Japyraǵy qamqa, topyraǵy torqa

Talǵar aýdanynyń ekonomıkasy órkendep, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsaryp keledi Táýelsiz elimizdiń ár kúni jan jadyratqan jaqsylyq­tar­men jalǵasqan. Mereıli jıyrma jyldyǵymyz toılanǵaly otyrǵan tusta órkenıetke bettegen memleketimizdiń saıası-qoǵamdyq ómiri men áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy qaryshtap alǵa basýda. Osy baǵytta Jetisý jeri jur­t­shy­ly­ǵynyń qosqan úlesi qomaqty desek, Ile Alataýynyń baý­raıyn mekendegen Talǵar aýdanynyń da ózindik orny, aı­shyq­ty qoltańbasy anyq ańǵarylatyny aqıqat. Memleket basshysynyń bıylǵy Jol­daý­yn­­da mereıli merekeniń mańyzdylyǵyna baı­la­nysty atqarylatyn sharalardyń qatary atap kórsetilip, irgeli isterdiń baıyp­ty baǵ­dar­lamalary aıqyndalǵan bolatyn. Mine, osy tapsyrmalardy oryndaýǵa jumylǵan talǵar­lyq­tardyń búgingi eńbekterimen tanysý maq­sa­tynda jolǵa shyqtyq. Jol azabynyń qıyn­dyǵyn kórip júrsem de, túgin tartsa maıy shyǵatyn, japyraǵy qamqa, topyraǵy torqa, saf aýasy jan-saraıyńdy ashatyn, tamasha me­ken­degi irgeli istermen tanysý barysynda bári de umytylǵandaı. Qaı kezde aıtylǵany belgisiz, mundaǵy aqjarqyn, keńpeıil jurt­shy­lyqqa berilgen «taryqsań Talǵarǵa bar» degen támsil de tegin emes. Qalanyń ózi kó­rikti Alataýǵa ıek artyp, taıaq tastam jerde ja­syl jelek jamylyp keńinen sozylyp ja­tyr. Káýsar aýasy dertke daýa, janǵa shıpa ekenin de mundaǵylar erekshe maqtanyshpen jetkizedi. Osy baılyqty paıdalanǵan Tuzdy­bas­taý eldi mekenindegi kúre joldyń boıyna birneshe kıiz úı tigip, qymyzhana jumysyn jol­ǵa qoıǵan kásipker Raıa Qurmanbaevanyń bastamasyna qyzyǵasyń. Salamatty ómir sal­tyn qalyptastyrǵan ol birneshe adamǵa ju­mys ornyn ashypty. Osylaısha jol jónekeı kóńil qyzyqtyrǵan jaılar jalǵasa berdi. Aýdannyń irgesi 1928 jyly qalanypty. Jer jánnaty Jetisýdyń bir bólshegi Talǵar aýdany 1935 jyly 15 mamyrda óz aldyna otaý tigip, Ile aýdany dep atalǵan eken. Aýdan or­talyǵy Talǵar qalasy bolyp, aýdan kólemi bú­gingi Ile men Talǵar aýdandaryn qamtyǵan. Keıinnen 1963 jyly oǵan Eńbekshiqazaq aýdany qosylyp, ortalyǵy Esik qalasyna kóshiri­lip­ti. Úsh jyldan soń, 1966 jyly Ile aýdany qaı­ta óz aldyna bólinip, aýdan ortalyǵy qaı­ta­dan Talǵar qalasyna kóshirilgen. Aradaǵy úsh jyldan soń 1969 jyly 14 mamyrda Tal­ǵar aýdany jeke aýdan bolyp bólingeni de onyń tarıhynan mol maǵlumat beredi. Aýdan­nyń jer kólemi 3,8 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Búginde halyq sany 160 myńnan asady. Almaty qalasyna jaqyn ornalasqan­dyq­tan sońǵy jyldary munda qonys aýdarý­shylar qatary úzdiksiz ósý ústinde. Aýdan quramyna 61 eldi meken, 11 aýyldyq okrýg pen 1 qalalyq ákimdik kiredi. Shańyraǵy bıik, keregesi keń aımaqtyń tynys-tirshiligi ýaqytpen úndese jarasym tapqan. Talǵarlyqtar qaı kezde de tyń tabysymen tanylyp, 30-dan asa ult pen ulys ókilderi qoıan-qoltyq tirshilik keshýde. Sútteı uıyǵan uıǵyr, túrik, grek, slavıan, tatar etno-mádenı