Túgin tartsań maıy shyǵar mal bolsa...

Álemde sońǵy kezde azyq-túlik máse­lesine aıtarlyqtaı kóńil bóline bastady. Bul kezdeısoqtyq emes. Búginde jer shary­nyń keıbir elderinde azyq-túlik jetim­sizdiginiń baıqala bastaýy, boljam boıyn­sha taıaý jyldarda halyq sanynyń aıtar­lyqtaı ósetindigi qaı eldi bolmasyn alań­datpaı qoımasa kerek. Elbasynyń elimizdiń damý baǵytta­ry­nyń biri retinde aýyl sharýashylyǵy ón­dirisin, onyń ishinde mal sharýashylyǵyn ataýy da bul salanyń erekshe mańyzdyly­ǵyn bildirdi. Mysaly, ázirge otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler aýyl sharýashylyǵy ónimderimen elimiz tutyný­shy­larynyń qajettilikterin 40-60% deń­geıinde ǵana qamtamasyz etip otyr. Eger de buǵan otandyq ónimderdiń sapalyq, baǵalyq sáıkes­siz­dik­terin qos­saq, eli­mizdiń keleshekte Búkil álem­dik saýda uıymy qura­myn­da bo­la­tyn­­dy­ǵyn aıtpa­ǵan­da, búgingi Keden odaǵy jaǵdaıynda da mal ónimderi ryno­gyn­daǵy qıyndyq­tarǵa dýshar bolýymyz ábden múmkin. Halyqqa Joldaýynda, «Nur Otan» ha­lyq­tyq-demokratııalyq partııasynyń sezin­de Elbasy mal sharýashylyǵyn da­mytýdyń, onyń ishinde et óndirisin artty­rýdyń qajettiligin basa aıtqan bolatyn. Atap aıtqanda, et ónimderimen ishki sura­nys­ty ǵana qamtamasyz etpeı, eki-úsh jylda jylyna 60 myń tonna etti syrtqa shyǵarý qajettigi aıtyldy. Qaraǵandy oblysynda óndiristik nysan­dar burynda da etti mal sharýashylyǵy, onyń ishinde iri qara eti óndirisi aýqymdy­lyǵymen erekshelengen bolatyn. Mysaly, óńirde attary Odaqqa belgili bolǵan «Pros­tornyı», «Batyq» ettik iri qara asyl tu­qym­dy mal zaýyttary tájirıbesi men kórset­kishteri, kezinde mal tuqymdaryn asyl­dan­dyrý is-sharalarynyń qudy­ret­ti­ligin kór­set­kendeı bolǵan. Atap aıtqanda, bul sharýashylyqtarda erkek iri qara tólderiniń táýliktik salmaq qosýy 1200-1400g., 12-14 aılyqtaǵy tirideı salmaqtary – 450-500 kg., atalyq maldary 1400 kg. bolǵan. Árıne bular rekordtyq kórsetkish­ter, degenmen de sharýashylyqtar ortasha kórsetkishteri tıisinshe bulardan 10-15% deńgeıinde tómen boldy degenniń ózinde, búgingi jaǵdaımen salystyrmaly túrde saraptar bolsaq, bir jastaǵy erkek taıyn­shanyń 1 kg. tirideı salmaqtaǵy ózindik quny 100-150 teń­geden aspaıdy eken. Sondaı-aq, sútti iri qa­ra sharýashy­lyǵynda da qyrdyń qyzyl tuqymdy iri qara malyn ósiretin «Krasnaıa-polıana» mal zaýytynda saýyn maldyń ortasha súttiligi jylyna 3600 kg. bolsa, búginde bul kórset­kish 2000 kg. deńgeıden asa almaı otyr deýge bolady. Demek, búginde bul atalǵan sharýashylyq kórsetkishiniń 70% deńgeıine qol jetkize otyryp ta sút óniminiń ózindik qunyn 20-25% tómendetýge bolady eken. Bul degen mal sharýashylyǵyn keń kólemdi selek­sııa­lyq is-sharalaryn utymdy atqarý arqyly, taıaý jyldarda et, sút ónimderiniń baǵa­laryn búgingi