Serikbaı Nurǵısaev: Tártipke bas ıgen qul bolmaıdy

Tártip pen bilim ushtasqanda ǵana kez kelgen jannyń adamdyq bolmysy qalyptasady, sondyqtan da ál-Farabı dananyń: «Tártipsiz berilgen bilim – qaýipti» degeniniń syry osynda bolsa kerek. Qandaı da bolsyn ult pen ulystyń órkenıetke órlep, joǵary dárejede damýyna bilimniń aýadaı qajet bolatyny sııaqty rettiliktiń de sonshalyqty kerek ekendigi aqıqat. Adam boıyndaǵy tártiptiń túbi tektilikten tarasa kerek. Sonda ǵana atalarymyz aıtqan: «Tektiden tekti týady, tektilik tuqym qýady» degen sóz ómirden óz ornyn tabady. Babadan kelgen asyl tek pen tereń bilim qoǵamdaǵy kez kelgen tulǵany óz ortasynan daralandyrady emes pe? Ásirese, bul qasıet eldiń kóshin órge súıreýde eńbek etip júrgen memlekettik qyzmetkerlerdiń boıynan tabylyp jatsa, nur ústine nur bolar edi. Qazaqstan Respýblıkasy  Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń Almaty oblysyndaǵy aýmaqtyq basqarmasynyń bastyǵy – Tártiptik keńestiń tóraǵasy  Serikbaı NURǴISAEVPEN bolǵan áńgimemizdiń negizgi ózegi de osy boldy. – Serikbaı О́rikbaıuly, áńgimemizdi memlekettik qyzmetkerlerdiń qoǵamda alar orny men olardyń mańyzdy mindeti týrasynda órbitsek ... – Ár memlekettiń zańnamasynda sondaǵy qoǵamnyń damýyna sáıkes, memlekettik qyz­met­kerlerdiń jumysyn rettep otyratyn, tár­tibin belgileıtin ózindik ádis bolady. Zań­namamen naqtylaýdaǵy basty maqsat – memlekettik qyzmetkerlerdi qatań irikteýden ót­kizip, synaqtan súrinbegenderdi qatarǵa alyp, odan ári tárbıelep, bilimin biliktilikpen ushtastyryp, barynsha bıik deńgeıge kóte­rý. Bul máseleniń mańyzy asa zor. О́ıtkeni, memlekettik qyzmetkerler sol eldiń halqynyń salyǵynan quralǵan qazynanyń qara qazanynan – bıýdjetinen qarjylandy­ry­lady. Soǵan saı memleketten qarjylan­dy­rylatyn qyzmet salasynyń negizgi mindeti – el men jerdiń erteńi úshin, sol eldiń tur­ǵyn­dary­nyń jarqyn bolashaǵy úshin eńbek etý ekeni aıdan anyq. Osydan úsh jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bas­ta­masymen «Eldiń básekege qabilettiligin arttyrýdaǵy memlekettik qyzmettiń róli» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti. Jıyrmaǵa jýyq memleketten arnaıy ókilder qatysqan baıypty basqosýda baıandama jasaǵan Memleket basshysy bizdiń aldymyzda turǵan mindetterdi aıqyndap berdi. Olardyń qatarynda órkenıet kóshiniń órin­de turǵan AQSh, Fransııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, Ońtústik-Shyǵys Azııa memleket­teriniń halyqaralyq tájirıbesin zertteý, so­nyń qorytyndysyna saı ózimizge ǵana tán model jasaý týraly máseleler bar. Atalǵan konferensııada Qazaqstannyń mem­lekettik qyzmet saıasaty álemdegi damy­ǵan elderdiń memlekettik qyzmet saıasatymen teńdes ekendigine kóz jetkizdik. Jalpy al­ǵanda alǵa qoıyp otyrǵan maqsatymyz da, problemalarymyz da uqsas. Mysaly, tamyr-tanystyqpen jumysqa ornalasý, jemqorlyq, qyzmetshilerdiń kásibı deńgeıi men olardyń bilim dárejesi syndy máseleler