or­talyqtary aýdannyń qoǵamdyq-mádenı ómi­­ri­ne belsene aralasyp, dostyqtyń týyn jel­biretip otyr. Qasıetti jerden elge tany­mal kóptegen tulǵalar shyqqanyn aýdan ákimi Talǵat О́mirálıev maqtanyshpen áńgimeledi. – Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaýǵa aýdan halqy jumyla kirisken, dep bastady áńgimesin Talǵat Ábenuly. Jetis­tik­tiń ózi ekonomıkaǵa táýeldi, ári oǵan baǵy­nysh­ty ǵoı. Osy turǵydan alǵanda ótken jyl tabysty qorytyndylanyp, bıýdjetke 5 mlrd. 859 mln. teńge qarjy túsip, boljam 111,2 paıyzǵa oryn­daldy. Aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy toqsanyn­daǵy kiris 1 mlrd. 632 mln. teńgeni qurady.  Negizgi sala – aýyl sharýashylyǵy ekeni belgili. Osy oraıda aýyldy órkendetýdiń basty faktory – agroónerkásip keshenin serpindi damytý men ekonomıkany naryq zańdy­ly­ǵymen ilgeriletýge basymdyq berilýde.­ Ag­ro­ónerkásiptik keshende 4495 aýylsharýa­shy­lyq qurylymy jumys isteıdi. Búgingi baıyp­ty baǵdarlamaǵa saı jumystaryn júıelegen óndiristik kooperatıvter men sharýa qoja­lyq­tary azyq-túlik molshylyǵyn jasaý men ba­ǵa­ny turaqtandyrýǵa kirisken. Sonyń ishinde 38,272 sharshy metr alqaptaǵy 71 jyly­jaı­dyń 35-i iske qosylyp, ótken jyly 480 myń kılogramm ónim tutynýshy ıgiligine aınaldy. Qalǵandarynyń qurylysy jedel júrgizilýde, degen basshy kúz aılarynda ótetin jármeń­ke­de halyqqa qystyq azyq-túligin molynan qam­daýǵa múmkindik týǵyzylaty­nyn jetkizdi.  Ústimizdegi jyly osy saladaǵy ónim kólemin 19 mlrd. 917 mln. teńgege jet­kizip, ony óńdeýdi 3,480 mlrd. teńgege art­tyrýdy kózdep otyrmyz. Tuzdybastaý aýylynda ótken jyly 4,0 myń tonnalyq «Sultan» se­rik­testiginiń kókónis saqtaý qoımasy paıda­la­ny­lýǵa berildi. Belbulaq aýyldyq okrýginde jylyna 2 tonna sút ónimderin óndiretin «Dáýlet» sharýa qojalyǵynyń jumysy da aı­tý­ǵa turarlyq. Bıyl «Baıserke Agro» seriktestigi jylyna 1250 tonna et óńdeıtin kom­bınatty iske qosýdy josparlaýda. «Almaty» asyl tuqymdy mal ósiretin óndiristik kooperatıv respýblıkaǵa tanymal irgeli sharýa­shy­lyqtar qatarynda. Seksen jyldyq tarıhy bar óndiristik kooperatıv astyq, maıburshaq, kókónis, kartop, et, sút ónimderimen ózimizdi ǵana emes, Almaty qalasynyń halqyn da tu­raq­ty qamtamasyz etýde. Sondaı-aq, «Baıserke Agro», «Aırshır» seriktesteriniń ekonomı­kasy jyl ótken saıyn nyǵaıa túsýde. Ekonomıkany ártaraptandyrý basty mindet ekeni daýsyz. Elbasy shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa erekshe kóńil bólip, naqty qamqorlyq jasaýda. О́tken jyly osy saladan ǵana bıýdjet qorjynyna 613,3 mln. teńge qarjy tústi. Kásibin ashyp, jańashyl kózqaraspen ta­nyl­ǵandarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetilýde. Bıyldyń ózinde jańadan 39 nysan iske qo­sy­lyp, 400 adam jańa jumys oryndarymen qam­tyldy. Jalpy, shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda 24000 adam eki qolǵa bir jumys tapqan. 