jaǵ­daıdan kem degende tórtten birge tómen­detip, turaqtandyrýǵa múmkindikterdiń barlyǵyn kórsetse kerek. Biraq, búginde óńirde óndiriletin mal sharýashylyǵy ónimderiniń 80% jýyǵynyń shaǵyn, otbasy sharýashylyqtary úlesine tıesililigi, óndirilgen ónimder kólemi naq­tylyǵynyń kúmándiligi mal basy ónim­diligin jetildirý is-sharalaryn júrgizýde aıtarlyqtaı kúrdelilik qalyptastyryp otyr. Biz qansha jerden mal sharýashylyǵy, aýylda negizgi tirshiliktiń, kásipkerliktiń, tabystylyqtyń birden-bir kózderi dep na­sıhattaǵanymyzben, burynǵy memlekettik sharýashylyqtardaǵy enjarlyqtan ary­la almaı otyrǵanymyz da kedergiler jasaýda. Atap aıtqanda, birinshiden, memleket tarapynan jyldan-jylǵa aýqymy artyp kele jatqan kómekter men qoldaýlardy tıimdi paıdalana almaý, ekinshiden, aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń kásipterin ashyq ta jarııalylyqta jaýapkershilikpen júrgizý qajettilikterin tolyqtaı sezinbeý basty qolbaılaý bolyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Mysaly, búginde iri qara tólderiniń ortasha táýliktik salmaq qosýy – 400-500g., eki jastaǵy tirideı salmaqtary 300-350 kg. aspaı, keıde qosymsha salmaq qunynyń satý baǵasynan da joǵary bolatyndyǵy ázirge kópshilik ónim óndirýshilerdi alańdatyp otyrǵan joq. Sondaı-aq, óńirde 2010-2012 jyldarǵa jobalanǵan, eki mamandandyrylǵan etti iri qara sharýashylyqtaryn uıymdastyrý da tıisti óndiristik-ekonomıkalyq saraptama­lar­ǵa, memleket-jeke menshik seriktestigi arqyly qarjylandyrý júıesine senimsizdikterden belgisiz merzimge shegerilgen sııaqty. Atap aıtqanda, qyrýar qarjy esebinen uıymdasty­rylatyn sharýashylyq qur­ylymdary ıeleri­niń quqyqtyq negizde naq­tylanbaýy jumsal­ǵan qarjy qaıtarymyna kepildilikti qalyp­tas­­t­yrmaı, búginde memlekette bar qarjylyq múmkindikterdi maq­satty, tıimdi paıdalanýǵa múmkindik bermeı otyr. Sonymen qatar, óńirdegi mal sharýashy­lyǵy jaǵdaıyna ishinara júrgizilgen saraptaý jumystary mal basynyń tuqymdyq qundylyqtaryn arttyrý múmkindikterin aıt­­paǵanda, sharýashylyq qurylymdary júıe­sin jetildirý esebinen de qolda bar maldyń ónimdiligin birshama arttyrýǵa bo­la­tyndy­ǵyn kórsetip otyr. Degenmen, sońǵy jylda­ry elimizde, onyń ishinde Qaraǵandy obly­syn­da da mal sharýashylyǵyn damytý baǵytynda birshama ıgi isterdiń atqarylyp kele jatqandyǵyn aıtpaýǵa bolmaıdy. Mysaly, sońǵy kezde oblys aýmaǵyndaǵy iri qara maldar ónimdiligin tólderi esebinen arttyrý baǵytynda «Asyl-túlik» AQ tara­pynan, oblystyq, respýblıkalyq bıýdjetter esebinen tıisti qyzmetter, atqarylýda. Oblystyq «Mamandandyrylǵan etti iri qa­ra sharýashylyǵyn damytý» baǵdar­lamasy aıasynda da birshama is-sharalar atqaryldy. Biraq ta mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýde elimizde, onyń ishinde bizdiń óńirde de