bar elge ortaqtyǵymen erekshelenedi. Bizdi tolǵandyratyny – talantty, «segiz qyrly, bir syrly», bilimi jetkilikti azamat­tar­dy memlekettik qyzmetke tartý máselesi. Jasyrary joq, qolynan is keletin, jan-jaqty bilimdi, biliktiligi de bir basyna je­tip-artylatyn azamattar joǵaryda tamyr-tanysynyń bolmaǵandyǵynan jumysqa or­na­lasa almaı júredi. Ony kúndelikti ómir­de jıi baıqaımyz. Aýyldyń keıbir jastary qarajat tapshylyǵynan Astana men Alma­ty­na aıtpaǵanda, oblys ortalyqtaryna da bara almaı, bilimderin jetildire almaı júrgeni de shyndyq. Sondyqtan osy máselege áleýmet­tik turǵyda mańyz berip, nazar aýdarǵan jón. Eń bastysy, talantty, bilimdi ári talapty jas­tardy memlekettik qyzmetshilerdiń qata­ryna qosý jaǵyn oılaýymyz kerek. Mańyzdy máseleniń kúrmeýin tarqatýǵa qatysty qarap otyrǵanymyz joq, atqarylyp jatqan jumystar men is-sharalar óte aýqym­dy. Birinshi kezekte memlekettik qyzmetker­diń alǵa qoıǵan maqsatynyń aıqyndyǵy men iskerligine nazar aýdarýǵa tyrysamyz. О́ıt­keni, olar memlekettik qyzmetke kelgen soń qara basynyń qamyn emes, elge qalaı qyzmet etý jaǵyn oılaýǵa tıisti. Mysaly, bizdiń elde memlekettik qyzmetke kelgen maman mem­lekettiń bolashaǵyna negizdelgen basty zań­dardy qanshalyqty meńgergeni jóninde sy­naq tapsyrady, ant qabyldaıdy. Atam qazaq ant, sert degen sózderge erekshe mańyz berip, ony buzǵan jandardy elden alastaǵan, jek kórgen. Sonyń ózinen-aq, anttyń aıbary men mártebesin anyq baıqaýǵa bolady. Ant qa­byldaǵan memlekettik qyzmetker óz jumy­syn adal atqarýdy, birqatar nárselerden shek­telýdi, memlekettiń saıasatyna qyzmet etýdi árdaıym esinde ustaǵanda ǵana aty men atqaratyn mindetine kóleńke túsirmeıdi. Aldyna mańyzdy maqsat qoıyp, moınyna jo­ǵary jaýapkershilik júktegen azamatty memleket te óz tarapynan qoldap, oqytyp, tár­bıelep, baspanamen qamtamasyz etip, ká­sibı deńgeıin shyńdap otyrady. Qazaqstanda bul turǵyda da kóptegen keleli ister atqa­rylýda. Bir aıta keterligi, bizdegi memlekettik qyzmetshilerdiń bilim deńgeıi joǵary. So­ǵan saı basty maqsat ta sol bilimdi ha­lyqtyń ıgiligine jumsaý. Degenmen, aramyz sybaılas jemqorlyqtan, basqa da keleńsiz­dik­terden tap-taza dep aıta almaımyz. Jer bólý, páter berý barysynda asyra siltep, zań­syz artyqshylyqtar jasaý, para alý syn­dy jaǵymsyz derekter kezdesedi. Qazirgi kezde mundaı keleńsizdikterge qarsy kúres barynsha kúsheıtildi. – Memlekettik qyzmetker – halyqtyń úmit artar adamy. Desek te, keıde halyq pen bılik ókilderi arasynda birtutas­tyq­tan góri alshaqtyq basym túsip jatady. Bul turǵyda ne aıtar edińiz? – Qyzmet kórsetýshi bar da, onyń qyz­me­tin tutynýshy bar. Halyqqa qyzmet etetin bolǵandyqtan, eń bastysy jalpaq jurttyń kóńilinen shyǵýdy oılastyrǵan jón. Buqara­men baıypty da, mádenıetti qarym-qatynas jasap, sypaıylyq tanyta bilý qasıeti – memlekettik qyzmetkerdiń boıynda mindetti túrde bolýy tıis. Ony eshkimniń esten shy­ǵar­maǵany abzal. Kórsetken qyzmetińe