Qanyshtyń asyl shákirti

Ultymyzdyń ulaǵatty uly, dana perzenti, akademık Qanysh Imantaıuly Sát­baev Jezqazǵan jerinen, kıeli Ulytaý­dyń keń dalasynan samǵap ushyp, Qazaq­stan ǵyly­mynyń daraboz uıymdastyrý­shysy, geologııa ǵylymynyń atasy atan­dy. Qa­nekeńniń qo­lynda ósip, óz ónerin ta­nyt­qan, Eńbek Eri Muhıt Quljanuly Bó­pejanov Qazaqstan kenshileriniń ke­meń­geri boldy. Qanysh aǵanyń súıikti shákirt­teriniń biri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ken ınjeneri, Eńbek Eri Ǵazız Omaruly Omarov Qazaqstandaǵy alyp shah­ta ornatýshylardyń eń kórnekti kó­semi edi. О́ıtkeni ol kisi ornatqan alyp shah­­talardaı keremetter Qazaqstannyń esh jerinde joq. Ol shahtalardy kór­me­gender qalqanyna qarap kóp qabatty ǵımarat dep te qalyp júrdi. Boılary toqsan metrlik alyp baǵandy-qalqandar qolmen ornatqan jartastardaı Sary­ar­qaǵa erekshe sán berip tur. Attary ańyzǵa aınalǵan aǵalarymyz­ǵa qarap ósip, óz ónerlerin bıik dárejede kórsetken Dalabaı Eshpanov, Temesh Sa­dýa­­qasov, Ámirhan Baıqońyrov, Atabek Arys­tanov, Sadyq Asatov, Balǵabaı Seısembekov sekildi arystarymyzdyń ómir­leri de erlikke toly. Olardan keıingi býynda qaýlap ósken jastar da aıta qalarlyqtaı qyzmet kórsetip keledi. Al, atyn erekshe atap, Qanysh aǵanyń asyl shákirti deýge turatyn Qazaqstandaǵy ken geologııasynyń alyp tulǵalarynyń biri, Q.I.Sátbaev atyndaǵy Jezqazǵan ken me­tallýrgııalyq kombınaty­nyń jáne «Qa­zaq­mys» korporasııasynyń bas geology bolyp kóp jyldar qyzmet atqarǵan Tóre­qasym Ilııasuly Tánenovtiń dúnıe­den ozǵanyna bir jyldaı ýaqyt zy­myrap ótip ketipti. T.Tánenov 1940 jyldyń 2 maýsymyn­da, Ońtústik Qazaqstan oblysy Kentaý qala­synda dúnıege kelgen. Almatynyń po­lıtehnıkalyq, qazirgi Q.I.Sátbaev atyn­­daǵy Qazaq Ulttyq tehnıkalyq ýnı­versıtetiniń geologııa fakýltetin támam­dap, 1964 jyly ınjener-geolog maman­dyǵy boıynsha Jezqazǵanǵa keledi. 1964 jyldyń 19 mamyrynda Jezqazǵan ken basqarmasynyń «Pokro-15» atty shahta­syna jer astynda qyzmet atqaratyn ýchaskelik geolog retinde jumysqa aly­nady. Eki jyldan keıin osy shahtanyń aǵa geology qyzmetine joǵarylatyldy. Batyr tulǵaly, boıshań kelgen kórkem jigit eken. О́zi óte sabyrly, jasyna qaramaı baıypty da jınaqy, mamandyq mádenıeti óte joǵary, yntaly geolog bolyp shyqty. Ol kezde Jezqazǵanda joǵary bilimi bar ken ınjenerleri kóp bolatyn, al kenshi-geologtardyń kóbi tehnıkýmdy bitirgender edi. Men sol kezde «Pokro-15» shahtasy­nyń bastyǵy edim. Bul shah­tanyń ózge­lerden ereksheligi Jezqazǵan ken ornyn­daǵy eń metalǵa baı bólshek eken. Kombınat orta eseppen 1,07 paıyz mysy bar kendi qazyp alyp jatsa, bul shahtanyń kór­setkishi úsh ese kóp bola­tyn. «Pokro» shah­tasy mys kenin berse, №15 shahta oqpany arqyly qor­ǵasyn, myryshqa baı kendi berip, jylyna 1,5 mln. tonna ken jóneltip turdyq. Kenshiler úshin zor baılyq maqta­nysh bolsa kendegi metaldardyń kóptigi jáne sapasynyń joǵarylyǵy geologtar úshin ońaıǵa soqpaı­tyn. Bizdiń kenimizdiń ishinen álemge áıgili betehtenıt tabyldy, ondaǵy metaldardyń baılyǵy 99%-ǵa jetedi. Renıı pen osmıı sııaqty óte sırek metaldar da bizdiń kennen shyǵyp, kenshiler jaǵynan da, geologtar jaǵynan da zert­teý jumystary geologtardyń moınynda. Jumysymyz sátti júrip jatqan kezde №45 shahtadaǵy geologııa bóliminde jo­ǵary bilimi bar