2010 jyly óndirgen ónim men qyzmet kólemi 10 mlrd. 106 mln. teńgeni qurasa, ústi­miz­degi jyly bul kórsetkishti odan da arttyra túsý josparlanyp otyr. Osy oraıda aýdan ekonomıkasyn nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı úles qosqan «Tas-Qum», «Talǵarspırt» aksıonerlik qoǵamdary, «Baron», «Intelservıs» seriktestikteri bıýdjetti toltyrýymen qatar, jerlesterimizdi jumyspen qamtyp, irgelerin keńeıtýde. Taǵy bir jańalyǵymyz, bıyl «Amıran» Qa­zaq taǵamtaný akademııasynyń zaýyty» iske qosylyp, dárýmenderge baı balalar taǵam­daryn óndirýdi qolǵa aldy. Bul el erteńi – sábılerge jasalǵan erekshe qamqorlyq ekenin aıtqan lázim. Elbasy osy óndiristiń ashylýyn telekópir arqyly qabyldaǵanyn bilesizder. Bul da biz úshin úlken qýanysh. Alataýdyń bókterindegi Jańatas saıynda «Ǵundar» týrıstik bazasyn ashý josparlanyp, jer telimi bólindi. Munda týrıster halqy­myz­dyń baı salt-dástúriniń jıyntyǵyn aı­shyqtaıtyn etno-mádenı aýyldaǵy sharalardy tamashalaıtyn kez jaqyn ekenin de oqyrman nazaryna usynýdy jón dep oılaımyn. Búgingi mańyzdy mindet – ozyq ınfra­qu­ry­lymdy qamtamasyz etý, halyqtyń áleýmet­tik jaǵdaıyn kóterý. Osy óreli maqsattar qataryndaǵy aýyz sý, jol, jaryq máseleleri birtindep sheshimin tabýda. Árıne, bul turǵyda áli de halyqty alańdatatyn túıindi jaılar­dyń bar ekenin de jasyrmaımyn, dedi aýdan basshysy eldi meken halqynyń keıbir sura­ny­sy sheshimin tabatyn tustarǵa toqtalyp. Bir kez­deri halyqty mektep, emhana men aýrý­hananyń jetispeýshiligi tolǵandyratyn edi. Búginde bul túıtkil sheshildi deýge bolady. Halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý isine jete kóńil bólinip, Úkimet tarapy­nan da kóptegen aýqymdy jumystar qolǵa aly­nyp jatqany belgili. Respýblıkalyq bıýd­jetten Talǵar aýdandyq toptyq sý júıesin sa­lýǵa 530,4 mln. teńge qarajat bólinse, «Naz» seriktestigi ony sapaly júrgizip jatyr. Tuzdybastaý aýylyndaǵy «Arman», jáne «Bel­aǵash» shaǵyn aýdandaryn sýmen qamtama­syz etýde 134,337 myń teńge ıgerilip, 7,5 sha­qyrym sý qubyry men 2 sý soratyn qondyrǵy iske qosyldy. Al, Erkin aýylyndaǵy kósheler men jıekjoldardy jóndeýge jáne aryq júıesin retke keltirýge 48 mln. 338 myń teńge bólingen edi. Bıylǵy jyly respýblıkalyq bıýdjetten Qyzyl-Qaırat, Almalyq, Amankeldi aýyldary sý júıeleriniń jobalyq-sme­talyq qujattaryn daıyndaý josparlanǵan. Jergilikti bıýdjetten Talǵar qalasynyń, Qy­zyltý, Jańalyq, Rysqulov, Nura aýyl­da­ry­nyń sý júıesi qurylysy men Besaǵash aýy­ly­nyń káriz júıesiniń jobalyq-smetalyq qu­jat­taryn daıarlaýǵa qomaqty qarjy bólindi. Jol máselesi de sheshimin tabatyn kún alys emes. «Jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda oń­taıly ister oryndalyp, joldar retke keltirildi, kóshelerge jaryq túsirildi. Investısııa ıgi­ligine talǵarlyqtar da kenelip otyr. Aýdanǵa 2010 jyly 41835,2 mln. teńge ınvestısııa tartyldy. Nátıjesinde, 89,2 myń sharshy metr turǵyn úı salynyp, áleýmettik sala mamandary qýanyshqa keneldi. Máselen, res­pýblıkalyq bıýd­jetten 105 mln. teńge qar­jy bólinip, 19 páterlik nesıelik