de naq­ty baǵany halyq beretinin umytpa. Soǵan saı memlekettik qyzmetkerlerdiń halyqtyń al­dyndaǵy abyroı-bedeli de onyń qolyn­daǵy bılikke qarap emes, halyqtyń kóńilinen shyǵyp, qyzmet kórsetkenine baılanysty qalyptasady. Mádenıettilik, paıym-parasat pen bilim-biliktiligi jáne kásibı deńgeıi zańǵa sáıkes bolýy tıis. «Memlekettik qyzmetkerler jıi tekseriledi» degen áńgimeden bizdiń de habarymyz bar. Degenmen munyń shyndyqqa janaspaı­tynyn ashyq aıta alamyn. Is júzinde memlekettik qyzmetkerlerdi eshkim teksermeıdi. Olardyń quqy men bostandyǵy Ata Zańy­myz­ben qorǵalady. Mundaǵy tekseriletin nárse – qyzmetti atqarý barysynda Qazaqstan zań­dary­nyń durys qoldanylýy. Jáne mundaı ispen negizinen prokýratýra jáne taǵy basqa da qadaǵalaýshy organdar aınalysady. Má­selen, zań buzylǵany belgili bolysymen oǵan kináli adamdy anyqtap, jınalǵan mate­rıaldardy kóbine bizge beredi. Tártiptik keńes onyń máselesin qarap, ózara keńese kele qandaı jaza taǵaıyndaý jóninde sheshimge keledi de, tıisti oryndarǵa óz sheshimderin jóneltip, usynys jasaıdy. Jalpy, memlekettik qyzmetkerler halyq­qa bılik jasamaıdy, kerisinshe jurtqa qyz­met kórsetedi degendi kóp adam áli jete tú­sinbeıdi. Ondaılar qalyń buqaranyń ǵana emes, sol memlekettik qyzmet salasyn­da­ǵy­lardyń arasynda bar ekenin jasyryp, ja­býǵa bolmaıdy. Muny kópshilik qaýym tú­sinýi qajet. Sonymen birge halyqtyń da memlekettik qyzmetkerge, ákimge túrli áleýmettik máseleler jóninde talap qoıýǵa quqy bar. О́ıtkeni, halyqtyń eńbekke qabiletti bóligi jumys istep, memleketke salyq tólep, qazy­nanyń qara qazanyn toltyryp otyr. Son­dyqtan olardyń taban et, mańdaı terimen jınalǵan qarjynyń qalaı jumsalyp jat­qanyn bilýge, ıgiligin kórýge degen yntasyn túsinýge bolady. Meniń oıymsha, memlekettik qyzmetker halyqqa laıyqty qurmet kórsetip, baǵalaýy qajet. El bolmasa olar kimge qyzmet etedi? Osyny jete túsingenderi durys. Elbasynyń tapsyrmasymen ákimderdiń halyq aldyndaǵy esep berýi qolǵa alynǵaly kóptegen ıgi ister júzege asyryldy. Qazirgi kezde memlekettik qyzmetshiler de ózderiniń atqarǵan jumys­taryna oraı esep beredi. Bul talap olardy jaýapkershilikke, yjdaǵattylyqqa úıretedi. Memlekettik qyzmetker qoǵamda bolyp jatqan kez kelgen máseleden tysqary qal­maýy kerek. О́z jumysyn durys atqarýmen qosa, memlekettik jáne ulttyq qundylyq­tarǵa da asqan jaýapkershilikpen qaraýy tıis. Osy oraıda biz «Memlekettik qyzmet jáne memlekettik til» degen baıqaý ótkizip oty­ramyz. О́ıtkeni, memlekettik til únemi qolda­nysta bolatyndyqtan onyń mártebesin asy­ryp, qoldanys aıasyn keńeıtýge birinshi kezekte, memlekettik qyzmetkerler, múddeli bo­lýǵa tıisti. Tildi damytyp, ony alǵa jyljy­tatyn kúsh – memlekettik qyzmetker. Aýyl­dyq jerdegi ákimdikterde jumys isteıtin­derdiń bári qazaq tilin jaqsy meńgergen azamattar. Biraq, olardyń bilim deńgeıi oblys­tyq basqarmada qyzmet etetindermen salys­tyrǵanda tómen ekeni ras. Degenmen sózge sheshendikke