Qaıta óńdeýden qaıtarym kóp

«Qazaq aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS-niń qyzmeti tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý jyldaryndaǵy Bú­kil­odaqtyq astyq jáne onyń ónimderin óńdeý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qazaq fılıa­lynan bastalady (BAО́О́ǴZI-nyń Qazaq fılıaly). 1959 jyly Qazaqstannyń sol­tústik oblystarynda astyq sharýashylyqtarynyń qurylýy men damýy, jınalǵan dándi da­qyl­dardy ýaqytyly jáne nátı­jeli óńdeý men saqtaýdy qamta­masyz etý máselelerin sheshý qajettiliginiń ótkir týyndaýyna baılanysty Selınograd qala­synda BAО́О́ǴZI-nyń Qazaq fılıaly quryldy. Qazaqstan Respýblıkasy egemendik alǵannan keıin, 1992 jyly BAО́О́ǴZI-diń qazaq fı­lıa­ly «Qazaq astyq jáne onyń ónimderin qaıta óńdeý ǵylymı-zertteý ınstıtýty» respýblıka­lyq memlekettik qazynalyq ká­sip­orny (RMQK «QazAО́Q­О́ǴZI») bolyp ózgertildi. Respýblıkanyń kórnekti ǵa­lym­dary atap ótkendeı, astyq­ty jınaýdan keıingi óńdeý men saqtaýda, álem ǵylymy men otan­dyq tájirıbeler aıtarlyq­taı tabystarǵa jetkendigine qa­ramastan, óndiristik qarym-qa­ty­nastyń naryq ekonomıkasyna uzaq ótý jolyndaǵy qıyndyq­taryna baılanysty, úlken reforma kezindegi mindetteri jańa­dan ózekti máselege aınaldy. Naryq ekonomıkasyna aýysý kezinde, astyq óndirýshi sharýashy­lyq­tardyń, ıaǵnı burynǵy sov­hozdardyń astyqty saqtaý múm­kinshilikteri qıyndaı tústi, olar qysqa merzimde barlyq taýarlyq astyqty memleketke ótkizý fýnk­sııasyn oryndady, laıyqty tehnıkaly bazalyq jaǵ­daılary bolmady, sondyq­tan astyqty jı­naǵannan keıin, ony óńdep, saq­taýdy qamtamasyz ete alma­dy. Sonymen qatar, astyq q­a­byl­daý kásiporyndary memleket ıeliginen alyndy jáne jekeshelendirildi. Taǵy bir má­sele, jyl saıynǵy «QazAО́QО́ǴZI» RMQK ótkizgen monıtorıngtik zertteýler kezinde bıdaıdyń taýarlyq partııalaryn quras­ty­rý­daǵy talaptar saqtalmaǵany anyqtal­dy, sondyqtan aralasý baıqa­lyp, astyq partııalarynyń sapa­sy men taǵamdyq qasıette­rinde kenetten ortaqtandyrý aıyrma­shy­lyqtary baıqaldy. Jas memlekettiń bastapqy qalyptasý kezeńinde, materıal­dyq qıyndyqtarǵa qaramastan «QazAО́QО́ǴZI» RMQK 16 jyl aralyǵynda astyqty jınaǵan­nan keıin óńdeý, saqtaý, sapasyn joǵaltpaý, qaýipsizdendirý boıyn­sha biraz jumystar atqar­dy. Instıtýttyń eń basty ba­ǵyty astyqtyń sapasyn baǵalaý­ǵa kerekti quraldar men ádis­terin jasaý jáne jetildirý bol­dy. Osyǵan baılanysty bıdaı jelimtigin mehanıkalandyryl­ǵan ádispen jýý aspaby (MOK) jasalyp, qoldanysqa berildi. Qazirgi kezde Qazaqstannyń birqatar kásiporyndarynyń qol­danysyndaǵy «NIR-System» ınfra­qyzyl-analızatorynda as­tyqtyń, unnyń, quramajemniń irikteý ádis-tásil teńestirýleri men metodıkasy jasaldy, bı­daı­dyń túrlerin jedel anyq­taýǵa kerekti jaryq etalony qu­ryldy. Mıkroaǵzalar kórset­kish­teri boıynsha astyqtyń qaýip­sizdigin anyqtaý úshin monıtorıngtik zertteýler ótkizildi. Sharýa sharýashylyqtary úshin shaǵyn tehnologııalyq óndir­gishti qural – konýsty separator, dándi daqyldardy gıdrotermı­ka­lyq óńdeý apparaty, bıdaıdy tutastaı untaqtalǵan unǵa óńdeý úshin ortalyqtan syrtqa tebýshi kúshi bar usaqtaýshy-eleýish mashına, kóp quramdy usatatyn úsh rotorly dıirmen jasaldy. Memleket basshysy N.