Dúrildegen dańqyń qaıda, Almatynyń aporty?

Osy jyldyń 12 mamyrynda Al­matyda Prezıdent N.Á.Nazarbaev qa­la­nyń aktıvimen alqaly jıyn ótkizdi. Onda shahardyń búgingi tynys-tir­shi­ligi men bolashaqtaǵy damýy týraly ke­leli áńgime qozǵaldy. Ońtústik astanamyz­dyń damýy­nyń kóptegen ózekti máse­le­lerimen qatar, Elbasy Almaty aportyn jańǵyrtý prob­le­masyn da alǵa qoıdy. Osydan 25-30 jyldaı burynǵy aport­ty aıtsańyzshy, shirkin! Kólemi tosta­ǵan­daı bolyp, keıbireýi 500-600 gramm tarta­t­yn. Qujatqa súıensek, ertede 1200 gram­­dyq aport almalary da bolypty. Al onyń kózdiń jaýyn alatyn qyzyl­dy-jasyldy túri, tildi úıiretin erekshe dámi men jan­saraıyńdy ashatyn ǵajap ıisi keremet edi. Bir sózben aıtqanda, aport – almalardyń patshasy bolǵan. Oǵan teń keletin alma buryn da, qazir de álemdik assortımentte birde-bir sort joq, onyń ornyn eshqandaı alma sorty toltyra almaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Al­ma­tynyń aporty týraly «Ádilettiń aq joly» atty kitabynda mynandaı jol­dar bar: «Negizinde ákemniń basty sharýa­sy mal baǵý bolatyn. Pálendeı bilimi bolmasa da mıýa aǵashtaryn býdandas­tyrýǵa kánigi edi. Jurt bizdiń baqqa kelip keremet ósip turǵan tańǵajaıyp jemisterdi nemese bir jaǵynda kádimgi aport alma­sy, ekinshi jaǵynda ýyljy­ǵan almurt pisip turǵan aǵashty tama­sha­laıtyn. Ákem ósirgen ondaı almany (aport dep túsiný kerek – avt.) keıin esh jerden kórgen emespin. О́ziniń súıikti sortty almasy – aportty ol kelesi kók­temge deıin buzbaı saqtaıtyn edi. Naý­ryz ben sáýirde ony bazarǵa aparyp qym­batyraq satýǵa bolatyn. Shamal­ǵan­nan Almatyǵa deıin 45 shaqyrym, tonap ketýi múmkin, óıtkeni, arbaly atpen júresiń». Al Nursultan Ábishuly «Qazaq­stan­dyq jol» degen kitabynda aport bir kezde Almatynyń sáni bolǵan dep sıpat­taıdy. Halyqpen kezdesýlerinde Prezıdent aport­ty qazaqstan­dyq­tar­dyń ult­tyq maqta­ny­shy, ol eksport­tyq taýar bolýǵa tıis dep aıtqany esimizde. Biraq, sońǵy jyldary aporttyń azý úderisteri baıqalýda. Jemisi ýaq­talyp, túri sol­ǵyn tartyp, dámi men ıisinen túgeldeı derlik aıyryl­ǵan. Onyń sebebi nede? Biz osy ataǵy búkil álemge málim bol­ǵan, ulttyq maqtany­shy­myzǵa aınalǵan, Almatynyń sım­voly, Jetisý­dyń tól jemisi aporty­myzd­y joǵaltyp al­ǵan joq­pyz ba? Ony qaıtadan jań­ǵyrtýǵa bola ma? Osyndaı saýaldar qaı-qaı­sy­myzdy bolsyn maza­laıtyny anyq. Aporttyń azyp-tozyp ketýiniń sebebi kóp. Biz mysaly, onnan astam (dá­li­rek aıtqanda 14) sebebin anyqtap dá­lelde­dik. Bul maqalada barlyq sebepterin aı­tatyn múmkinshilik joq. Degenmen, onyń keıbir basty sebepterin gazet oqyr­man­daryna jetkizýdi jón kórip otyrmyz. Sonymen, aport almasynyń azyp, qa­zirgideı kúıge túsýiniń basty bir sebebi – ony júıesiz kóbeıtýde jatyr. О́ıt­keni, ulastyrýǵa arnalǵan qalem­she­ler kez kelgen aǵashtardan alyndy. Onyń al­ma­sy sa­paly, dámi men ıisi sort­qa tán, ónimi kóp, jan-jaqty tekserilgen ar­na­ıy analyq aǵashtardan alý kerek edi. Bul – jemis aǵashtaryn kóbeıtýdiń negizgi bir zańy. Biraq osy jaǵdaıdy kezinde eshkim eskerip jatpady. Eshten kesh jaqsy degendeı, endi