Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek

Asqar Alataýdyń silemderimen astasqan Sýyqtóbe taýynyń eteginde Qastek atty shaǵyn aýyl bar. Syrt qaraǵanda, bul elimizdegi kóp eldi mekenderdiń biri ǵana. Alaıda onyń ózgelerge uqsamaıtyn kóptegen ereksheligi bar. Sol ereksheliginiń biri – osynaý shaǵyn aýyldyń bir ózinen 15-16 ǵylym doktorlary, 50-ge tarta ǵylym kandıdattary shyqqan. Jáne olardyń bári de qandaı ǵalymdar deseńizshi. Iá, elimizdiń irgeli ǵylymdarynyń ár salasyna sol Qastekten shyq­qan ǵalymdardyń árqaısysynyń qosqan úlesi óz aldyna bir tóbe deýge bolady. Árıne, Qastek aýy­lynyń adamdary olardy ár­daıym maqtanysh tutady. Sol maqtaýǵa laıyq aǵalarymyzdyń biri, tehnıka ǵylymdarynyń dok­tory Toqtasyn Meńdebaev de­sem, bul artyq aıtqandyq emes. Osy arada sál sheginis jasasaq, elimizdiń ózge óńirleri sııaqty Sýyqtóbe baýyryndaǵy Qastek aýylynyń azamattary da basynan talaı-talaı jáıtti ót­ke­rgen. Onyń bárine toqtalyp jatýǵa dál qazir múmkindik joq. Qysqa qaıyrǵanda, sonaý qazan tóńkerisinen keıingi aq pen qyzyldyń qaqtyǵysyn, ujym­das­tyrýdyń náýbetin, odan keıingi Uly Otan soǵysynyń bar­lyq aýyrtpashylyǵyn basy­nan ótkergen bul aýyldy kóp eldi mekenniń biri ǵana emes, biregeıi deýge bolady. Olaı deıtinimiz, osy Qastek aýy­lynyń adamdary 1934 jylǵa deıin Keńes óki­metin moıyn­damaı, Sýyqtóbe taýy­nyń jyq­pyl-jyqpylyna ty­ǵylyp alyp, aq gvardııashy­larmen de, qyzyl­darmen de aty­syp, olardyń yr­qyna kónbegeni óz aldyna bir áńgime. Keıin Ke­ńes ókimeti tara­pynan sol qy­lyq­tarynyń zar­da­byn qastek­tik­ter ábden kórdi de. Biraz adam­nyń qyrǵyz asyp, jan saq­taýǵa májbúr bolýy bul sózi­mizdiń bir aıǵaǵy. Toqtasyn aǵa­myzdyń ákesi Meńdebaı aqsaqal da sondaı almaǵaıyp zamanda Qyrǵyzstan asyp ketken eken. Ol Uly Otan soǵysy bastalǵan shaqta ǵana aýylǵa qaıta ora­lyp­ty. Biraq taǵdyr taýqymeti, ashtyq pen qýǵyn-súrgin, aýyr jumys den­saýlyǵyna kóp zar­dabyn tıgizse kerek, aýylǵa ora­lysymen-aq dú­nıeden ozǵan kó­ri­nedi. Toq­tasyn aǵamyz ben Kúláı apamyz, mine, osylaısha jetim-jesir atanypty. Biraq ola­rdyń baǵyna kóp uzamaı so­ǵysqa ketken Meń­debaıdyń baýy­­ry Nú­sipqul ja­ralanyp, elge ora­lypty. Je­timi men jesirin jylat­paǵan el emespiz be, Nú­sipqul aǵa baýyrynyń ot­basyn qamqor­ly­ǵyna alyp, Toqtasyn aǵa­nyń alańsyz er jetýine, oqyp bilim alýyna kóp kómek kórsetti. Ol kezde qazirgideı emes, aǵaıyn men týǵannyń, aby­syn men ajyn­nyń óte tatý kezi. Qatyq­syz qara shaı­dy, qatqan nandy qaq bólip jeıtin aýyl adamdary taǵ­dyr taýqymetin birge kó­teretin. Toqtasyn aǵanyń qurdastary da yzǵarly soǵys jyldarynyń aýyr náýbetin arqalap ósti. Sodan da olar qaıyspaıtyn qara nardaı berik bolyp qalyptasty. Aýyldaǵy Bulantaı atamyz ash­qan bastaýysh mektepte Ábýǵalı Montaev, Toqtasyn Ábdi­qa­lyq­ov, Hamıt Dóshkeev, Bazarbaı Spanov, Jamal Ysqaqkelini sııaq­ty bilikti ustazdardan bilim alǵan Toqtasyn Almatydaǵy №12-shi qazaq orta mektebinde oqýyn jalǵastyrdy. Bul mektepte de úzdik oqyǵan ol 1958 jyly Más­keýdiń Baýman atyndaǵy joǵary tehnıkalyq ýchılıshesine oqýǵa tústi. Biz onda 3-4 synypta oqı­tynbyz. Kórshiles turatyndyqtan da bo­lar, meniń anam Sálıha men Toqtasyn aǵanyń sheshesi Kúláı apamyz