mán bere otyryp, bilimdi birinshi orynǵa qoıǵan durys. О́ıtkeni bilim nashar bolsa, til sheberliginiń paıdasy shamaly. О́mirde barlyq máseleni naqty ispen sheshý kerek. Bul baıqaýda aýyldyq jerden shyqqan azamattar bilim jaǵyn qamtýǵa tyryssa, qalada óskender qazaq tilin jaqsy meńgerýge atsalysyp, sózdik qoryn tolyqtyrady. So­nymen birge, «Segiz qyrly, bir syrly», «Memlekettik qyzmetker jáne mádenıet» dep atalatyn baıqaýlardy ótkizgennen beri memlekettik qyzmetkerlerdiń ishinde barlyq jaǵynan talantty azamattardyń kóp ekenin baıqadyq. Biz árdaıym memlekettik qyzmetkerlerdiń bedelin bıiktetip, abyroıyn asqaqtatyp, ha­lyq aldynda únemi joǵary deńgeıde kórse­týge umtylamyz. Onyń júris-turysyna, sóı­legen sózine, is-qımylyna, uıymdastyrýshy­lyq qabiletine, adamdarmen qarym-qaty­nasyna kóńil aýdaryp, mán bergen abzal. – Elbasynyń jyl saıynǵy halyqqa arnaǵan Joldaýyn júzege asyrýda naqty qandaı sharalardy qolǵa alyp otyr­syzdar? – Elbasynyń Joldaýyna saı memlekettik qyzmetkerlerden úlken nasıhattyq top qu­rylyp, halyq ishin aralap, aýyl-aýyldarda, qalalarda jyldyń basty qujatynda aıtylǵandardy jergilikti jurtshylyqqa tú­sindiremiz. Joldaýda aı­tyl­ǵan árbir sózdi jan-jaq­ty taratyp, halyqqa, azamat­tar­ǵa, memlekettik qyz­met­kerlerge jet­kizýge tyry­sa­myz. Memlekettik qyzmet­ker Jol­daý­dy durys túsi­nip, Elbasy­nyń tapsyr­ma­syn júzege asyrýǵa atsa­lysýy qajet. Mysaly, meniń ózim sońǵy eki jylda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres má­selesi boıynsha aýdandardy aralap, bir jarym saǵattyq dáris oqyp, túsindirý ju­mystaryn júrgizemin. Onda aldymyzda qandaı ózgerister bar, qandaı talaptar qoıylyp otyr, memlekettik qyzmetkerlerdiń mindeti men mártebesi týraly, zańǵa qandaı ózgerister engizildi degen syndy saýaldar tóńireginde áńgime órbitemiz. Búgingi kúni oblys kóleminde segiz jarym myń memlekettik qyzmetker bar. «Erteńgi kúnde bulardyń ornyna kimder keledi?» degen su­raq mazala­ǵannan keıin I.Jansúgirov atyn­daǵy memlekettik ýnıversıtetpen birigip, osy joǵary oqý ornynan «Memlekettik qyz­met­ker» daıar­laıtyn bólim ashtyq. Ol jerde qazirgi tańda 118 stýdent, úsh magıstrant bilim alýda. Astanadaǵy memlekettik bas­qarý akade­mııa­symen de kelisim-shart ja­sadyq. Onda eki jyl oqyp, eki birdeı joǵary oqý ornynyń dıplomyn alyp shyǵady. Eń bastysy, biz bolashaqtaǵy memlekettik qyzmetkerdi ózimizdiń Jetisý memlekettik ýnıversıtetinde daıarlaýǵa múmkindik aldyq. ­– Oblysta ótip turatyn Tártiptik keńes otyrysynyń mańyzy óte zor. Onda memlekettik qyzmetkerlerdiń kemshilikteri synǵa alynady. Osy Tártiptik keńestiń memlekettik qyzmetkerler jumysyn retke keltirýdegi áseri qanshalyqty? Talqy­laýdan sabaq alatyndar bar ma? – Tártiptik keńes – jazalaıtyn oryn emes. Biz memlekettik qyzmetkerdiń kemshiligin talqyǵa salyp, túzetýdi maqsat tutamyz. Tártiptik keńestiń otyrysyna aqparat quraldarynyń ókilderi de qatysa alady. Sondyqtan ony halyq