keshiktirmeı, aport baq­tary­na monıtorıng jasap, analyq aǵashtardy belgileý qajet. Aportqa telitýshi retinde tek qana jergilikti jabaıy alma keledi. Biraq onyń ishinde arnaıy túrlerin ajyrata bilý kerek. Jabaıy almanyń tuqymyn daıarlaý da óz dárejesinde júrgizil­me­di, onyń sapasy qadaǵalanbady. Son­dyq­tan odan ósirilgen telitýshiler de oı­daǵydaı bolmady, sapasy ártúrli boldy. Ol ol ma, sońǵy jyldary telitýshi retinde qy­taı­dyń jáne sibirdiń ýaq alma aǵash­ta­ryn qoldandy. Olar aportqa sáıkes kelmeıdi, tipti bir-birin bótensıdi. Osyǵan baıla­nys­ty О́sim­dik qorǵaý ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtynda jabaıy almanyń birneshe túri telitýshi retinde zerttelip jatyr. Aport almasynyń keremet bolýy­nyń basty faktory – ol Ile Alataýy­nyń erek­she ekologııalyq jaǵdaıy men tabı­ǵaty. Bul sortqa qolaıly jaǵdaı – osy taýdyń teńiz deńgeıinen 900-950 metr­den 1300-1350 metr aralyǵyndaǵy keńistik. Jońǵar Alataýynda bul ke­ńis­tik 850-1250 metr aralyǵynda jatyr. Al aport baǵy budan joǵary ornalassa, oǵan qajetti jylý jetispeıdi, odan tó­men bolsa, ar­tyq­tyq etedi. Biraq XX ǵasyrdyń 60-70 jyl­darynda kópshilik baqtar jo­ǵa­ry aı­tylǵan deńgeıden tys ornalas­ty­ryl­dy (ne tómen, ne joǵary). Mundaı jer­de ósken aporttyń sapasy tómendep, aza bastaıdy. Oǵan qosa, osy baqtardan qa­lemsheler daıarlandy, onyń unamsyz qa­sıetteri kelesi urpaqqa berildi. Dálirek aıtqanda, aporttyń naǵyz jeri, sorttyń ekologııalyq optımýmy Ile Ala­­­taýynda – 950-1250 metr, Joń­ǵar Ala­taýynda – 850-1150 metr ara­ly­ǵy bolyp esep­­teledi. Mine, osy keńis­tik­te aport jaı­nap ketedi, ózine tán qa­sıetin barynsha alǵa salady. О́kinishtisi sol, bul jerlerde basqa daqyldar (jú­geri, bıdaı, kókónis, t.b.) egý oryn aldy, olarǵa basqa jer de ja­­rap jatar edi. Búkil álemge dańqy ja­ıyl­ǵan aport­­ty óz jerinen yǵystyryp, onyń or­nyna bas­qa daqyldar ekkenimiz durys bol­ma­dy. Al sońǵy jyldary aport­tyń tań­daý­ly jerine «jańa qazaqtar» men «ja­ńa orys­tar» ózderiniń ǵımarattaryn sa­lyp tas­tady. Sonda jańǵyrǵan aport­ty qaı jer­­ge egemiz? Qınaıtyn máseleniń biri – osy. Aport almasynyń nasharlaýynyń ta­ǵy bir sebebi – onyń vırýs aýrýyna shal­dyqqany. Bizdiń zertteýlerimizge qara­ǵan­da, aport birneshe vırýs túrimen za­qym­dalǵan. Onyń ishinde tórt latentti vı­rýs bar. Vırýs ınfeksııasy ishtegi qu­rt sııaqty aport aǵashyn ishten soryp, ónimin azaıta­dy, almanyń sapasyn tó­men­detedi. Sortty saýyqtyrý úshin vırýstan taza kóshetter ósirý kerek. Onyń tehnologııasy búgingi kúnde kóp elderde zerttelgen, endi sony iske qosýǵa bolady. Aport baqtarynyń azaıýyna, onyń ata­ǵyna nuqsan kelýine bizdiń keıbir ǵa­lym­darymyzdyń da qosqan «úlesi» az emes. Olar óz sortttaryn shyǵarýmen áýes­­­tenip, so­la­ryn ıtermelep, odan qal­dy sheteldik sort­tar­dy nasıhattaýmen boldy. Árıne, ja­ńa sort shyǵarý kerek, shet eldiń jaqsy sort­taryn óndiriske engizý qajet. Biraq ózimizdiń basty, tájdi sortymyzdy nazardan tys qaldyrǵany ókinishti-aq. Ol ǵa­lym­dar men baǵban­dar­dyń aportqa taqqan «kinási»: jemisti eki-úsh