óte tatý bolatyn. Ekeýi egis alqabynda da, qyrman ba­synda da temeki tizbesinde de birge júrip, birge eńbek etetin. Tań bozynan ketip, jumystan qas qaraıa oralatyn ekeýi úıdegi bir sháýgim shaıdy da birge ishe otyryp, sher tarqata syrlasýshy edi. Sondaǵy Kúláı apamyzdyń kóbine aıtatyny balasy Toqta­syn­nyń jaıy bolatyn. «Toq­tasy­nym oqýyn bitirgen soń kelin alamyn. Shirkin, sol kúnge jetsem ǵoı», – dep armandap oty­ratyn. Balasynyń jurttyń aıaǵy jete bermeıtin Máskeýde oqı­ty­nyn maqtanysh kóretin apamyz, táýbe, ol armanyna jetti de. Alaıda ol kúnge deıin apamyzdyń talaı qınalystan ótkeni anyq. Áli esimde, birinshi kýrsty bitirgen soń Toqtasyn aǵa aýylǵa keldi. Jaz boıy tynym kórmeı, ujym­nyń shóbin shabysty, asty­ǵyn orysty, temekisin jıysty. Biraq kúzdi kúni aqysyn eńbek­kúnmen aldy. Onda kolhozda aqsha joq, eńbekkún úshin árkimge mól­sherlep arpa-bıdaı, shóp beretin. Qaltasynda kók tıyny joq stýdent Máskeýge qaıtýǵa aqsha tappaı qatty qınalǵan. Bireýden ala turýǵa da esh múmkindik joq. Sebebi, eldiń jaǵdaıy birdeı. Sol kezde Kúláı apamyz zyr júgirip, balasynyń qaıtar jolyna qajet tıyn-tebendi jylap-syqtap jú­rip, zorǵa jınap bergeni áli kóz aldymda tur. Núsipqul aǵanyń úıindegi Toqtasyn aǵanyń jeńgesi Anarkúl tátemiz de bul áýletke ońynan kezdesken eken. Kúláı apamyzdyń aldyn qıyp ótpeıtin tamasha kelin bola bildi. Sol bir syndarly qıyn shaqta eldiń yntymaǵy men birligi de kemel, peıili de keń edi. Qazir ǵoı, zaman keńeıip, baq-dáýletimiz art­qan­menen adamdardyń peıili ta­ry­lyp bara jatqany. Ol kezde qatyqsyz qara kóje iship júrse de jaırańdap, jarqyldap júre­tin. Eń ǵajaby, sol adamdar eń aldymen balalarynyń oqyp, bilim alǵanyn armandaıtyn. Jalpy, sol qıyn-qystaý ke­zeń­niń ózinde qazirgideı qaraqan basyn emes, bú­kil eldiń tileýin tilegen, eldiń uıytqysy bolǵan eki azamat meniń esimde erekshe jaq­sy saqtalyp qalypty. Onyń biri – Ýsabek atamyz bolsa, ekinshisi mektebimizdiń alǵashqy dırektory bolǵan Ábýǵalı aǵamyz edi. Ýsabek ata búkil jetim men jesirdiń qamqorshysy edi. Joq-jitikke únemi kómek qolyn sozyp otyratyn. Aýylda ol kisiniń al­dyn eshkim kesip ótpeıtin, aıtqa­nyn eki etpeıtin. Kóktem shyǵa ol eldi uıymdastyryp, aryq-atyz­dardy qazdyratyn, aýylǵa sý áke­letin, kósheniń boıyna tal-terek ektiretin, baý-baqsha otyrǵyza­tyn. Tipti 1960 jyldary ózi bas bolyp alma aǵashynyń kóshet­terin ákelip, ár úıge taratyp, ony otyrǵyzdyrǵany áli esimde. Qas­tektegi búgingi jaıqalyp ósip jatqan alma aǵashy sol kisiniń egip ketken jemisi. Mektep dırektory bolǵan Ábý­ǵalı Montaev aǵamyz da eldi jınap, qamys orǵyzyp, eski mektep­tiń shatyryn jańalady. Áktep-syrlap, qojyr-qojyr mektep úıin junttaı qylǵany da este. Sabaq­tan bos ýaqytta aýyldyń bar ba­la­syn jınap alyp, oqý orda­synyń aınalasyndaǵy jerdi dýalmen qorshatyp, baý-baqsha ekkizgen. Kóshe boılatyp tal, terek otyrǵyzdyrǵan Ábe­keńniń isin aýyl jurty umyt­qan joq. Qaıta olardyń árbir isi keıingi urpaq úshin úlgi- ónege boldy. Bul adamdar jaıly jazý­daǵy maqsat ta Toqtasyn aǵa­nyń shyqqan ortasynyń, tal besiginen alǵan tárbıesiniń óze­gi qaıda jatqanyn aıtý edi. Aıtsa aıtqandaı, Toqtasyn aǵa da sol joǵarydaǵy aǵala­ryn­daı eline shyn janashyr azamat