaı py­shaq­tap ketipti. Álgi 38 jastaǵy qaraqshynyń shekten shyqqany sonshama qoryqshynyń arnaıy kıimin sypyryp alyp kıip, mo­ıy­­nyna asynyp alǵan. Ony aıta­syz Atyrý oblystyq tarıhı-ól­ke­taný murajaıynan bireý tarıhı jádi­ger­ler, ıaǵnı  2 kúmis ta­panshany jáne  17-18 ǵasyrdyń revolveri men  19-20 ǵasyrdyń  5 pravoslavıe ıkonasyn bildirtpeı úptep ketken. Sóıtse ury esikti ashý úshin onyń kiltin asyq­paı iriktegen kó­rinedi. Ury­nyń asyq­paı júr­geni eshqandaı baqy­laý­dyń bolmaǵany shyǵar, áıteýir ol jaýyngerlik dańq zalynan túrli dárejedegi ordender men medal­dardy da qosa alyp ketken. Keıin jedel-izdestirý shara­lary arqa­synda belgili bolǵa­nyndaı, mu­nyń bárin jergilikti turǵyn jal­ǵyz ózi júzege asy­rypty. Buǵan qosa baspasóz qyzmeti, keshe habarlaǵanymyzdaı, Shyn­tas tuıyq kóshesindegi №6 úıdiń al­dyndaǵy alańqaıda oryn alǵan av­to­kólik jarylysyna oraı qyl­mystyq is qozǵalǵanyn naqtylap ótti. Ol jerden tabylǵan Ivan Che­remýhınniń atyna jazylǵan tól­qujat Ekibastuz qalasynyń turǵy­nyna tıesili kórinedi. Al bul tól­qujatty Ivan Cheremýhın  jańaǵy avtokóliktiń ıesine kepildik retinde tastap ketkeni anyqtalǵan. Eldi eleń etkizgen bul oqıǵa týraly IIM ázirge qolda bar aqparat osy deıdi. AleksandrTASBOLATOV.