Á.Na­zarbaevtyń saıasaty eldi shıkizat baǵytynan sheginip óńdeý óndi­risin damytýǵa, joǵarǵy sapaly aýylsharýashylyq ónimderin ón­dirýge, ekonomıkadaǵy aýyl­sha­rýa­shylyq quramyn kóbeı­týge baǵyttalyp otyr. Osyǵan baı­lanysty, agrarly-ındýs­trııa­ly ártaraptandyrý arqyly, aýyl­sharýashylyq ónimderin tereń óńdeýdi arttyra otyryp, agrar­lyq sektordy jedel ındýstrııa­landyrý úshin eldiń agroóner­kásip kesheninde ǵylymı-ın­novasııalyq júıe quryldy. 2008 jyly óńdeý salasyn ǵylymmen qamtamasyz etýdi jaq­sartý maqsatynda «QazAgroIn­novasııa» AQ júıesinde astyq jáne onyń ónimderin óńdeý ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynyń negizinde «Qazaq aýyl sharýashy­lyǵy ónimderin qaıta óńdeý ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS («QazAShО́QО́ǴZI» JShS) qu­ryldy. «QazAShО́QО́ǴZI» JShS ǵylymı-zertteý jumystaryn ba­­symdyqty, memleket saıasa­ty­men anyqtalatyn «Agroóner­kásip kesheni salasyndaǵy qol­danbaly ǵylymı zertteýler» bıýdjettik baǵdarlamasyna saı júrgizedi. Búginde respýblıka­nyń taǵam jáne óńdeý ónerká­sipteriniń aldynda turǵan ózekti máselelerdi sheshý maqsatynda zertteý baǵyty keńeıtildi. Tórt laboratorııa qurylyp, qyzmet atqarýda. Elimizdiń aldynda turǵan óń­deý máselesin sheshý úshin aýyl­sharýashylyq shıkizattarynyń sa­pasy men qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý qajet. Aýylsharýa­shylyq ósimdikterinen joǵary jáne turaqty ónim alynýyna 8,5 myńnan astam aýrý qozdyr­ǵysh­tar túrleri, 10,0 myń jándikter men kenelerdiń túrleri, 2,0 myń aram shópter, 1,5 myń nematodtar qater týǵyzady. Zııandy mıkro­aǵzalar áserinen ónimniń 40 paıyzy kem jınalady. О́n­diristi ekologııalandyrý baǵyty, ósimdikterdi qorǵaýdaǵy hımııa­lyq pestısıdterge balama bıo­lo­gııalyq tásil izdenisi qura­mynda, ártúrli mıkroorganızmder toptarynyń 160 shtammdary bar kolleksııa negizinde iske asyrylady. Qazirgi kezde, álemde, astyq shıkizatyn tereń óńdeý arqyly krahmal jáne krahmal ónimderin óndirý joǵary qarqynmen damýda. Qazaqstanda shıkizat resýrs­tary bolǵanymen, astyqty te­reń­dete qaıta óńdeý nashar damyǵan. Mysaly, EO elderinde 9,8 mln.tonna krahmal ónimderin óndiredi, Reseıde – 0,8 mln.tonna, Qazaqstanda sońǵy úsh jylda ortasha eseppen 2,7 myń tonna óndirildi. Qosymsha quny bar ónimderdi jasaý úshin un tartý jáne jarma ónerkásip­teriniń týyndy shıkizat resýrs­tarynyń múmkindikteri tolyq qoldanylmaıdy. Osyǵan baılanysty zertteý­lerdiń maqsaty – ár túrli astyq shıkizattarynan, joǵary qosyl­ǵan quny bar ónimder alý teh­nologııasyn jetildirý úshin, ǵylymı dálendengen usynystar jasaý. Krahmaldan sút qyshqy­lyn, sút qyshqylynan etıllak­tat, krahmaldan karboksıme­tıl­krahmalyn, karboksılmetılsellıýlozalar, kúrish jar­masy krahmalynan krahmal sirnesin, kúrish jarmasy krahmalynan glıýkoza-frýktoza shár­battaryn alý zertteýleri Darıǵash ShAIMERDENOVA, «Qazaq aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS bas dırektory.