turǵyn úı paı­dalanýǵa berilgeni de osy ıgilikti istiń jalǵasy. Ústimizdegi jyly aýdan ekonomıkasyna 43 mlrd. 717 mln. teńge kóleminde ınvestısııa tartý josparlanǵan. Turǵyn úı qurylysyna 6069 mln. teńge qosymsha qarjy tartylyp, sol arqyly 132,2 myń sharshy metr turǵyn úı salý josparlanǵan. Elbasynyń bıylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Joldaýynda aldaǵy on­jyldyqtaǵy mańyzdy mindetterdiń biri – qa­zaq­standyqtardyń ómir sapasy men deńgeıin jaqsartý, áleýmettik turaqtylyqtyń qorǵalý­yn nyǵaıtý qajettigi aıtylǵany belgili. Áleý­mettik salany nyǵaıtý baǵytynda da aýqymdy ister atqarylýda. Qazirgi kezde 400 oryndyq qazaq-túrik lıseıiniń qurylysy qyzý júrgizilýde. Qala­nyń soltústigindegi úsh qabatty bilim shańy­ra­ǵyna Túrkııa 6,5 mln. dollar ınvestısııa sa­lyp otyr. «Turarstroı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi lıseıdi 1 qyrkúıekke deıin paıdalanýǵa berýdi kózdep otyr. Munda úsh tuǵyrly tildi meńgeretin daryndy balalar men áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasy­la­rynyń balalary oqıtyn bolady. Osy maq­satta 43 orta, negizgi jáne bastaýysh bilim beretin mektepter, oblystyq bıýdjetten qarjy­lan­dyrylatyn ınternat, №15 mektep-ınter­na­ty, 2 oqý-óndiristik kombınaty, 3 mektepten tys mekeme, 5 balabaqsha, 2 mýzyka mektebi jumys isteıdi. Talǵar qalasynda 4 jekemenshik, Gúldala aýylynda 1 memlekettik bala­baq­sha ashyldy. Sonymen qatar, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev­tyń qorynan 3 mlrd. 500 mln. teńge qarjy bó­linip, 240 oryndyq «Arystan» áskerı ar­naıy mamandandyrylǵan mektep-lıseıi ashyl­dy. Qazir onyń alǵashqy 80 túlegi óz oqýlaryn jalǵastyrýda. Keńdala aýylynda 240 oryn­dyq, Aqtas aýylynda 180 oryndyq mektepter sa­lynady. Kelesi jyly Tuzdybastaý aýy­lyn­da 900 oryndyq mektep pen «Balapan» baǵdar­la­masy boıynsha Talǵar qalasynda 320 oryn­dyq balabaqshanyń qurylystary bastalady. «Basty baılyq – densaýlyq» demekshi, El­ba­synyń «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdar­la­masy aıasynda Talǵar qalasynda zaman tala­byna saı jańa tehnologııalarmen jabdyq­tal­ǵan 150 tósektik aýdandyq aýrýhana salynýda. Amandyq bolsa bıyl ashylady. Qaırat jáne Eńbekshi aýyldarynda densaýlyq saqtaý qo­syndary salynsa, ústimizdegi jyly Qaratoǵan aýylynda bir aýysymda 10 adamdy qa­byl­daıtyn densaýlyq saqtaý qosyny, Gúldala aýylynda dárigerlik ambýlatorııa salý kezegi kútip tur. Oǵan qosa Talǵar qalasyndaǵy psı­honevrologııalyq ınternat úıiniń ákimshilik ǵımaratyn salýǵa da qarjy qarastyrylýda, degen aýdan ákimine jumyssyzdyqtyń aldyn alý men áleýmettik kómek kórsetý máselesine toqtalýyn ótingen edik. Suraǵyńyz oryndy, eńbek etip, ter tók­ken­de ǵana tirshiliktiń máni bolady. Osy oraıda da jumys júıelengen. Máselen, halyqqa áleýmettik kómek kórsetý salasynda «Jol kar­tasymen» 455 adamǵa jergilikti bıýdjet ese­binen 6,6 mln. teńgege memlekettik ataýly áleý­mettik kómek kórsetildi. 