jyl kesh beredi, sýdy kóp qajet etedi,­ ózine tán sorttyq agrotehnı­kany qa­laı­­dy, ıntensıvti sort emes. Tipti, aport al­ma­synyń úlkendigi de kiná bolyp ta­ǵyl­dy: bir adam almany jep taýysa al­maı­dy, qalǵa­nyn dalaǵa tastaı­myz ba, deýshiler de ta­byl­­dy. Kezinde «Kún­­­destiń kinási kóp­tiń» keri bol­dy. Bi­raq bular aport­tyń olar na­sıhat­ta­ǵan sort­­taryna qaraǵanda 10-15 jyl artyq ómir sú­r­etinin eskermedi, sapa­syn bylaı qoı­ǵanda, ónim jaǵynan kóp sort­tardan asyp tú­se­ti­nine kózderin jetkizbedi. Onyń eksport­tyq taýar bolatynyn túsin­bedi, aport ulttyq maqtanyshymyz degen sezimdi aıaqqa bas­ty. «Kóp sýarý kerek, arnaıy kútim qa­jet» deýshi kerenaýlar «kerek etseń jaq­sy zat, eńbek sińir – babyn tap» degen qa­ǵı­dany qaperge almady. Áı­teýir ne kerek, toǵy­shar sheneýnikter men selqos ǵalym­dar anaý-mynaý dep, aportty taǵy­nan túsirýge ty­rysyp baqty. Sóıtip, aport­ty búgingi múshkil jaǵdaıyna jetkizip tyndy. Aporttyń azyp-tozyp ketýiniń 14 se­bebiniń barlyǵy derlik antropogendik fak­torlarǵa baılanysty, ıaǵnı biz ózi­miz kiná­limiz, sondyqtan da ony jań­ǵyr­tý adam­nyń qolynda. Ýaqyt kút­peı­di. Aport­tyń azý prosesi jyl sanap kú­sheıýde. Biz ony búgin saqtap qalma­saq, erteń kesh bolady. О́ıtkeni, analyq aǵash­tar – sorttyń geno­fony jyl sa­ıyn azaıyp barady. Aport máselesin endi uzyn arqan, keń tusaýǵa salýǵa bolmaıdy. Jań­ǵyrǵan aportty XXI ǵasyrdyń tájdi sortyna aınaldyrý pa­ryz. Mine, sonda biz el Prezı­dentiniń tap­syr­masyn oryndaǵan bolamyz. Aport máselesi búgin ǵana kóterilip otyr­ǵan joq. Bul másele XX ǵasyrdyń 80- jyl­darynan beri qozǵalyp keledi. El­ba­sy­myz Nursultan Nazarbaev aport prob­le­ma­syn sol kezden qazirgi kúnge deıin naza­ry­nan tys qaldyrǵan joq. О́zim kýá bolǵan bir jaǵ­daıdy aıtaıyn. 1988 jyly Qazaq­tyń je­mis jáne júzim ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtyna respýblıka bas­shy­la­ry kelgeni bar. Ol kezde N.Á.Nazarbaev Mınıstrler Ke­ńesiniń Tór­aǵa­sy bolatyn, men osy ıns­tıtýt dırek­torynyń ǵylym jónindegi oryn­­­ba­sary edim. Nursultan Ábishulynyń bizge qoıǵan birinshi suraǵy osy aport jó­ninde boldy: «Bizdiń maqtan tuta­tyn apor­tymyzdyń taǵdyry ne bola­dy? Ony qaıta­dan qalpyna keltiretin qandaı sharalar istelip jatyr?» – degen edi (Árıne, ǵalym­dardyń shaban jumy­syna qa­na­ǵattan­baǵa­nyn sezdirdi). Mine, sodan beri Prezıdent aport­ty jańǵyrtý máselesin talaı ret kó­ter­di. Kúni keshe ǵana, ıaǵnı 12 ma­myr­da Al­m­atyda qala aktıvimen kezdeskende Elbasy aport máselesin taǵy da kóterdi. Bylaı qarasań, aport problemasy jo­ǵary deńgeıde kóterilip júr. Biraq máse­le jaqsy bastalady da, sońynan birte-birte sıyrquıymshaqtanyp ketedi. Buǵan kináli toǵyshar sheneýnikter men selqos ǵalym­dar. Eń baryp turǵan skeptık ǵa­lymnyń ózi aport proble­ma­synyń kókeı­kesti másele ekenin joqqa shyǵar­maı­dy, bul máselemen aınaly­sý­dyń qa­jeti joq dep te aıta al­maı­dy. О́kinish­tisi, basqa­larǵa kedergi ja­saı­dy. Tipti, she­neýnik­terdiń ózderi al­dyna barsań, aport máse­le­sin yn­ta­men tyń­daıdy, senen artyq túsi­ne­tin­deı