bolyp qalyptasty. Máskeýdegi oqýyn bitirip kelisimen Al­ma­tydaǵy jabyq áskerı zaýytqa óz mamandyǵy boıynsha ınjener bolyp ornalasty. Jas maman retinde erekshe qam­qor­lyqqa bólenip, eki bólmeli úı aldy. Toqtasyn aǵa men Qapýza táteniń sol shaǵyn páterine Qastekten barmaǵan adam kem­de-kem shyǵar. Qashan kór­seń sol úıdiń tórinde aýyldaǵy aǵa­ıyn-kórshi terlep-tepship shaı iship otyratyn. Aýylǵa “Aq kelin” atanǵan Qapýza tá­te­­­mizdiń peıiliniń keńdigi sonsha, ara-arasynda jumy­sy­na júgi­rip baryp kep, erinbeı-ja­lyqpaı sol kisilerge qazan kóterip, tynym tappaıtyn. “Aǵanyń úıi – aq jaılaý” degen ǵoı, ári Kúláı apamyz osyn­da otyrǵan soń biz sııaqty stýdentter de sol úıdi jaǵa­laı­myz. Orta qursaq bolyp júr­gendikten, osy úıge anda-sanda bir soǵyp, tyńqıyp to­ıyp qaı­tamyz. Onymen qoı­maı, neshe túrli jıyn-toıy­myz­dy da osy kisilerdiń úıinde ótkizemiz. Netken keńdik, net­ken qaımaǵy bu­zylmaǵan qa­zaqy minez dese­ńizshi. Qazir ondaı tar úı túgil, bireýdiń keń saraıdaı kók or­dasyna bas­y­ńyzdy da suǵa almaısyz. Sol qarapaıym halyqtyń alǵysyn alǵandyǵynan shyǵar, Toqtasyn aǵa men Qapýza táte jaman bolǵan joq. О́ndiristen keıin, izdenip júrip, ǵylymı jumysqa aýysty. Qazaqtyń Q.Sátbaev atyndaǵy tehnıkalyq ýnıversıtetinde ustazdyq etti. Kandıdattyq, doktorlyq dıs­ser­­tasııasyn qorǵady. Bir aıta ketetin jáıt, Toqtasyn 2008 jyl­ǵa deıin Qazaqstanda má­shı­ne jasaý salasynan doktor­lyq qor­ǵa­ǵan jalǵyz ǵalym edi. Qazaq­tyń ınjenerlik ǵy­ly­mynda oıyp turyp óz ornyn anyq­taǵan ol máshıne jasaý sa­la­sy­nyń elimizde kenje qal­ǵa­nyn eskere otyryp, shákirt tár­bıe­leýdi de umytpady. Iá, onyń je­tekshiligimen 3 adam ǵylym dok­tory, 11 adam tehnıka ǵy­ly­m­­­darynyń kandıdaty ataǵyn al­dy. Bul arada Toqańnyń júz­ge jýyq ǵylymı eńbekterdiń, jınaqtardyń avtory ekendigin aıta ketsek deımiz. Alaıda ol eńbekteriniń báriniń atyn atap, túsin tústeýge gazet múmkindigi kótermeıtinin eskere otyryp, birer eńbegine ǵana toqtalatyn bolsaq, onyń qazaq tilinde má­shıne jasaý teh­nologııasy týra­ly oqý­lyq jazǵan alǵashqy ǵa­lym ekendigi de biraz jáıtti aıtyp turǵan joq pa. Sondaı-aq 2000 jy­ly «Raýan» baspa­synan shyqqan máshıne jasaý tehnologııasy jónindegi alǵash­qy sózdiktiń av­to­ry da osy bizdiń Toqań. Toqań ónegeli otba­synyń bas ıesi. Ul-qyz ósirgen áke. Nemere súıip otyr­ǵan ata. Solardyń bári Toq­tasyn aǵanyń qamqor­ly­ǵy­na, jylýyna bólenip, baqytty turmys keship jatyr desem, týǵan ákesiniń ornyn joqtat­paı, qamqor bola bilgen Núsip­qul aǵasynan qalǵan ul-qyz­daryna da ol áke ornyna áke bola bildi. Báriniń joǵary bilim alýyna járdemdesti. Arty­nan ergen Toqtamysty – tehnıka ǵylymdarynyń doktory dá­rejesine jetkizdi. Aǵa aldyn­daǵy paryzyn adal oryndady. Aýyldyń oqımyn degen bar balasyna da kómek qolyn sozýdan jalyqqan emes. Janam degen júrekke shoq tastaǵan ǵa­lymdy shákirtteri de erekshe jaqsy kóredi. Toqańnyń árip­tes­teri de onyń bilim-biligin, adamdyq qasıetin joǵary baǵa­laıtynyn kóz kórip júr. О́z basym osyndaı qadir-qasıetke ıe azamatty eń baqytty adam dep sanaımyn. Iá, Toqtasyn aǵa shyn máninde baqytty adam. Serik BAIBATYROV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary áskerı sotynyń tóraǵasy.