kórip, teledıdar men gazet-jýrnaldar arqyly qulaǵdar bolady. Mundaı otyrys ashyq túrde ótetindikten memlekettik qyzmetker qatelik jibermeýge tyrysady. О́ıtkeni, onyń kemshiligi teledıdar arqyly kórsetilip, gazet betine jarııa­lanyp jatsa, ózine abyroı ápermeıtinin jaqsy biledi. Tártiptik keńestiń otyrysynda talqylanǵan, jaza taǵaıyndalǵan azamat­ta­rymyz qoǵamnyń, otbasynyń, týǵan-týys­ta­rynyń, birge júrgen qyzmettesteriniń, bala-shaǵasynyń aldynda uıatty bolyp júredi. Sondyqtan tártiptik keńesten sabaq alady degendi senimmen aıta alamyn. Bizdiń mindetimiz memlekettik qyzmetkerdi tárbıeleý bol­ǵandyqtan, Tártiptik keńestiń músheleri oǵan jaqyn adam retinde qaraıdy. Kinásin, jibergen qatesin mádenıetti turǵyda túsindirip, tártipke shaqyramyz. Kemshilikke jol bergen memlekettik qyzmetkerge buryndary jaza, qatań jaza, sógis berilip, eskertý jasalatyn. Bıyl zańǵa ózgeris engizilip, munyń bári alynyp tastalyndy. Endigi jerde «Istep jatqan qyzmetine tolyq sáıkes emes» dep sheshim qabyldap, qyzmetin tómendetemiz, keı jaǵdaıda tipti, qyzmetinen bosatamyz. Demek, zań óte qatal. Buryn Ant qabyldaǵannan keıin árqaısymyzdyń toltyratyn deklara­sııamyz bolatyn. Ol sol qalpynda qalatyn. Qazir sol deklarasııany biz UQK-men birigip, mindetti túrde tekseremiz. Memlekettik qyzmetkerler halyqtyń aldynda syıly, abyroıly, bedeldi bolsa eken deımiz. Bilimin jetildirip otyrýǵa memleket tarapynan jaǵdaı jasaýdyń da sebebin osydan izdegen jón. Búgingi tańda aýyldarda elektrondy júıe boıynsha suraý jiberý múmkindigin qarastyrýdamyz. Eger, oıymyz oryndalsa, jergilikti jurtqa aryz-shaǵymyn Tártiptik keńeske der kezinde jetkizýge tamasha jol ashylady. Qolmen jazylǵan hat jo­ǵa­lyp ketýi múmkin. Eger hatty elektrondy poshtamen jiberetin bolsa, ol eshqashan joǵalmaıdy jáne ózinde de saqtalady. Mine, osyndaı oń ózgerister men jańalyqtar bar. Sózimdi qorytyndylaı kele, qaı qoǵamda, qaı salada, qaı ortada bolmasyn tártipke bas ıgen qul bolmaıdy degim keledi. Elimizdiń órkendeýine, táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýyna, ekonomıkamyzdyń órlep, halyqtyń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵ­daıy­­nyń kóterilýine Almaty oblysynyń qosyp jatqan úlesi zor. Munyń barlyǵy baba­lary­myzdyń san ǵasyrlyq armany bolyp, búgingi jas urpaqtyń mańdaıyna buıyrǵan baq – Táýelsizdigimizdiń jemisi. Jıyrma jyl júırik kóńilmen ólsheıtin bolsaq, az ǵana ýaqyt. Al osy qas qaǵym sátte elimiz ǵalamat jetistikterge qol jetkizdi. Osynyń barlyǵy sarabdal saıasatker Elbasymyzdyń tabandy eńbeginiń jemisi. «Elbasy bireý – halqy oǵan tireý bolsyn» degen sózdi árbir qazaqstandyq sezingende ǵana budan da jarqyn bolashaqqa qaryshty qadam jasaıtynymyz aqıqat. Bul baǵytta da memlekettik qyzmetkerlerdiń alar orny men olardyń is barysyndaǵy tártibi óte mańyzdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Jaqypjan NURǴOJAEV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.