kórinip, kómektesýge ýáde be­redi, biraq, ýádesin oryndamaıdy. О́ıt­ke­ni, olar bo­lashaqty oılamaı, aıaq as­tyn­­da jat­qan paıdany izdeıdi. Sosyn, aport pro­blemasymen aına­lysý óz qyz­met mindetine baılanysty adam­dar nemketti qa­ra­dy, al máselemen aınalys­qysy kele­tin­derdiń múmkinshiligi bol­ma­dy. Birinshilerdi, ókimet oryndary jaýapqa tart­pady, ekinshilerge qamqorlyq jasa­ma­dy. Sondyqtan da, aportty jańǵyrtý problemasyn sheshýdi yntaly, múd­de­li, jany ashıtyn ǵalymdarǵa tapsyrý qa­jet. Osy máselemen buryn shuǵyl­dan­ǵan, ony jaqsy biletin, ulttyq patrıottyq sezimi bar adamdar qolǵa alýy tıis. Bulaı etpese, odan eshteńe shyqpaıdy. Sońǵy kezde Elbasynyń tapsyr­ma­syna sáıkes tıisti mınıstrlikter aport proble­ma­syna bet bura bastady. My­sa­ly, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2009 jyly ár ǵylym salasynan irgeli zert­­teýlerge konkýrs ja­rııa­la­dy. Biz (О́sim­dik qorǵaý ǵylymı-zert­­teý ınstıtý­ty) bul kon­­kýrs­qa aportty jań­ǵyrtý problema­sy­men qa­tystyq. Joly­myz bo­lyp kon­kýrsty utyp shyqtyq. Ǵyly­mı jobamyz­dyń naqty qu­ny 9 mln. teńge bol­ǵanymen (jyl saıyn), mınıstrlik álem­dik qarjy daǵ­darysyn syltaýra­typ, 4,5 mln. teńge ǵana bóldi. Bú­ginde osy qarjyǵa da qana­ǵat etip otyr­myz. Soǵan baıla­nys­ty baǵdar­lama­myz­dy edáýir qys­qartýǵa májbúr bol­dyq. Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstr­ligi­niń «Qaz­­Agro- In­no­vasııa» AQ prezıdenti, aka­de­mık S.Kenenbaev myrzanyń ynta ta­ny­týymen bıylǵy jyly aportty jańǵyrtý prob­le­masyna 5 mln. teńge qa­rajat bólindi. Osyn­daı qarajat­tan­dyrý 2012-2014 jyl­­­dary da jalǵaspaq. Qazirgi kezde atalmysh problemada aıtarlyqtaı nátıjeler de bar. О́simdik qorǵaý ınstıtýty men Bıologııa jáne bıotehnologııa ınstıtýty birigip júr­giz­gen zertteýler nátıje­sinde mıkroklondaý ádi­­si­men aporttyń «jańa ósim­digi» probırka da (in vitro) alyndy. О́simdikter probırkada tamyrlanǵan­nan keıin, olar qoldan jasal­ǵan to­py­raqtaǵy konteınerlerge kóshirildi. Qa­zir olar (konteınernaıa kýltýra) jy­ly­jaıda beıimdelýden ótip jatyr. О́simdik­ter ábden shıraǵannan keıin olar­dy dalaǵa shyǵaryp, kádimgi to­py­­raq­qa egemiz. Telitýshige ulastyr­ǵan­nan soń, olar­dy kóshet qalpynda baq­qa otyrǵyzamyz. Sonymen qatar, Bıologııa jáne bıotehnologııa ıns­tı­týty­­men birigip, aportpen Sıvers ja­baıy almasy­nyń ár for­ma­synyń gene­tı­ka­lyq kodyn (DNK) zerttep jatyr­myz. Mundaı zertteýler telitýshini durys tańdaýdy qajet etedi. 2011 jyldan bastap aportty jań­ǵyrtý má­selesine qatysty ǵyly­mı-zert­teý ju­mys­tary Jemis jáne júzim sha­rýashylyǵy ıns­tıtýtymen birlesip júr­gi­zilýde. Endi jo­ǵa­ry­­da atalǵan irgeli já­ne tájirıbelik ju­mys­­tar ke­ńeıtile já­ne tereńdetile tú­sedi. Eger qarjy­lan­dy­rylý jetkilikti bolsa, Al­maty apor­tyn jańǵyrtý jónindegi Elbasy­nyń tapsyr­ma­syn ǵylymı negizde 4-5 jyl­da oryn­daýǵa bolady. Istiń tájirı­belik ja­ǵy­­na kelgende de ǵalymdar qol qý­syryp otyr­­maıdy, onda da qyrýar eńbek isteýi kerek. Maǵjan ISA, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Almaty.