geologtar bolmaǵandyqtan Tóre­qasymdy ken basqarmasy arqyly su­rap aldy. Bizdiń bas geologymyz Jez­qaz­ǵannyń belgili ardageri, Ǵarıf Galımovıch Safar­ǵalıev aǵamyz bolatyn. Tóre­qa­symnyń alǵash­qy eńbek jo­ly qutty ótýi­niń bir sebebi osy kisi. Oǵan qosa, qyzmet­tes dosy G.Mladensev ınstıtýtta syrt­tan oqyp júretin, óte alǵyr, isker jáne yntaly jigit bolatyn. Ony oqýyn bitirgesin Q.I.Sátbaev atyn­­da­ǵy Jezqazǵan ken-me­tal­lýrgııa kombına­ty­nyń bas geology qyzmetine aldy. Bul táji­rıbesi mol, ǵy­lymǵa qumar jigitpen qyz­mettes bolý da Tóre­qa­sym úshin úlken sabaq bol­dy. Bir qyzyǵy, geolog­tardyń talas-tar­tystary taýsylmaıtyn, qo­ryta kelgende T.Táne­novtiń mamandyq dárejesi joǵa­ry, jáne óziniń tereń oılap qoryta biletin sabyrly da baıypty minezimen jeńip shyǵatyn. 1979 jyly Jezqazǵanda eń iri jańa alyp shahta iske qosyldy. «Batys rýdnıgi» quryldy. Bul úlken kenishke bas geolog bolyp T.Tánenov bekitildi. Qaramaǵyna №55 shahta, «Pokro-15», №32-31 shahta­lary bar bul kenish óziniń 5 mln. tonna ken beretin alyp shahtasymen álemge áıgili kenish bolyp shyǵa keldi. Árıne Tóreqasym úshin bul úlken bıikteý, bedelin ósirer qyzmet boldy. 1971 jyly talantty maman retinde Aljırge kómek retinde issaparǵa jiberildi. Odan tórt jyldan keıin oralyp, burynǵy óz ornyna bardy. Taǵy úsh jyl ótkesin kombınattyń geologııa bólimine bas geologtyń orynbasary qyzmetine joǵa­ryla­tyl­dy. 1982 jyldyń 30 tamyzynda Tóreqasym Ilııasuly Q.I.Sátbaev atyn­daǵy Jezqazǵan ken metallýrgııa kom­bınatynyń bas geology bolyp bekitildi. On jeti jyl tapjylmaı osy kenishtik geologııanyń tóbe tórinde asqan iskerlik kórsetip, el qurme­tine bólendi. 1999 jyly bas geologtyń orynbasary bolyp bekitildi. Osy orynda dúnıeden ozǵansha qyzmet atqardy. Aýyr naýqas shyrmaýyqtaı ja­bysyp 2010 jyl­dyń 9 maýsymynda, jetpis jasqa tolǵanyna jeti kún ótkende, qazaqtyń asyl azamaty, kenishtik geolo­gııanyń asa kórnekti uıym­dastyrýshysy, bar ómirin Jezqazǵan úshin, týǵan eli úshin sarp etken asyl tulǵa, ardager kenshi-geolog Tóreqasym Ilııasuly Táne­nov bul fá­nımen qoshtasyp, baqıǵa attandy. Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń Jez­qaz­ǵan ken baılyǵyn ysyrap­syz paıda­lanyp, onyń ishinde bar ártúrli metaldy tolyq paı­dalanýdy kózdep, arttaǵy shá­kirt­­terine ómirlik asyl tilegindeı aı­typ ketse, dananyń sol ama­natyn oryndaý jolyndaǵy eń kórnekti shákirt­teriniń biri Tóreqasym Tánenov boldy. Ol búkil sanaly ómirin osy jolǵa arnap, úsh jyl ýchaskelik jáne aǵa geolog qyzmetin atqar­sa, 8 jyl kenishtiń bas geo­logy, 11 jyl kombınattyń bas geology­nyń orynbasary, 17 jyl Jez­qazǵannyń Q.I.Sátbaev atyn­daǵy ken-metallýrgııa kom­bına­tynda jáne «Qazaqmys» kor­­pora­sııasynda tabandylyq kór­setip, 46 jyl shahtalyq geo­logııany bas­qarypty. Jez­qaz­ǵan sekildi alyp ón­diris orny álemde kóshbasshy bolyp júrgende jarty ǵasyrǵa jýyq bul óte kúrdeli hám jaýapty qyz­metti atqarý kenshi-geolog Tóreqasym Ilııas­uly Tánenov úshin úlken eńbek erligi, naǵyz maıtalman ardagerdiń isi dep bilemin. О́ziniń minezi de shydamdylyq pen ar-namystan tura­tyn. Qashan kórseń qyn­jy­lýdy bilmeı, jy­mı­yp kúlip qana júredi. Qanysh aǵamyzǵa tartqan asyl minezi ony qaı qyzmette júrse de súıkimdi, qadirli etti. Danyshpan Ezoptyń «Qara kúshpen emes, taza meıirimdilikpen