bar múmkindikter jetimsiz paıdalanylyp otyr dep aıtýǵa bolady. Osydan da bolar, joǵaryda aıtylǵandaı, tikeleı Elbasynyń tapsyrmasymen mal sharýashylyǵy salasyn órkendetý baǵytynda naqty mindetter aı­qyndalyp, qomaqty qarjylaı kómekter de qarastyryldy, «Keń kólemdi mal sha­rýa­shylyǵy seleksııasy» jobasy quzyrly memlekettik organdar men aýyl sharýashy­lyǵy ǵylymı mekemeleri qatysýmen jasa­lyp, eki baǵytta is-sharalar da atqaryla bastady. Birinshisi, shet elderden belgili bir kó­lemde etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy mal bastaryn ákelip olardy jergilikti jerler jaǵdaıynda ósirip, kóbeıtý. Ekinshisi, aı­tar­lyqtaı shyǵyndardy qajet etpeıtin, ıaǵnı sheteldik, otandyq qundy atalyq maldar uryqtaryn paıdalaný arqyly jergilikti mal basynyń ónimdilik kórsetkishterin kóterý. Búginde oblysta mal sharýashylyǵy erek­sheligine baılanysty tıimdisi ekinshi tásil bolyp esepteledi, sebebi óńirde irilengen mal sharýashylyǵy qurlymdary sany shek­teý­li, negizgi mal ónimderi shaǵyn, otbasy sharýashylyqtary enshisine tıesili bolyp otyr. Sonymen qatar, mal sharýa­shy­lyǵy ónimdiligin arttyrýdyń basty, naqty jáne jedel ıgeriletin joly ónimdilik qundylyǵy aıqyndalǵan atalyq maldardy paıdalaný nemese olardyń uryqtarymen analyq maldar­dy qoldan uryqtandyrý bolyp tabylady. Mysaly, iri qara atalyq maldaryn tabyn jaǵdaıynda paıdalaný, birinshiden, tuqym­dyq qundylyǵy tómen atalyq maldardy paıdalanýǵa múmkindik jasaıdy, ekinshiden, juqpaly aýrýlar tara­lýyna yqpal etedi, úshinshiden, shyǵyndy. Bir bas atalyq maldy ustaýǵa ketetin jyl­dyq shyǵyn 250-300 myń teńgeni quraıdy eken. Sondyqtan da óńirde eki jyldan beri qolǵa alynyp otyrǵan, «Asyl-túlik» AQ arqyly arnaıy bıýdjet qarjysy esebinen iri qara mal basyn qundy atalyq mal uryqtarymen uryqtandyrýdyń tıimdiligin aıtqymyz keledi. Eger, aýylda jergilikti atqarýshy organdar basshylary tarapynan bul mańyzdy is-shara qoldaý taýyp, mal ónimderin óndirýshiler yntalylyǵy qa­lyptassa, jyldan-jylǵa bul maqsatqa bóli­netin memlekettik qarjy kólemimen qosa, mal ónimdiligi de teń dárejede arta berer edi. О́kinishke qaraı, búginde mal sharýashyly­ǵymen aınalysatyn aǵaıyndarymyzdyń ba­sym bóligi áli de mal baǵý, mal azyǵy qunynyń qymbattaý qıyndyqtaryn aıtýdan, al aýdan, aýyl ákimderi, jartylaı kúshtep, úgittep sharýa qojalyqtaryn mal ónimderi bazaryna jetelep, bolmashy baǵaǵa arzandatyp sattyrýdan asa almaı júr. Sondyqtan Elbasynyń elimizde azyq-túlik qaýipsizdigin, tutynýshylardy sapaly, tıimdi, turaqty baǵalardaǵy taǵamdar­men qam­tamasyz etý jónindegi tapsyrmalaryn aby­roımen atqaramyz desek, jergilikti atqa­rýshy organdardyń da mal sharýashylyǵy sa­lasyna tyń kózqaras qalyptastyrýy kerek-aq. K.SARHANOV, Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.