712 otbasyna 10,8 mln. teńgege turmystyq járdemaqy, 18 jasqa deıingi 2265 balaǵa 31,5 mln. teńgege mem­lekettik járdemaqy tólendi. Múgedek bala­lardy úılerinde tárbıeleıtin jáne oqy­ta­tyn 98 otbasyna 1,9 mln. teńgege osyndaı qoldaý kórsetilip, 109 soǵys ardagerine kom­mýnaldyq jeńildik retinde 3,1 mln. teńge qarjy bólindi. «Jol kartasy» baǵdarlamasynyń sheńbe­rin­de halyq eńbekpen qamtylyp, jumys­syz­dyq azaıdy. Aýdandyq jumyspen qamtý bóli­mine 1388 adamnan jumysqa ornalastyrý tý­ra­ly ótinish túsip, onyń 1313-i jumysqa or­na­lastyryldy. Jáne 559 jumyssyz 14 ártúrli qoǵamdyq jumystarǵa tartylyp, 391 jumys­syz kásibı daıarlyqqa, 91 adam áleýmettik ju­mys oryndaryna jiberildi. Osylaısha 1305 jańa jumys orny quryldy. Bıyl jańa ón­diris oryndaryn keńeıtý jáne jańa sehtar men halyqqa qyzmet kórsetý nysandaryn ashý arqyly 1300 jumys orny uıymdastyrylady. Ekonomıkanyń ártúrli salalaryna 1320 adam jumysqa turǵyzylyp, 500 jumyssyz qoǵam­dyq jumystarǵa jiberiledi. Áleýmettik jumys pen kásibı oqýǵa jáne qaıta daıarlyqqa 295 adam jiberiledi dep josparlanǵan. Aýdannyń mádenı ómirinde de eleýli ózge­ris­ter bar. О́zińiz kórgendeı, batyr qolbasshy Baýyrjan Momyshulyna halyqtyń qoldaýy­men eńseli eskertkish ornatylsa, aýǵan soǵy­syna qatysyp, mert bolǵandarǵa da belgitas qoıyldy. Munyń ózi jastardy eljandylyqqa tárbıeleýdegi qundylyqtar. Ońtaılandyrý ke­zinde kóptegen mádenıet oshaqtary jeke adam­dardyń qolyna ótip ketken bolatyn. So­ǵan qaramastan halyqtyń quzyrynda qalǵan Tuzdybastaý mádenıet úıi uzaq jyl bos turdy. Bertin kele onyń jylý júıesi retke keltirilip, óner ordasy jandandy. Sondaı-aq, Qyzyl-Qaırat aýylyndaǵy mádenıet úıi halyqqa qaıtaryldy. Nura aýylyndaǵy talaı jyl qańyrap bos turǵan mádenıet úıine jergilikti bıýdjetten barlyǵy 134,0 mln. teńge qarajat bólinip, kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Onda nebir aýyl ónerpazdary óner kórsetip, kópshiliktiń kózaıymy bolyp júr. Aýdanymyzdyń jergilikti basqarý organ­da­ry qylmyspen kúres jáne qoǵamdyq tár­tipti saqtaý isinde teris áreketterdiń aldyn alý, quqyqtyq oqýdyń aýqymyn keńeıtý, qu­qyq qorǵaý organdarymen baılanysty kú­sheı­tý máselesine erekshe den qoıyp keledi. Ústi­mizdegi jyly oblys ákimi aýdannyń ishki ister basqarmasyna 17 avtokólik bergen edi. Birlesken is-qımyl men aldyn-alý sharalaryn utymdy uıymdastyrý nátıjesinde ótken jyly aýdanda qylmys sany qysqardy. Alda talaı atqarylatyn aýqymdy ister bar. Onyń negizgisi bıylǵy Joldaýda aıtyl­ǵan aldaǵy onjyldyqtyń baǵdarlamasy. Osy mindetti júzege asyrý úshin bar kúsh-jige­ri­mizdi aıamaı eńbek etýimiz kerek. Sonda ǵana elimizdiń bolashaǵy jarqyn, bereke-birligimiz­diń nyǵaıatyny daýsyz dedi, aýdan ákimi Talǵat Ábenuly aımaqtaǵy qolǵa alynǵan máselelerdi egjeı-tegjeıli tanystyryp.  Biz de aýdandaǵy judyryqtaı jumylǵan halyqtyń ynta-yqylasyna rıza boldyq. Desek te, shahardaǵy jol jóndeý, kórkeıtý máseleleriniń áli de júıeli jumysty talap etetinin ańǵardyq. Kúmisjan BAIJAN.