mol tabysqa tezdeý jetesiń» degen sózi bizdiń Tóre­qa­sym Ilııas­ulyna arnalǵan sekildi. Qaı jumysta júrse de sol jetken óresi men qutty ornyna dán rıza boldy. Talaı jyl bas geolog bolǵanda ol ózgelerden óz­gesheligin bildirip, asqaq sóılep tós qaqqan emes. Qatty aýyryp júrgende de syr bermeı jumysyn jal­ǵastyra berip, emdelýge de keshteý kiristi me dep qalamyn. Ol naǵyz er minezdi qaısar jan bolatyn, bedelimen sulý sáýlet, eńbegimen úlken dáýlet qurdy. Shahtanyń, kenishtiń, kombınattyń ón­diristik josparlaryn múltiksiz oryndaý úshin qashan, qaı jerdegi kendi qazbalaý jospar-grafıkterin ja­saýǵa ári júırik, ári óte qatal tártipti uıym­dastyrýshy boldy. Kenshilik geologııa shahtanyń as­tynan shyǵatyn sýdy ıgerý úshin de Tóreqasym kenishtik úl­ken gıdro-geolog ekenin kórsete bildi. Buryn­ǵy úlken kom­bınattyń dırek­tory, Eńbek Eri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty V.Gýrba kisi tanı biletin bilgir basshylyq tanytqan iri tulǵa edi. Tóreqa­symdy da ol eshkimniń usynysynsyz ózi uzaq zerttep, únsiz ǵana joǵarylata qoıǵany eńbekqor, tapjyl­mas qaıratkerdi dál tapqany dep bilemin. Tóreqasym Ilııasuly ǵylymda da úl­ken iz tastap ketti. Ol jalpy Jezqaz­ǵan ken ornyna jatatyn shaǵyn bólikterge deıin keńinen zerttep, geologııalyq barlaý jumystarynyń keshegisi men óz ýaqyty­syndaǵy jaǵdaıyn tereń barlap, tabysty izdenisterin geologııa ǵylymy­nyń dok­tory Meıiz Qanyshqyzy Sátbae­vamen birlesip, úlken eńbektenip jeke kitap etip shyǵardy. Bul kitaptaryn Qazaq­stan Ult­tyq ǵylym akademııasynyń Q.­I.Sát­baev atyndaǵy geologııalyq ǵy­lym­dar ıns­tıtýtynyń jáne «Aq Jez­qazǵan-tústime­tall» ujymynyń qol­da­ýy­­men «mıneralogııa rýd ı zonalnost zalejeı Jezkazganskogo mestorojdenııa» (Almaty. Ǵylym, 1995) dep atap Annenskıı kenishiniń negizinde úlken bilim­darlyq tanytyp, tar­tym­dy hám utym­dy shyǵarmany tartý etti. Tóreqasym Ilııasuly Kentaýda týsa da negizgi atamekeni Ulytaý eken, óıtkeni atalary ertede qonys aýdarǵan naıman rýynyń ishindegi Jumyq tarmaǵynan shyq­­qan áıgili Aqtaz babanyń keıingi urpaqtaryna jatady eken. Bul degeniń ataqty Ahmet Ishan, Muhametjan Qara­taev, Orazaı Batyrbekov, Ábiken Mamahov sııaqty óreli, tekti jerden shyq­qandyǵyn bildiredi. Kentaýda týsa da aqyrǵy jatar jeri óziniń negizgi atamekeninde buıyrdy. Tánenovter úlken áýlet, olardyń birs­y­pyrasy Jezqazǵan shah­tala­rynda ken qazyp júr. Ulaǵatty eńbek jolyn ót­kerip, óz shańyraǵyn da shal­qyta bilip, aǵaıyn-jurttyń ardaq­tysy boldy. Tóre­qasym jan jary Kúl­báram ekeýi arys tulǵaly eki ul ósirdi, ázirshe tórt nemeleri bar. Úlken uly Arman Tóre­qasymuly Tánenov – Baıytý fabrıkasynyń ken usaqtaý kor­pýsynyń bas ınjeneri, kishi uly Baǵlan Jezqazǵan mys zaýytynyń bas ınjeneri. Tóreqasym Ilııasuly Tánenov kenshi-geolog, kenishtik geolog retinde úlken iz tastap ketken, 46 jyl ómirin osy jolǵa sarp etken ardaqty azamat. Onyń esimin máńgi saqtaý jolyndaǵy jumystardy Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalarynyń ákimderi men «Qazaqmys» kor­pora­sııa­synyń Qaraǵandy men Jezqazǵandaǵy ókiletti bólikteriniń basshylary aıaqsyz qaldyrmas dep senemin. Ol týǵan eliniń, Jezqazǵannyń, týǵan ata-anasynyń al­dyn­da óziniń azamattyq paryzyn adal eńbegimen úlken dárejede aqtap ótti. Kákimbek SALYQOV. Astana.